سه شنبه 21 آبان 1398

به پایگاه اینترنتی آثار تالیفی داریوش شهبازی خوش آمدید. تمامی مطالب این سایت تحت حمایت قانون « حقوق مولفين » میباشد. هرگونه سوء استفاده به هر شکلی يا انتشار مطالب در سایتها یا نشریات بدون کسب اجازه از مولف و بدون ذکر منبع اکيدا ممنوع است. استفاده از مجموعه مقالات بصورت یکجا ممنوع میباشد.

 

صفحه اصلی arrow مقالات و عناوین arrow از نظمیه تا پلیس(تاریخچه پلیس)-ج1

از نظمیه تا پلیس(تاریخچه پلیس)-ج1

از نظمیه تا پلیس :

نظم یکی از ضروریات هر جامعه است. زیرا هیچ اجتماعی بدون نظم دوام نخواهد داشت . در دنیای امروز قدرت اقتصادی و پیشرفت و ترقی و دانش نمی تواند، معرف رشد عقلی و تعالی یک اجتماع باشد، فقط قوانین و مقرراتی که حافظ نظم اجتماع است، قادراست، رشد جامعه را مشخص کند.

در ادیان الهی به این عامل اجتماعی توجه بسیار شده و پیامبر گرامی مسلمانان در جهت توجه به امنیت اجتماعی ،  صحت و امنیت را از نعمت های پروردگار دانسته است.

از دوران قبایل پیش از اورارتوها و امپراتوری مادها و هخامنشیان ، در ایران ، گو این که اسناد متقنی نداریم، اما از قراین و اشاراتی مشهود، کاملا ً پیدا ست ،هسته اصلی آن جوامع را نظم تشکیل می داده و رؤسای قبایل و در رأس آن ها شهریاران عهده دار فرماندهی کل نیروی نظامی بودند، که حفظ نظم و امنیت را بر عهده داشتند.در سطوح پایین تر ریش سفیدان و مراتب دیگر، این مأموریت، را به عهده داشتند.

در سرود های دینی زرتشتیان،و آثار دیگر ایشان سخن از کیفر و داوری به میان است،که حکایت از وجود سازمان های نظم دهنده اجتماع در این آیین است. واژه «دات»که امروز«داد» می گوییم، در ایران باستان نام فرشته نگهبان آن دات بود.در دوران ماد،کورش هخامنشی وکمبوجیه سازمان هایی قوی برای بر قراری نظم وجود داشت. داریوش حکومت بزرگی پدید آورد. سازمان های اداری و امنیتی و قضایی دولت او آنقدر مقتدر و حساب شده بود تا بتوان کشور پهناور ایران،را اداره کرد.کشوری که  بخش اعظم جهان آن روز را تشکیل می داد و دولت های هند تا مصر را در برداشت.داریوش امپراتوری اش را  به استان ها ی مختلف تقسیم کرد، و حاکم هر استان را «خشترپاون» که به یونانی «ساتراپ» می گفتند ، تعیین کرد،و اختیاراتی متناسب با شأنشان بدانها واگذارد.به مثل ساتراب داریوش در مصر از دیگران مهمتر بودتا آنجا  که اجازه یافت سکه سیمین (ضرب سکه زرین فقط در اختیار داریوش بود)ضرب کند و اختیاراتی نظیر آن.

پادشاه داور بزرگ و اخرین مرجع قضاوت بود، و در استان ها نمایندگان پادشاه به شکایات مردم رسیدگی می کردند. در ارگ سلطنتی برای مجرمین زندان ساخته بودند، و دزدان زندانی می شدند.

آنقدر تشکیلات و نظم شهر و امنیت راه ها در دوران هخامنشی قوام یافته بود که پس از آنها در عهد سلوکیان نیز همان روش در ایجاد نظم و اداره اجتماع باقی ماند و تداوم یافت. درحقیقت همان سازمان های هخامنشی در دوران سلوکی ها نیز به انجام وظیفه ادامه دادند. واژه«پلیس» فرنگی ها بر گرفته از «اپیستات» Epistat  است که به مأمور دربار سلوکیان در سازمان های انتظامی گفته می شد.

در دوران ساسانی ، زندانی معروف به «انوشبرد» وجود داشت که مخصوص محکومین سیاسی بود. مردم حق نداشتند ،نام این زندان را بر زبان آورند ، چه رسد، بخواهند زندانیان را آزاد کنند . در آن دوران زندان های دیگری هم برای دزدان و قاتلان و … وجود داشت.


پس از اسلام ابتدا زندان نبود. چون محکوم بلافاصله مجازات می شد، اعدام می گردید و یا حد شرعی در مورد او اجرا می شد.


خلفای بنی امیه اولین زندان را ، در حکومت اسلامی پدید آوردند و شرطه را بر قرار کردند، که عمده مأموریت شان سیاسی بود. عباسیان نخستین بار اداره شرطه را زیر نظر قاضی شهر قرار دادند. شرطه مأمور حفظ امنیت شهر بود.


این وضع کما بیش در عصر طاهریان،سامانیان و غزنویان، نیز ادامه یافت. در دوران مغول پس از جنگ و گریز و هجوم وحشیانه ، بعد از فتح شهرها و پدید آمدن آرامش نسبی قانون یاسای چنگیز حاکم شد.


در این عصر یک سردار سپاه مأمور اداره  شهر بود. او را شحنه می گفتند. در این دوران منصب صاحب دیوان پدید آمد. او علاوه بر اداره سازمان مالی ، حفظ نظم و امنیت را در سراسر قلمرو مغول عهده دار بود.


در دوره های بعد تا صفویه ، یعنی ابتدای قرن دهم هجری به سبب نبود حکومت مرکزی و پدید آمدن حکومت های متعدد و کوچک تر نظیر قراقویونلو ها و آق قویونلوها و جز آن نظم یک پارچه و شیوه ثابتی در جامعه حاکم نبود.


در عصر صفویه ،  منصب دیوان بیگی پدید آمد و او بود، که نظیر وزیر دادگستری امروز به شاه از وضع امور قضایی و جزایی،که به عهده اش سپرده شده بود ، گزارش می داد. در حوزه مأموریت او مقابله با جرایم سیاسی و عادی ، نظیر عربده کشان،  مستان ، دزدان و ... تعریف شده بود. شخص دیوان بیگی را «دیوان بیگی باشی» یا «امیر دیوان بیگی» هم گفته اند . ویلم فلور در کتاب «نظام قضایی عصر صفوی»می آورد :


 این منصب را صفویه پدید نیاورد بلکه در دوران سلجوقی با نام امیر داد یا دادبیگ و جود داشت .


در نظام قضایی دو نوع محکمه وجود داشت . یکی محکمه حقوق عمومی یا عرف که به طور عمده به جرایم کیقری رسیدگی می کرد؛ دیگری محکمه مذهبی یا شرعی که مسایل و مرافعات مذهبی را حل و فصل می نمود. دیوان خانه یا محکمه در واقع به معنای امروز ساختمان دادگستری بود.


در این دوران مأموران انتظامی عبارت بودند از:


داروغه ( ترکی است = پاسبان شهر ) که رییس نظمیه شهر بود.(ویلم فلور از آن به معنای «وزیر شهر»هم یاد می کند.) او به کمک افرادی به نام عسس،گزمه ، یزک و شبگرد به انجام مأموریت خویش می پرداخت.

میرشب ، مسئول امنیت شب بود. جالب است، بدانید، اگر دزد را او دستگیر می کرد، ده درصد مال کشف شده ، به او تعلق می گرفت ،و چنانچه پیدا نمی کرد ، خسارت مال باخته را باید می پرداخت.

کشیکچی،که بعد از نواختن طبل شب، در محله ها را می بست و تا صبح به نگهبانی می پرداخت.


کلانتر وظیفه او تعیین کدخدا و ریش سفیدان محلات و اداره آن ها بود .


 اسکندر بیک منشی در دوره صفوی منصب کلانتر را یکی از مقامات مهم و برجسته شهری معرفی می کند.

در کتاب «نظام قضایی عصر صفوی»نوشته ویلم فلور و سفرنامه شاردن و نیز «جامع التواریخ» یزد وجز آن از «احداث» یا پلیس شهر یاد شده که رییس احداث یاعسس و پلیس شهر،تحت عناوین نایب،میر شب،پادشاه شب عسس شب، عسس باشی یاعسس شهر شناخته می شد.

منصب عسس از داروغه خریداری می شد.احداث یاعسس شب در شهر می گشت و صبح گزارش به داروغه می داد.


 محتسب یکی دیگر از ارکان نظم و امنیت بود که بیشتر با کمک از آموزه های اسلامی ایفای نقش می کرد و اغلب یک سیّد نقش آن را به عهده داشت . بعد ها از اهمیت آن کاسته شد.


ناگفته نماند ، که از اوایل اسلام رسیدگی چهار جرم به نام جرائم اربعه یا احداث یعنی ازاله بکارت ، قتل ، شکستن دندان و کور کردن با روحانیون بود. عناوین صدر عامه،  صدر خاصه، صدر الممالک  و صدر دیوان در مورد مهمترین منصب مذهبی دولت صفویه  ، یعنی صدر به کار می رفت ، که متصدی مناصب شرعیه و اوقاف و غیره بود.


چنانکه اشاره شده، در عصر صفوی عالی ترین مرجع قضایی دیوان بیگی بود، و پادشاه فرمانده کل محسوب می شد .نکته مهمی ، که شاید امروز هم بتواند به نحوی در امر ایجاد نظم و امنیت شهر های بزرگ کشور نمونه و الگو باشد ، این که بدان روزگار، شهر ها به محله های مختلف بخش می شد و ریش سفیدان و کد خدایان در بر قراری نظم محلات نقش مهمی را به عهده داشتند.


در دوره زندیه به ویژه سلطنت کریم خان با نفوذ روحانیون در سازمان های قضایی، این امور بیشتر جنبه اسلامی به خود گرفت، و در عصر قاجاریه  این نفوذ بیشتر شد. از عصر صفویه تا زندیه، داروغه،کلانتر و قاضی نماینده قدرت مرکزی بودند، ولی در عصر قاجاریان دولت مرکزی، دخالتی در امور ایالات نداشت و حاکم در هر شهر تصمیم گیرنده مستقل بود . در سال 1200 قمری آقا محمد خان ، بر تخت سلطنت جلوس کرد، و تهران را دارالخلافه خواند و آن را پایتخت کشور ایران نمود، و قاسم خان دو لو (قاجار) را با صد تفنگچی به کوتوالی (حکومت) تهران گماشت. کوتوال، در قدیم به معنای قلعه بان  و دژبان آمده یعنی حاکم شهر:


«  چو  آگاه  شد  کوتوال  حصار          بر آویخت  بارستم  نامدار »


 فردوسی


در حقیقت قاسم خان دولو را باید نخستین رییس شهربانی( پلیس ) تهران پایتخت بدانیم.  زیرا در آن عصر حفظ نظم و بر قراری امنیت شهر به عهده  حاکم  بود. در محله ها کد خدا مسئول اداره محله  بود. هر کدخدا چند ریش سفید  با نفوذ را برای  کمک  خود  انتخاب می کرد.  گزمه، شبگرد و میر شب هم در نظمیه شهر اشتغال داشتند، که اغلب در بازار پاس می دادند. ساختمان زندان ، همان انبار بود، که در اختیار حکمران  و در ارگ سلطنتی قرار داشت . این زندان،  سیاه چالی داشت ، بسیار دهشتناک و سخت. البته کدخدایان در مراحل اولیه و در برخوردهای محلی متهمین را دراصطبل منزل  خود محبوس می نمودند.


امیرکبیر، سازمان خفیه ایجاد کرد ،که برای ارتباط رجال با بیگانگان و مذاکرات و ... خبر می دادند، تا درصورت بروز تخلف بر خورد قانونی شود، در این دوره در نقاط مختلف تهران ، قراولخانه ساختند،  و برای هر دروازه نگهبا نانی تعیین نمودند.  سلسله مراتب نظمیه در این عهد را باید از این قرار دانست :


حاکم  - وزیر - کلانتر  - کدخدا - میر شب -شبگرد و گزمه و نایب پاتوق.


میرزا تقی خان فراهانی ( امیر کبیر ) تذکره خانه و گذرنامه چاپی با  شیر و خورشید را  مرسوم کرد. در آن روزگار رسیدگی به  امر  قضا  ، در دست دو گروه ، یعنی دو شاخه بود، محضر شرع یعنی روحانیون و شاخه دیگر، دیوانخانه یعنی دولتیان ،  و این خود اشکالاتی را بدنبال داشت ، که آثار بدش  گریبانگر مردم می شد. امیر کبیر در کنار دیگر اقدامات و تحولات به اصلاح امور قضا نیز  پرداخت، تا آن جا که کار دار سفارت انگلیس در تهران در نامه مشروحی از اقدامات امیرکبیر در امر قضا، به انگلیس گزارش می کند و با این جمله او را می ستاید:


  «. . . امیر نظام مردی است دادگر و خیر خواه . . .»


شاهکار امیر در امر قضاوت را باید راجع به  رسیدگی به داد خواهی مردم علیه دولت ، وضع آیین جدید ، دادخواهی اقلیت های مذهبی و بر انداختن رسم شکنجه متهم و مجرم  و . . . دانست . او نخستین بار دیوانخانه عدالت را پدید آورد و دیوانخانه عدالت تهران «دیوانخانه بزرگ پادشاهی» خوانده شد. در سال 1266 قمری ، طی منشوری در تهران و والایات  ،  شکنجه را موقوف  و جزای  متناسب را برای گناهکاران مقرر داشت .دولت های انگلیس و روس به مناسبت این منشور بدوشاد باش گفتند.


بعد از امیر در دوران میرزا حسین سپهسالار ( مشیرالدوله ) کلمه «نظمیه» نخستین بار به کار رفت . در این دوران  نظمیه ریاست را محمد علی خان نظمیه به عهده داشت. او جزو محصلین دارالفنون بود، که به فرنگ رفته بودند.


 در زمان مشیر الدوله بنیاد دادگستری نوین پی افکنده شد.


از حوادث 1277 قمری ، قحطی نان است ، که زنان تهران به داد خواهی مردم پایتخت ، جلوی ناصر الدین شاه دکان نانوایی را  چپاول کردند،  در این واقعه محمود خان نوری ،  کلانتر شهر با حمله به زنان غائله را پایان داد ، ولی بعد به دستور شاه و به همین گناه او را اعدام کردند.


پس از انجام سفر ناصرالدین شاه به فرنگ، کنت دومونت  فرت ، ریاست پلیس تهران شد .وی  برای نخستین بار در خیابان چراغ گاز (امیرکبیر) محلی را برای پلیس اجاره کرد( خانه او در لاله زار و در شرق چهار راه کنت بود). 


کنت طی گزارشی به شاه تعهد داد،  با چهار صد پلیس پیاده و 60 سوار، امنیت تهران را تأمین کند. به همین منظور کتابچه قانونی نوشت ، که با امضای شاه حکم قانونی پیدا کرد، تا بتواند شهر را با آن کنت مقرارت اداره کند . کنت تحت فرمان نایب السطنه (کامران میرزا پسر ناصرالدین شاه) حاکم تهران انجام وظیفه می کرد.


وی قراولخانه ها را تعطیل کرد ، و بیشتر سازماندهی اش بر اساس سازمان پلیس وین (اتریش) بود. ناصرالدین شاه کمی بعد به او لقب نظام الملک را داد.


کنت ، فرانسوی الاصل اتریشی بود و کتاب قانونش 53 اصل داشت .  اولین تابلو پلیس تهران با عنوان  «اداره
جلیله پلیس دارالخلافه و احتسابیه » در گوشه جنوب غرب میدان توپخانه نصب شد. این محل در دوره پهلوی ، مرکز  پلیس تهران بود ، و در دوران انقلاب اسلامی خراب و ایستگاه  متروی  میدان امام در آنجا  ایجاد شد. کنت در سال 1309 قمری ، از ریاست  پلیس عزل شد.


ناصرالدین شاه بعد از کنت ، در سال 1309 قمری ، میرزا عبدالله انتظام السلطنه، رابه ریاست نظمیه برگزید، و پس از مرگ او در همان سال میرزا ابوتراب نظم الدوله، جای وی را گرفت.


اونیفرم  دوره کنت عبارت بود از :


کت نیم تنه سرمه ای سیر و یقه بلند و بسته با دکمه برنجی شیر و خورشید شلوار آبی کمرنگ و کلاهی از پوست با نشان شیر و خورشید در برخی از اسناد رنگ کت مشکی ذکر شده است .

 در قتل ناصرالدین شاه 1313 قمری ، میرزا ابو تراب خان نظم الدوله ،  رییس نظمیه بود. او میرزا رضای کرمانی را باز جویی کرد  ، و این تحقیق مهم در تاریخ ثبت است.

تا اواخر دوره ناصری خانه رییس محله کلانتری محسوب می شد،  و طویله خانه او یا انبار خانه اش بازداشتگاه به شمار می رفت .محمود خان نوری، اسماعیل تفرشی ، زمان تفرشی ، میرزا تقی و زکی خان و . . .  برخی از کلانتر ان آن دوران و فضل الله تفرشی و جعفر خان و علی اکبر تبریزی و . . . نیز پاره ای از میر شب های آن عهد اند.


در  اواخر قاجاریه تهران را دو نوع زندان بود .نخست انبار که به زندانیان معمولی اختصاص داشت، با  سیاه چال و غل و زنجیر و دیگر انبار مبارکه داخل ارگ سلطنتی  که زندان سیاسی به شمار می رفت .

در دوران مشروطه ریاست نظمیه را آقا بالا خان سر دار (سردار افخم) که فجایع بسیاری کرد، عهده دار بود، ولی بعد از سقوط تهران به دست آزادی خواهان ، یپرم خان ارمنی ،ریاست نظمیه شهر را  به عهده گرفت.
در دوران یپرم کمیساری ها تأسیس شد:

کمیسر محله چال میدان - گذر عیسی خان، خانه وقایع نگار


کمسیر عود لاجان - سه راه پامنار


کمیسر بازار- عباس آباد


کمیسر داروغه -  چهار سوق کوچک


کمیسر شهر نو -  شهر نو


کمیسر سنگلج -  خیابان فرمانفرما


بدان روزگار ، بودجه پلیس به  سختی به دست می آمد،  منبع خاصی برای آن  تعریف نشده بود. مالیات مشروب و تریاک به پلیس اختصاص داشت.


 در دوران یپرم ، دو گروه پلیس در تهران بود ، پلیس سوار و پلیس پیاده ، که بعد ژاندارم شد ، البته نه ژاندارم راه ها.


بعد از کشته شدن یپرم خان،معاون او سهراب خان ارمنی ، جانشین وی شد، و یک سال بعد صولت نظام، ریاست نظمیه را به عهده گرفت. او نخستین کسی است،که به تعلیم وطولی نکشید که آموزش افراد نظمیه، اعتقاد داشت ، از این رو  آموزشگاهی برای تربیت افسران تشکیل داد، ولی ریاست او زود گذر بود، و طولی نکشید که از ریاست پلیس کنار رفت. 


به سال 1291 خورشیدی و در صدارت محمد علی خان علاء السلطنه ، مستشاران  سوئدی به استخدام نظمیه در آمدند. ژنرال یالمارسن ریاست سوئدی ها را به دست آورد و برگدال ،  ارفاس  و وستداهل و . . .  دیگر سوئدی هایی بودند ، که در نظمیه مشغول کار شدند . در آن دوران قاسم خان پوروالی ریاست نظمیه را بعهده داشت . بعدها، سوئدی ها نظمیه را بعهده  گرفتند و نخستین مدرسه پلیس را دایر نمودند. آموزشگاه پلیس در آن روزگار  در کنار ساختمان پلیس میدان سپه بود. آموزشگاه دو بخش داشت، یکی پاسبانی ، که 6 ماهه بود و دیگر، آسپیرانی که به آموزش صاحب منصب اختصاص داشت و از سطح دانش بالا تری بر خوردار بود.


کمیساری در آن زمان ده مأمور داشت:


1-رییس بادرجه سلطانی ( سروان)   یک نفر

2-نایب اول (ستوان یکم )   یک نفر

3-نایب سوم (ستوان دوم )   یک نفر
 

4-پاسبان    چهار تا شش نفر

از کار های بزرگ نظمیه در اواخر قاجاریه، کشف کمیته مجازات بود . کمیته مجازات در دوران جنگ جهانی به طور سری در سال 1295 خورشیدی تشکیل شد، و اعضای آن  تعدادی را ترور کردند.  چنان که گفته آمد ، در عصر قاجاریه حاکم تهران عهده دار اداره امور شهر و حفظ نظم آن بوده است، و در این راه پیشکار یا معاون حاکم که با عنوان وزیر در این عهد شهرت داشت ، همه کاره بود و کلانتر او را در تأمین نظم و امنیت  شهر یاری می رساند.

برخی از حکام تهران :

1-عیسی خان قاجار بیگلربیگی

2-نواب اردشیر میرزا رکن الدوله

3-نواب محمد تقی میرزا رکن الدوله

4-نواب فیروز میرزا نصرت الدوله

5-نواب کامران میرزا نایب السلطنه

 پاره ای از وزیران و پیشکاران  دار الحکومه تهران :

1-میرزا موسی مستوفی

2-میرزا عیسی وزیر

3-چراغ علی خان سراج الملک

4-میرزا محمد حسین دبیر الملک

5-پاشاخان امین الملک

6-حاج قنبر علی خان سعد الملک

7-میرزا محمود گرگانی

8-میرزا رضا صدیق الدوله

9-محمد ابراهیم وزیر نظام

کلانتران دارالخلافه :

1-محمود خان نوری

2-میرزا اسماعیل تفرشی ( برادر میرزا موسی وزیر)

3-میرزا زمان ( برادر میرزا موسی تفرشی )

4-حاج میرزا تقی

5-زکی خان پسر محمود خان

در دوران پهلوی اول ، وضع تغییر کرد. در این عصر تهران  دارای ده کمیساریا شد:

کمیساری 1 ـ  ناحیه ارگ

کمیساری 2 -  ناحیه دولت

کمیساری 3 -  حسن آباد

کمیساری 4 ـ   سنگلج

کمیساری 5 ـ قنات آباد

کمیساری 6 ـ  محمدیه

کمیساری 7 ـ  قاجاریه

کمیساری 8 ـ بازار

کمیساری 9 ـ عودلاجان

کمیساری 10  ـ شهر نو

در سال 1302 خورشیدی ، به فرمان سردار سپه به خدمت و ستداهل و دیگر سوئدی ها  در پلیس پایان دادند و سرهنگ محمد در گاهی رییس شهربانی شد.

برای ایجاد امنیت جاده ها قراسواران را به  ژاندارمری  تبدیل کردند.

در عهد سرهنگ درگاهی هئیت وزیران نظامنامه ای تصویب کرد، که به موجب ماده اول آن رییس نظمیه تهران، رییس کل تشکیلات نظمیه ایران باشد که بر حسب پیشنهاد وزات داخله به موجب فرمان همایونی منصوب شود .

در این روزگار دو مدرسه دیگر یکی تکمیلی  و دیگر وکیلی برای پلیس تأسیس شد.


در سال 1304 خورشیدی ، مجله نظمیه برای آشنایی مردم با نظمیه و پلیس جدید انتشار یافت. در پلیس شعبه ای به نام شعبه وسایط نقلیه تشکیل شد،که در شکه کرایه ای درشکه و کالسکه شخصی، واگن اسبی، اتومبیل و کامیون را سرو سامان داد و آیین نامه ای تهیه شد، که این وسایل پلاک شهرداری بگیرند .

در سال 1306 خورشیدی ، ده نفر پلیس برای آموزش به خارج از کشور اعزام شدند.

در سال 1304 خورشیدی ،با در خواست  هئیت رئیسه کنگره جهانی زندان ها دولت ایران نماینده ای  به کنگره فرانسه فرستاد. بعد از این کنگره قرار شد دولت ایران زندانی استاندار بسازد. به همین منظور مهندس مارکوف نقشه ای مناسب تهیه کرد، و مطابق همان نقشه زندان قصر (در اراضی قصر قجر یادگار فتعلی شاه)با اتاق های جدا بیمارستان و کارگاه های دستی صنعتی در سال 1308 به وسیله رضا شاه افتتاح شد.  ...

منوی اصلی

صفحه اصلی
مطبوعات و رسانه
مقالات و عناوین
برگ هایی از تاریخ تهران
تاریخ سکه
خرید کتاب
دانلود کتاب
کتاب‌های منتشر شده
ارتباط با مولف

جستجو
حاضرین در سایت
24 میهمان حاضرند
آمار بازدید ها
امروز163
دیروز217
تا کنون2215247

تهران نامه

© Copyright 2008 DARIOUSH SHAHBAZI . All rights reserved.