سه شنبه 21 آبان 1398

به پایگاه اینترنتی آثار تالیفی داریوش شهبازی خوش آمدید. تمامی مطالب این سایت تحت حمایت قانون « حقوق مولفين » میباشد. هرگونه سوء استفاده به هر شکلی يا انتشار مطالب در سایتها یا نشریات بدون کسب اجازه از مولف و بدون ذکر منبع اکيدا ممنوع است. استفاده از مجموعه مقالات بصورت یکجا ممنوع میباشد.

 

صفحه اصلی arrow مقالات و عناوین arrow شمیران،«محله شمران»-ج1

شمیران،«محله شمران»-ج1

«محله شمران» :

 خرده محله ای در تهران قدیم

«محله شمران» تهران قدیم ! بله درست است ، گو این که این محله نام شمیران را بر خود دارد، اما در تهران قدیم قرار داشت. در حقیقت این محله که خرده محله ای از محله بزرگ عودلاجان بوده در حصار صفوی واقع بود و تهرانی های قدیم محله مزبور را بدین نام می خواندند.

در این مطلب موارد پایین را بررسی می کنیم :

1ـ محله شمیران کجا بوده است؟

2ـ وجه تسمیه آن چیست ؟

3ـ خرده محله چیست ؟ و فرق آن با محله کدام است؟

4ـ معرفی سند.

1-محله شمیران ، که همان «محله دروازه شمیران» است،  داخل حصار صفوی و جنوب دروازه عقیق شمیران،  در محله عود لاجان قرار داشت. این محله شامل خانه ها و باغ ها و ابنیه عمومی واقع در کوچه های منشعب از گذری بود که به دروازه شمیران منتهی می شد. این گذر همان خیابان پامنار است و این محله در فاصله منار تا دروازه به محور یت خیابان پامنار افتاده بود. محله شمیران و یا به اصطلاح قدیم «محله شمران» در پی توسعه و گسترش نسبی مناطق مسکونی در اواخر دوره محمد شاه و به ویژه اوایل عصر ناصری تشکیل یافت و با ساخت خانه ها و باغ ها و ابنیه جدید پدید آمد.

خانه ها و باغ های افراد سر شنا سی چون نظام العلما، مهندس باشی ، عضد الدوله ،  امین الدوله، بهاء الدوله ، ایلخانی ( خانه او بعد ها به تملک حاج میرزا آقا سی درآمد)، ملک الشعراء، آقا میرزا رحیم، وزیر دول خارجه،  مسجد و تکیه آ برام ( آقا بهرام )، کاروانسرای حاج سید ابراهیم و علاوه بر این ها باغ و خانه وزیر مختار روس (= اکنون در ابتدا خیابان پامنار، غرب خیابان  قرارگرفته و بخش بازرگانی سفارت روسیه را تشکیل می دهد) و خانه وزیر مختارروم (= عثمانی، امروز بخشی از آن کشور ترکیه نامیده می شود) نیز در این محله واقع بود.

 در باره وجه تسمیه این محله باید گفت، از عادات تهرانی ها در نام گذاری خرده محله ها این بود که اراضی محدوده دروازه ها را منسوب بدان دروازه می خواندند چنان که در بخش نخست آمد، از آنجا یی که این محله در مجاورت و جنوب دروازه عقیق شمیران قرار داشت، با نام محله دروازه شمیران خوانده شد. بعد ها بر اثر کثرت استعمال کلمه «دروازه» از این نام حذف شد و شمیران نیز در تداول عامه به «شمران» بدل گردید تا سرانجام «محله شمران» نامی شد، که نوشتند و خواندند.

 اما خرده محله چیست و فرق آن با محله کدام است؟ تا پیش از سلطنت ناصرالدین شاه محدوده تهران همان حصاری بود که شاه طهماسب در سال 961 قمری گرداگرد این شهر کشیده بود (خیابان امیرکبیر و محل  میدان توپخانه ، خیابان شاهپور یا وحدت اسلامی ، خیابان شوش و خیابان ری محدوده شمال ، غرب ، جنوب و شرق  شهر را تشکیل می داد) و این محدوده غیر از ارگ سلطنتی به چهار محله تقسیم می گردید: سنگلج ، بازار ، چال میدان و عودلاجان.

چون در تمایز دروازه های حصار صفوی از دروازه های هم نام حصار ناصری آن ها را به نام دروازه های عتیق می شنا سیم. این چهار محله را نیز محلات عتیق تهران می خوانیم، محله هایی که بعد ها خود به محلات کوچکتری تقسیم شدند، یعنی این چهار محله، حدود سیصد سال بدون رقیب در تاریخ تهران بر قرار و استوار بودند، تا این که با گسترش مناطق مسکونی تهران که بر اثر مهاجرت پذیری این شهر و افزایش جمعیت پدید آمد، هر یک از این چهار محله به محلات کوچک تری تقسیم گردید. به طوری که در اواخر دوره ناصری پایتخت کشورمان را محلات بسیاری در داخل شهر و بیرون دروازه شامل می شد. نظیر؛ دروازه نو، ترکمان ها، باغ خسروخان، د باغ خانه، پا چنار، چال حصار، ارامنه ، یهودی ها ، با جمانلو ها ، افشار ها، دروازه شمیران، دروازه حضرت عبدالعظیم ( شاه عبدالعظیم )، دروازه  دولآب، باغ امین، سادات ، حیاط شاهی، شاه غلامان، عرب ها بیرون دروازه دولت و غیره .

از شرحی که گذشت، تفاوت محله و خرده محله آشکار شد. بر این اساس محلات عقیق چهار گانه را باید محله و قسمت های کوچک آن ها را نظیر محله عرب ها، محله ارا منه، محله چال حصار و ... را خرده  محله، باید نامید. چنان که سهام دار بخشی از یک آبادی را خرده مالک و قسمتی از اوستا را خرده اوستا و تکه های خرد شده سنگ و شیشه را خرده سنگ و خرده شیشه گوییم.

بررسی و تدقیق پیرامون واژه« محله» در تاریخ تهران و چگونگی و علل تحولات آن ها و جایگاه و نقش محله در  دوره های مختلف تاریخی از بدو تشکیل دیه کوچک تهران تا محلات دوازده گانه قرون شش و هفت و هشت قمری و اعصار پس از صفوی ان و پدید آمدن خرده محلات عصر قجر به خصوص دوره ناصری و تجزیه و تحلیل پدیداری آن ها فصل مهمی از تاریخ تهران است. در این مجال تنگ نمی گنجد.

  «محله شمران» در کتابچه املاک حاج میرزا آقا سی به کار رفته است. این قدیمی ترین سندی است که نام این محله در آن ثبت شده و آن به دوران محمد شاه و صدراعظم ایشان میرزا آقا سی تعلق دارد و به دنبال سندی قدیمی تر از آن نباید گردید ،زیرا پیش تر از این محله مزبور  پدید نیامده بوده، در این سند که مربوط است  به خرید خانه ایلخانی،  توسط میرزا آقا سی،  نام «محله شمران» ثبت شده است.

این سند را محقق عالیقدر ایرج افشار چنین معرفی می کند:

«... در جزء نسخه های خطی کتابخانه استاد ما آقای سعید نفیسی کتابچه املاک جناب آقایی سلمه الله تعالی از بابت آذربایجان و عراق دیده شد که به اجازت ایشان عکسی برای کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران فراهم آمد ...»

پس از  این سند در نقشه های تهران ترسیمی  مو سیو کرشش  چاپ 1275 قمری و نجم الدوله چاپ 1309 قمری و اسنادی دیگر بارها نام محله دروازه شمیران توان یافت.

با بررسی املاک خصوصی این محله و مالکان آن ها و ابنیه عمومی و با نیانشان  از یک سوی و نیز تدقیق و جستجو در نقشه تهران 1258قمری ، ترسیمی بر زین روسی که مربوط است به دوره سلطنت محمد شاه یعنی پیش از نقشه کرشش از سویی دیگر ، توان گمان بردکه تولد این محله به اوایل همین عصر بر می گردد. در حقیقت پیش از این محله دروازه شمیران تشکیل نشده بود و اراضی آن پوشیده از باغات  و  بساتین بوده است.

 

منوی اصلی

صفحه اصلی
مطبوعات و رسانه
مقالات و عناوین
برگ هایی از تاریخ تهران
تاریخ سکه
خرید کتاب
دانلود کتاب
کتاب‌های منتشر شده
ارتباط با مولف

جستجو
حاضرین در سایت
29 میهمان حاضرند
آمار بازدید ها
امروز69
دیروز217
تا کنون2215153

تهران نامه

© Copyright 2008 DARIOUSH SHAHBAZI . All rights reserved.