سه شنبه 28 آبان 1398

به پایگاه اینترنتی آثار تالیفی داریوش شهبازی خوش آمدید. تمامی مطالب این سایت تحت حمایت قانون « حقوق مولفين » میباشد. هرگونه سوء استفاده به هر شکلی يا انتشار مطالب در سایتها یا نشریات بدون کسب اجازه از مولف و بدون ذکر منبع اکيدا ممنوع است. استفاده از مجموعه مقالات بصورت یکجا ممنوع میباشد.

 

صفحه اصلی arrow مقالات و عناوین arrow کلانتر تهران(تشکیلات حکومتی و تقسیمات اداری تهران قدیم

کلانتر تهران(تشکیلات حکومتی و تقسیمات اداری تهران قدیم

تشکیلات حکومتی و تقسیمات اداری تهران قدیم

 سرزمین ایران از گذشته های دور مهد تمدن بوده است . با توجه به موقعیت خاص جغرافیایی ایران که در مسیر شرق و غرب عالم و در میان تمدن های کهن جهان قرار گرفته ،محل بر خورد آراء و اندیشه عالمان و تضارب فرهنگ ها واقع شده در نتیجه در این سرزمین تمدنی پویا پدید آمده است.

ایران دست کم از ده هزار سال قبل محل سُکنای قبایل متمدن بوده و در دوران پیش از اسلام و به خصوص در دوره هخامنشیان بخش عمده متمدن عالم به شمار می رفته است.در دوره ساسانیان نیز کشور ایران از قدرت و توانایی بالایی برخوردار بود .برای اداره کشوری چنان پهناور با اقوام مختلف ،تشکیلاتی بسیار منظم ضرورت داشت. تشکیلات اداری ایران آنقدر حساب شده و ارزشمند بود که پس از اسلام نه تنها در ایران پا بر جا ماند،که در سراسر کشور های خلافت اسلامی نیز برقرار شد.

با فروپاشی حکومت مقتدر مرکزی صفوی ،که تشکیلات حکومتی منظمی بود، این تشکیلات هم فرو پاشید و دیگر هرگز آن صورت اداری در دوران کوتاه افشاریه و زندیه بر قرار نشد ،تا نوبت به قاجاریه رسید. در این عصر هم هر چند حکومت قجر عمری طولانی داشت،امّا این حکومت به عکس دوران صفویه ،که تشکیلاتی دیوان سالارانه و تحت نظارت مرکز بود، حکومتی ایلاتی بود ،که حکام در ایالات، خود از اختیاری تام برخوردار بودند . بنا براین تقسیمات اداری منظم و مدونی نه در تهران ،که در هیچ یک از شهر های ایران اعمال نمی شد، و رویه جاری هر از چند گاهی، دچار تغییراتی می گشت.

در راس حکومت تهران حاکم شهر قرار داشت، که معاون او وزیر و یا کلانتر برای هر محله رییسی تعیین می کرد ،به نام کدخدا و او هر محله را به چند پاتوغ تقسیم می نمود ،و هر پاتوغ چندین گذر و گذر ها دارای کوچه ها و خیابان بود.

حاکم شهر - روزی که آقا محمد خان قصد تصرف تهران را کرد، این شهر هنوز در اختیار ایادی خاندان زند بود. بدان روزگار حاکم شهر را « کوتوال » می گفتند . کوتوال در لغت یعنی دژبان ، قلعه بان، یا قلعه بیگی . کوتوآل زندی شهر تهران که در مقابل آقا محمد خان ایستاد، و از سقوط شهر جلوگیری نمود ،غفورخان بود.در دوران مقابله او با سپاه آقا محمد خان بر اثر گرسنگی متاثر از محاصره شهر بیماری وبا ،در میان مردم شهر شیوع یافت. از اتفاق ،غفور خان نیز از گزند این بیماری مصون نماند، و بیمار شد . تا اینکه سرانجام این آفت ناخوانده اورا از پای در آورد. جانشین غفور خان محمد خان بود ،که بالاخره تاب هجوم پیاپی آقا محمد خان کینه توز و مصمم را نیاورد، و با شکسته شدن نیرویش ،تهران به تصرف سردار قاجاری در آمد. تهران پس از تصرف قجریان ،دیری نگذشت ،که بنابر تصمیم  آقامحمد خان پایتخت شد .

در دوران قجر حاکم های تهران، اغلب از شاهزادگان انتخاب می شدند ،اما کار اجرایی به عهده معاون حاکم بود، که «وزیر»خوانده می شد.

وزیر تهران - ادراه پایتخت را معاون حاکم یعنی وزیر به عهده داشت. وزیر را گاه با نام کلانتر، مترادف به کار برده اند. میرزا موسی وزیر،میرزا عیسی وزیر و میرزا محمود وزیر از وزرای نامدار تهران عصر قجر اند.

دکتر بروگش سفیر پروس (آلمان) در تهران می نویسد :

«... در سال 1861 میلادی محمد خان که بیش از سی سال کلانتر تهران بود ،به جرم بالا رفتن قیمت های خوراکی به دستور ناصرالدین شاه خفه شد ...» سفر نامه ، ج2 ، ص 332

«... پسر کلانتر و کدخدایان شهر را با جمعی از خوانین در یک خانه ... احضار نمود ...»/رضا قلی میرزا،1250 قمری .

کدخدا - کدخدا که گاهی کدخدا باشی نیز گفته می شد ،در حقیقت مقام بعد از وزیر یا کلانتر بود، که ریاست محله را به عهده داشت.

در پاره ای از اسناد وزیر را مقام رسمی ،که از دولت حقوق دریافت می کند ،به شمار آورده ،و کد خدا را مقام غیر رسمی، که دارای حقوق دولتی نبوده، گفته اند. در دوره ناصری تهران ،غیر از ارگ دارای چهار محله سنگلج ، عودلاجان ، بازار و چال میدان بود، و هر محله کدخدایی داشت.

«... جمیع کدخدایان و پاکار ها رفته اند، در مسجد نو بست نشسته اند ،که ما کدخدایی نمی کنیم ...»/وقایع اتفاقیه ، 1309قمری .

داروغه - داروغه یا پا کار از مسولین امور انتظامی شهر شمرده می شد. داروغه بازار مهمترین نقش را به جهت حساسیت بازار در مقابل سرقت و دیگر آسیب های احتمالی داشت.

«... میرزا زین العابدین که داروغه شهر بود ...»/وقایع اتفاقیه،1291قمری .

نایب پاتوغ - هر یک از چهار محله یاد شده که اکنون به محلات عتیق تهران می شناسیم ،به چند پاتوغ تقسیم می شد، نظیر پاتوغ سرپولک یا پاتوغ درب حمام در محله چال میدان و ...

هر پاتوغ را به کسی که او را نایب می گفتند ،می سپردند ،و او مسول اداره پاتوق خود بود. مانند نایب محمد بروجردی، نایب شعبان، سید علی اکبر نایب و ...

«... نایبان و فراشان که سر دسته محلات و نوکر ایالت و نایب الحکومه اند ... 20 نفر اطفال با عَلم و طبل توی بازار انداخته ...»/صور اسرافیل ، 1325قمری .

پلیس گذر - هر پاتوغ در تقسیمات شهری تهران به چند گذر تقسیم می شد،و هر نایب پاتوغ اداره هر گذر را به یک نفر می سپرد، و آن گذر را با نام او می خواندند. مانند گذر حاجی رضای پلیس،گذر حسین پلیس کاشانی در محله بازار و ...

البته گذر ها خود گاهی دارای چند کوچه و خیابان بود،که اداره آنها نیز به عهده همان پلیس گذر بود.  

از شرحی که گذشت ترتیب این مقامات را چنین می توان بیان داشت :

حاکم - وزیر (کلانتر) - کدخدا (رییس محله) - داروغه(پاکار) - نایب پاتوغ -  پلیس گذر .

به عنوان مثال ؛در دوره مظفری در تهران کدخدای محله سنگلج امیر الامراءآقا میرزا هاشم خان هژبر السلطان بود. این محله نه پاتوغ داشت. پاتوغ نایب رمضان آن دارای سه گذر بود. گذر دهباشی اصغر آن سه کوچه با نام های میدان ، سید صادق ورشتی بود  و غیره.

منوی اصلی

صفحه اصلی
مطبوعات و رسانه
مقالات و عناوین
برگ هایی از تاریخ تهران
تاریخ سکه
خرید کتاب
دانلود کتاب
کتاب‌های منتشر شده
ارتباط با مولف

جستجو
حاضرین در سایت
30 میهمان حاضرند
آمار بازدید ها
امروز2
دیروز119
تا کنون2216756

تهران نامه

© Copyright 2008 DARIOUSH SHAHBAZI . All rights reserved.