سه شنبه 21 آبان 1398

به پایگاه اینترنتی آثار تالیفی داریوش شهبازی خوش آمدید. تمامی مطالب این سایت تحت حمایت قانون « حقوق مولفين » میباشد. هرگونه سوء استفاده به هر شکلی يا انتشار مطالب در سایتها یا نشریات بدون کسب اجازه از مولف و بدون ذکر منبع اکيدا ممنوع است. استفاده از مجموعه مقالات بصورت یکجا ممنوع میباشد.

 

صفحه اصلی arrow مقالات و عناوین arrow قلعه وزیر

قلعه وزیر

قلعه وزیر :

قلعه به فتح قاف و عین معنی گوناگونی دارد . معنایی که در این مطلب مقصود است ، حصار و پناه جای بر کوه (منتهی الارب ) و به طور کلی حصار ودژ است . جمع آن قلع (قَ لَ ) ، قلاع (قِ) وقلوع (قُ ) است (لغتنامه ).

 

قلعه کلمه ای عربی است. در پارسی آن را دژ گویند . فردوسی از دژهای فراوانی نظیر ؛دژ بهمن  و جز آن یاد کرده است :

بیامد چو نزدیکی دژ رسید                       خروشیدن بانگ ترکان شنید

لغت دیگری که مترادف آن در منابع مختلف به کار رفته است ،عبارتند از ؛کوت ، حصن ، باره ، باره دژ ، دز ، دیوار ، سور ، معقل ، کهندژ و فهندژ است .

هزاران سال بود ،که بشر برای حفاظت از خویش ، محل سکونت و غذا و آب خود را مقابل  مهاجمان از دیوار قطور و رفیع استفاده می کرد. افزون بر حیوانات وحشی ، مهاجمان را که مسلح به شمشیر و سلاح  آن روزگار بودند ،همین دیوار مناسب و کافی به حساب می آمد . این دیوار بلند و ضخیم را اغلب به حصار و بارو می شناسیم . حصار صفوی تهران در حدود 460 سال پیش به فرمان شاه تهماسب ، به همین منظور بنا شد . پیش از آن در این پهنه شهر ری نیز دارای حصار و باروی عظیم بود .

علاوه بر حصار شهر در روستا ها و آبادی ها نیز اغلب اربابان خانه ای برای سکونت اعضای خانواده خود و میهمانان و سکنای رعایای خویش می ساختند . دراین خانه های بزرگ چاه آب و محل ذخیره آب و غله به طور عمده و تاحدودی نیازهای دیگر زندگی فراهم می شد . برای پرندگان خانگی ، گاو و گوسفند به منظور تامین  پروتئین ساکنان  هم جایی درنظر گرفته می شد ،این نوع خانه های وسیع را که دیواری بسیار قطورتر و استوارتر از دیوار خانه ها ی معمولی و در چوبی بزرگی داشتند، با نام قلعه می شناختند  . در این قلعه ها ،گاه فقط خانواده ارباب و چند رعیت بود ،که در این صورت قلعه او عظیم تر و مجهزتر بنا می شد . این قلعه ها برج های دیده بانی نیز داشتند .

در سده های اخیر تاپیش از عصر پهلوی ،در اطراف تهران به دلیل نزدیکی به پایتخت وحاصل خیزی زمین و فراوانی آب برای کشاورزی های مختصر آن دوره باغ ها و مزارع بسیاری احداث شد . این باغ ها به ثروتمندان و فرادستان به خصوص رجال قاجاری تعلق داشت .به همین دلیل اگر تاریخچه قلعه ها را در گستره تهران در دو سده اخیر جست و جو کنیم، به قلاع  فراوانی بر می خوریم ،که تعدادی از آنها را برای آشنایی خوانندگان گرامی برمی شمریم :

قلعه مرغی ، قلعه سردار ، قلعه وزیر ، قلعه نو ، قلعه ارامنه ، قلعه اصفهانک ، قلعه قصر و ...

با بنا شدن حصار ناصری ( 6-1284 قمری ) دار الخلافه گسترش یافت ،و اراضی وسیعی گرادگرد تهران جزو سطح شهر قرار گرفت . شهر تهران تا آن زمان محدوده حصار صفویه را شامل می شد (محدوده میان خیابان های امیر کبیر ، ری ، مولوی و وحدت اسلامی ). اراضی جدید شهر را بیشتر باغ ها و پارک های وسیع در باریان و رجال قاجاری تشکیل می داد . نخستین نقشه ای که از تهران حصار ناصری تهیه شد، نقشه نجم الدوله است، که به سال 1309 قمری چاپ شد . در این نقشه اراضی مجاور جبهه داخلی حصار در بیشتر  نقاط با نام  « وزیر » مشخص گردیده است . پاره ای از این اراضی لم یزرع و موات و برخی جزو مزارع قابل کشت بود . وسیع ترین بخش  از این اراضی در اطراف دروازه گمرک یعنی گوشه جنوب غربی تهران واقع بود . در جنوب این دروازه مزارع و در شمال آن زمین بیاض بزرگی قرار داشت ،که با نام« اراضی وزیر »ثبت شده است .این اراضی محدود بود ،از شمال به باغ وسیع جنت گلشن و از غرب به ضلع غربی حصار ناصری و از جنوب به خیابان داروازه گمرک (خیابان مولوی ) و از شرق به خانه های واقع در کوچه های منشعب از کوچه ارامنه (اسفندیاری  کنونی ) .

به تقریب در مرکز این اراضی قلعه وزیر به صورت مورب از طول در امتداد شمال شرقی – جنوب غربی قرارداشت .

این قلعه و اراضی معروف وزیر به میرزا یوسف مستوفی الممالک تعلق داشت . میرزا یوسف در طول دو دهه پایانی سده سیزدهم قمری قدرت و نفوذ بسیاری در دربار ناصری داشت ،و چون ناصر الدین شاه به او « آقا » می گفت در میان مردم به«آقا » شهرت یافت . ناصرالدین شاه، میرزا یوسف را به سال 1280 قمری در حالی که سالها  منصب مستوفی الممالکی را عهده دار بود، با عنوان وزیر دارایی خطاب کرد ،و تا سال 1303 قمری که از دنیا رفت ، سمت های بسیار مهمی را در دربار ناصری به عهده داشت ،نظیر؛ رئیس الوزرایی ، وزارت داخله ، صدر اعظمی  و...

بررسی و مطالعه اسناد و مدارک تاریخی اواخر قاجاریه نشان می دهد،قلعه وزیر باید درسال های پایانی سده سیزدهم هجری، یعنی بعد از احداث حصار ناصری بنا شده باشد .

چنانکه گذشت ،قلعه وزیر نخستین بار در نقشه نجم الدوله ترسیم شد . به طوریکه پیش تر از آن در نقشه راه ها و رودها که مربوط به سال 1286 قمری است (در کتاب « جغرافیایی تاریخی  تهران »چاپ شد ه است.) ،اثری از این قلعه نیست . در تعقیب سرنوشت قلعه در مسیر زمان با بررسی و واکاوی نقشه ها و اسناد تاریخی تهران قدیم در میابیم ، این قلعه تا پایان دوران قاجاریه همچنان پابرجامانده . و حیاتش را به سال های پایانی عصر رضا خان رسانده است . در نسخه انگلیسی نقشه عبد الغفار به سال 1890 میلادی هر چند نام « قلعه وزیر » درج نشده ،ولی محل آن ترسیم شده است . یعنی ساکنان اندک قلعه، هنوز در این سالها آنرا ترک نکرده بودند .

به استناد نقشه جدید تهران ،چاپ سال 1309 شمسی برابر با 1930 میلادی با گذشت پنج سال از سلطنت رضاخان تغییراتی اساسی در سطح شهر و خانه ها و  بنا ها پدید آمد ،و راه های جدید بنا شد ،و با وجود محصور شدن این قلعه در چهار خیابان متقاطع ،هنوز قلعه وزیر پابرجا بود . خیابان های دروازه گمرک (مولوی ) ، پهلوی (ولی عصر ) ، حاج عبدالصمد و قلمستان آن را احاطه کرده بود ،ولی افزایش جمعیت تهران و گسترش فضای مسکونی شهر گریز ناپذیر بود . خیابان ها هر چند شریان های شهرند ،لیکن راه تنفس مزارع و باغ ها می بندند ،و در نهایت موجب مرگ آنها  می شوند . گام نخست نابودی اراضی و قلعه وزیر ،با احداث چهار خیابان گرداگرد آن برداشته شده بود .بعد از این نقشه ها مهمترین سندی که می توان در آن سرنوشت قلعه وزیر را تعقیب کرد ،نقشه تهران سال 1316 شمسی برابر 1937 میلادی مربوط به چهار سال پایانی سلطنت رضاخان است ،که در آن تهران با دگرگونی های فراوانی به لحاظ احداث خیابان های جدید ترسیم شده است . تا این سال ها هم باز این قلعه همچنان به حیات خود ادامه داده و همانند نقشه عبدالغفار محل آن ترسیم شده است .دوسال بعد، یعنی سال 1318 شمسی در تهران به شعاع 6 کیلومتر سرشماری شد . در این واقعه جز بخشی از ضلع جنوبی حصار ناصری ( بعد ها با تخریب آن خیابان شوش احداث شد .) دیگر از این حصار اثری نمانده بود. و درنقطه ای از شهر که ما در حال بررسی آن هستیم، بجای حصار و خندق خیابان سی متری نظامی (کارگر ) بنا شده بود .

در نقشه ای که بر گرفته از نقشه بغایری و متضمن تغییرات روز است ،و در روزنامه اطلاعات روز شنبه سوم آذرماه 1318 چاپ شده است ، برای نخستین بار دیگر از قلعه وزیر آثاری نمی بینیم . گو اینکه ابعاد کوچک نقشه چاپ شده . و عدم نیاز به ریز مطلب موجب شده تا کوچه ها در این نقشه چاپ نشود ،یعنی هرچند کوچه های تازه احداث در اراضی قلعه وزیر ترسیم نشد ه است ،لیکن باید اظهار داشت ،به طور قطع اراضی وزیر و قلعه وزیر در این هنگام قطعه بندی شده و خانه ها در آنجا ساخته شده است .

تهران در اوخر سلطنت رضاخان گسترش یافت، به خصوص در ضلع غربی و اطراف باغ شاه ، در اراضی مظفری (خیابان های سلسبیل ، اسکندری ، جیحون و... در اراضی مظفری ایجاد شد ) . در حقیقت ساخت ساز شهر با پشت سرگذاشتن محله های غربی داخل حصار راه خود را باز در همان جهت غرب در بیرون حصار ادامه داد . یعنی اراضی مظفری که به مظفرالدین شاه منسوب است، نخستین محله بیرون حصار ناصری است ،که در دوره رضا شاه خانه سازی شد .

بنابر این در سال های 18-1316 شمسی قلعه وزیر خراب شد ،و اراضی آن به دست بساز وبفروش های تهران افتاد و در آن اراضی خانه هایی بنا گردید . یعنی عمری که می توان برای این قلعه متصور شد ،باید حدود شصت سال باشد.قلعه ای که متاسفانه هیچگونه آگاهی دیگر از مشخصات فنی بنای آن نداریم ،و تنها همین سطور است که برای ثبت در تاریخ تهران رقم خورد.

نزدیکترین نقشه ای که به لحاظ زمانی پس از این سالها می توان یافت ،که در آن خبری از اراضی قلعه وزیری باشد ، نقشه ای است، انگلیسی چاپ 1953 میلادی . در این نقشه به طور کامل و با دقت کوچه های ایجاد شده ،در این اراضی مشخص است . کوچه هایی که آن زمان عمرشان به ده پانزده سال می رسید .

اگر کوچه های کنونی این اراضی را با خیابان بندی داخلی قلعه وزیر که نخشتین نقشه های این قلعه به روزگار آبادی ثبت است ، قیاس ، کنیم ، جز در بخش گوشه جنوب غربی که تغییرات نا معلومی صورت گرفته ،به تقریب می شود گفت؛ کوچه های احداثی منطبق است ،با همان  خیابان بندی بنا ی اولیه به طور یکه کوچه ملاحی فعلی (سلیمانی ) ضلع شرقی و کوچه شرقی غربی قلعه وزیر ( شهید آقازاده ) ضلع شمالی قلعه وزیر بوده است .

خانه های کوچه های امروزی فرشچی ، دهبانیان و سلیمانی جنوبی و مسجد سجاد نیز در اراضی این قلعه واقع است .

خوشبختانه کوچه به تقریب شمالی جنوبی « قلعه وزیر » هنوز نام این قلعه را برخود دارد ،که به کار ارزشمند اهالی و مسئولین شهرداری در حفظ دست کم این نام از آن قلعه که گوشه از تاریخ و هویت شهر تهران است ،باید احترام گذاشت .

در کشور های توسعه یافته که علم تاریخ ،جایگاه ارجمندی دارد، مردم خود پیش از مسئولین مدعی و مدافع حفظ هویت تاریخی خویش اند، آنقدر که مثلاً آمریکایی ها حتی رستوران « آرسن لوپن » مشهور ترین جنایتکار کشورشان را به مثابه نمادی از واقعیت آن روز جامعه و تاریخ خود، در مقام موزه و جز آن حفظ و نگهداری می کنند .

محل قلعه وزیر  سابق در قیاس با وضع کنونی خیابان های تهران در شمال شرقی میدان گمرگ ( = میدان رازی =دروازه گمرک )قرار دارد .

برای جلو گیری از خلط مبحث باید بیاد داشت، که در اسناد تاریخی تهران از « قلعه  وزیر » ی هم در  جنوب دروازه حضرت عبدالعظیم یاد شده است که جدا از قلعه وزیر موصوف در این مطلب است .

منوی اصلی

صفحه اصلی
مطبوعات و رسانه
مقالات و عناوین
برگ هایی از تاریخ تهران
تاریخ سکه
خرید کتاب
دانلود کتاب
کتاب‌های منتشر شده
ارتباط با مولف

جستجو
حاضرین در سایت
12 میهمان حاضرند
آمار بازدید ها
امروز163
دیروز217
تا کنون2215247

تهران نامه

© Copyright 2008 DARIOUSH SHAHBAZI . All rights reserved.