سه شنبه 28 آبان 1398

به پایگاه اینترنتی آثار تالیفی داریوش شهبازی خوش آمدید. تمامی مطالب این سایت تحت حمایت قانون « حقوق مولفين » میباشد. هرگونه سوء استفاده به هر شکلی يا انتشار مطالب در سایتها یا نشریات بدون کسب اجازه از مولف و بدون ذکر منبع اکيدا ممنوع است. استفاده از مجموعه مقالات بصورت یکجا ممنوع میباشد.

 

صفحه اصلی arrow مقالات و عناوین arrow واژه های متروک تهران قدیم-ج1

واژه های متروک تهران قدیم-ج1

واژه های متروک تهران قدیم

کلمه، واژه، لغت، اصطلاح، لفظ و ... سوای تفاوت ها یشان از منظر دانش و فن خاص و صرفنظر از اعتبار آن ها در علوم گوناگون نظیر فلسفه و حکمت و ...  یا صنایع و ... همه در اصطلاح دستور زبان، در یک معنا حکم واحد پیدا می کنند و آن مجموعه حروفی است، که یک واحد را تشکیل دهند، و کلام مرکب است، از مجموع چند کلمه، وفق دستور زبان پارسی. کلمه به نُه بخش تقسیم می شود :

 اسم، صفت، عدد، کنایه، فعل، قید، حرف اضافه، حرف ربط و صوت.

آدمیان نخستین، پس از آن که به ارزش های گروهی زیستن پی بردند و اولین دسته های چند نفری یعنی نخستین اجتماع بشری را تشکیل دادند، نیاز به ایجاد ارتباط و گفتگو در میان خود، آن ها را وا داشت، تا زبان را که بهترین وسیله ارتباطی است، اختراع کنند. از آن روزگار تا کنون اقوام گوناگونی بر این کره خاکی پا به عرصه وجود نهاده اند که هر یک زبانی را به اختیار داشته اند. پابه پای دیگر تحولات زندگی بشر، زبان انسان نیز متحول شده. در مسیر این تحولات کلمات و لغات هم که ابزار کلام و زبان اند، از این تغییرات بی نصیب نمانده اند.

زبان موجودی زنده است. زبان های اقوام مختلف، از یکدیگر تأثیر می پذیرند در عین حال تأثیر نیز می گذارند. زبان های اروپایی بارز ترین مثالی است که در این باب می شود، یاد کرد در این زبان ها به سبب نزدیکی جغرافیایی و اشتراک فر هنگی و تأثیر پذیری از ریشه واحد، ارتباط بین آن ها بسیار زیاد است. کلمه «آمبرا» را برای مثال در نظر گیرید. این کلمه در نقش ریشه لغت از زبان لاتین، وارد زبان ایتالیایی می شود، و صاحبان این زبان که در سرزمین آفتابی زندگی می کنند، آن لغت را با معنای سایه افکن (انداز) در برابر نور خورشید، به کار می گیرند، اما همین کلمه در ادامه راه به سرزمین بارانی انگلستان، می رود و زمانی که وارد، زبان انگلیسی، می گردد، با کمی تغییر شکل ظاهر ی «آمبرلا» معنای سایه بان را در سرزمین همیشه سایه انگلستان به پوششی برای محافظت از باران و برف(چتر) می دهد و ...

زبان ها و لهجه های فراوان و پر سابقه ایرانی نیز در طول هزاران سال عمر خود دارای چنین وضعی است. زبان هایی که زبان شنا سان آن ها را از ریشه مشترک «هند و اروپایی» منشعب می دانند، که در نیمی از جهان امروز گسترده اند.

دکتر احسان یار شاطر در این باره می گوید :

«... نام هند و اروپایی به گروهی از زبان های هم ریشه اطلاق می شود، که امروزه از هندوستان تا امریکا گسترده است.

زبان های هند و اروپایی، شامل زبان های عمده ذیل است :

هیتی و زبان های وابسته به آن، هند و ایرانی، ارمنی، بالتی و اسلاوی و آبانی و ونیزی، ایلبری، یونانی، تراکیه ای و فریجیه ای، سلتی، لاتینی ،تخاری (اگنی و کوچی) و ژرمنی.

زبان هندو ایرانی که گاه زبان آریایی نیز نامیده می شود زبانی است که میان نیاکان ایرانیان و هندیان قدیم مشترک بوده است. زبان ها و لهجه های ایرانی یکی از متنوع ترین دسته های زبان های هند و اروپایی است ...

و به سه قسمت تقسیم می شود :   

زبان های ایرانی کهن ، ایرانی میانه و ایرانی کنونی.

ایرانی کهن، به فارسی باستان و اوستایی خلاصه می گردد ...

ایرانی میانه، فاصل بین ایرانی کهن و کنونی اند ... نظیر پهلوی زبان ساسانیان پارتی (زبان اشکانیان) سغدی، سکائی (ختنی) و خوارزمی و  ...

ایرانی کنون، که امروز متداول است و از قفقاز تا فلات پامیر و از عمان تا آسیای مرکزی، بدان ها سخن می گویند، تنوع بسیار دارد... آسی، یغنوبی، پشتو، وخانی، شغنانی،  بلوچی، کردی، گیلکی، مازندرانی، طبری، تاجیکی، لری، بختیاری، لکی و ... زبان هایی هستند، که در زیر مجموعه ایرانی کنونی قرار می گیرند ...»

زبان های تمامی اقوام بشر، از منظر مختلف دارای وجوه مشترک است، که مهمترین آن ها زنده بودن زبان است. بدان معنا که هرگز نمی توان زبان را در چهار چوب خشک و انعطاف ناپذیر قواعد و دستور زبان حبس کرد، به همین سبب است، که زبان، در طول تاریخ حیات خود تغییر می کند، گاه گام به راه تکامل می نهد و گاهی انحطاط .

ارنست رونان، حکیم نامدارا فرانسوی می گوید :

«زبان چون محصول مستقیم مشاعر انسانی است، مدام مانند خود انسان و مشاعر انسانی در معرض تغییر و تبدیل است ...»

مرحوم دهخدا، این معنا را تعبیر دیگری دارد :

«همانطور که تنه درخت هر سالی یک ورقه بر قطر پیشین می افزاید، کلمات ما نیز در هزار سال (فارسی کنونی) بر حسب تغییر احتیاجات اوقات و اشخاص، لون ها و مجاز ها به خود گرفته است .»

حالا اگر بپذیریم، که زبان موجودی زنده است. بنابراین قبول وجه زندگی، برای کلمه، که ابزار آن است نیز راحت تر می شود.

با بررسی و دقت در چگونگی وضع کلمات و تغییرات در شکل و معنی آن ها  در قرون و اعصار، توان یافت که کلمه، مانند نوزاد جانوران براساس نیاز روز صاحبان زبان و متناسب  با ذوق ایشان متولد می شود و پرورش می یابد و با رسیدن به سن بلوغ و رشد به شکوفایی می رسد  و سرانجام با پشت سر گزاردن دوران پیری، از حافظه ها و تکلم مردم، محو می گردد.

در بیان این معنا، کلمات فراوانی را در ادبیات فارسی توان جست و مثال زد :

«مرده ریگ» واژه ترکیبی دوران حکیم فردوسی است، که ایشان به معنای «ارث» و آنچه از مرده مانده به کار برده است. حال آن که امروز پارسی گویان این واژه را نمی شناسند.

گاهی هم کلمه ای  متروک نمی شود، بلکه با ثابت و باقی ماندن شکل کلمه، معنای آن در دوره های بعد دگرگون می گردد:

حافظ می گوید:

«در این بازار اگرسودی است با درویش خرسند است

خدایا  مـنـعـمـم  گـردان  به درویشــی و خــرسندی»

چنان که پیدا ست، «خرسندی» را حافظ به معنای قانع به کار گرفته است. حال آن که امروزه این لغت در میان پارسی زبانان، معنای «خشنود» را دارد.

 زمانی هم، صاحبان زبانی از چنان قدرت سیاسی، نظامی و اقتصادی بر خور دارند، که زبانشان دوشادوش حکومت و تفوق بر دیگر اقوام و دولت ها، تأثیر خود را بر زبان های دولت های مقهور تحمیل می کند. هخامنشیان روزگاری از تاریخ بشر، بر بخش عظیمی از جهان متمدن عصر خویش از این سوی آسیا تا آن سوی کرانه های مدیترانه وسرزمین افریقا، حکم می راندند. آن روز زبان ایرانیان بر این پهنه وسیع دامن گستر انده بود. چنانکه پاره ای از  زبان های غربیان در روزگار ما چنین کنند.

به عنوان مثال، با ورود «کامپیوتر» به کشوری همراه با نام این وسیله کلمات «اینترنت»،«کافی نت» و... نیز وارد زبان آن ملت خواهد شد، که گریزی از آن نیست، گو این که معادل سازی، کمترین مقاومت در مقابله با این تهاجم است.

البته این مهاجرین هم درمسیر زمان، از گزند فراموشی و تغییرات در امان نخواهند ماند. چنان که برسر «آلا فرنگ»و«آلا گار سون»کلمات فرنگی متدوال چهل و پنجاه سال پیش آمده است.

 در باب مهاجر پذیری زبان به نظر می رسد. نخست آنکه تمامی ملل عالم حق دارند از نعمت ها و فرآورده های علمی و فنی روز جهان بهره گیرند و خود را در مسیر توسعه و گسترش علم قرار دهند بنابراین زیان آنها نیز خواه ناخواه متناسب با توان و قوه هوش و زکاوتشان با کلماتی مهاجم و مهاجر روبرو خواهند شد. دیگر این که حق طبیعی و مسلم صاحبان زبان است،که با این لغات مهاجر، آن گونه که گویششان می پذیرد، برخورد و تلفظ کنند. در حقیقت مهاجر در سرزمین جدید انگار دوباره متولد شده و زندگی نویی را آغاز کرده است. بنابراین اگر «اِخبار» از عربی وارد زبان پارسی شد و در تداول عامه  «زنگ اَخبار» به کار رفت، پذیرفتنی است. چنان که «مَی» را«ِمی» و «مَهدی» را «ِمهدی»  و ... گویند .

چنانکه مهاجرین اروپایی سده های هجده و نوزده سرزمین امریکا امروز خود را امریکایی می دانند نه اروپایی و ...

مرحوم سعیدی سیرجانی روزی در مباحثه میز گردی با حضور اساتید زبان پارسی در رادیو ایران، پس از بحث مفصل، در سخن از چگونگی کاربرد صحیح کلمات و جایگاه «درست مهجور» و «غلط مشهور» در عین حالی که همه اساتیدو خودبر استفاده کلمات مطابق قواعد و دستورات ادبی مبداء تاکید داشتند  به مزاح با این سخن جلسه را خاتمه داد:

«... ولی هیچ عِطری بوی عَطر را نمی دهد.»

غرض آن نیست، که هر چه به زبان آید درست است و آنچه عوام گویند سنداست، ولو این که دیوار را «دیفال» و سوراخ را «سولاخ»گویند.  اما باید از یاد نبرد،که اکثریت جامعه عوام است و خواص نیز بر خاسته از دامان ایشان. حال این که مرز جولان و آزادی هر یک کدام است، و کدام گروه بر دیگری تفوق دارد، بحثی جدا ست، ولی باید اذعان داشت که  ذوق اکثریت، در بیشتر اوقات، گوی سبقت از اندیشه انتخاب اقلیت ربوده است. چنان که «تفلون» مثال تازه ایست، از این دست، مولود همان ذوق وافر. تفلون ظرفی است که غذا بدان نمی چسبد. جوان های خوش ذوق امروزی، آدم هایی را که رفتار گرم و دلپذیری ندارند و به اصطلاح نچسب اند «تفلون» می گویند .

یعنی اگر خواص حق دارند، لغاتی فاخر برگزینند، عوام نیز به نحوی از این حق بر خوردارند، تا لغات و یا مفاهیم جدید و حتی تلفظی دگرگونه وضع و به کار گیرند.

مرحوم دهخدا نقش مهمی به عامه می دهد و در این باره می گوید :

«... عامه همیشه واضعین لغتند، مفاهیمی را درک می کنند و الفاظی  در ازاء آن مفاهیم اداء میکنند. هر یک که با ذوق صاحبان آن زبان راست آید بر جای می ماند ...»

این مطلب جذاب و بسیار دامنه دار، را مختصر اشاره ای کردیم، تا مقدمه و فتح بابی باشد، بر بررسی و معرفی لغاتی که در میان مردم تهران قدیم رایج بوده و امروز متروک است.

زنده یاد محمد علی جمالزاده، در مقدمه «فرهنگ لغات عامیانه» می نویسد:

«... چند سالی پس از آن که کلاه پهلوی در ایران رواج یافت ... در ضمن مسافرتی به ایران در صدد بر آمدم که یک کلاه نمدی،کلاه معمول اکثریت کامل هموطنان به اروپا ببرم هر قدر جستجو کردم، به دست نیامد... الفاظ و کلمات و اصطلاحات ... هم حکم همین کلاه نمدی را دارد،اگر مورد استعمال نیابد رفته رفته در بوته فراموشی می افتد و از میان می رود ...»

اگر علم تاریخ، ارجمند و گرانقدر است، از آن باب که گنجینه و خزانه ایست از اَخبار و آگاهی ها در شناسایی هویت بشر. چنانکه در سخن از اهمیت تاریخ، آن را معلم دوران ها گفته اند، و اگر ابنیه بر جای مانده از گذشته، نمادی است از این هویت، لغت نیز دوش به دوش بنا، آیین، رسم، و جز آن. در تعریف هویت ملی هر قوم و ملتی نقش مهمی دارد. بنابرین حفاظت از لغت نیز در کنار حفظ آثار میراث فرهنگی و معنوی، دارای ارزش بسیار است.

محقق گرانسنگ ایرج افشار، در سخن از اهمیت در حفظ لغات می گوید:

«... آنست که لغات زبان مردم را از دستبرد فراموشی و نیستی در میان اوراق کتب، حفظ کند و نگذارد که این یادگار های گرانقدر قوی از میان برود ...»

ادوارد براون که عالم ادبیات فارسی، دین عظیمی نسبت به او به گردن دارد، در باب اهمیت شناخت و حفظ این یادگار ها می گوید :

«... ولی می ترسم که به واسطه موجود نبودن همین کلمات در همه قاموس ها و لغات، خود مخلص نیز از فهمیدن بعضی مطالب عاجز بمائم  ...»

 به طور کلی  در باب تحقیق و تفحص، در تاریخ تهران، پهلو به پهلوی دیگر ابعاد این تحقیق، باید جایگاه و نقش لغات را نیز در این بررسی  تعیین کرد و باید لغات متروک را جست و شناخت و در ثبت و ضبط و حتی دوباره به کارگیری بر خی از آنها که مناسب زندگی امروزاند، همت گماشت با این مقدمه نسبتا ً طولانی، به بررسی و معرفی لغات متروک تهران قدیم می پردازیم :

آب دزدک - در عهد پادشاهی ناصرالدین شاه، اروپا و به اصطلاح آن روز فرنگ بر اثر انقلاب صنعتی به سرعت در حال تحول و گذار بود و در این تحول هر روز پدیده ای نو و وسیله صنعتی جدیدی ساخته می شد، و در زندگی مردمان بکار می آمد. از آنجا یی که ملت ها و دولت ها در جهان، مانند ظروف مرتبطه مطروحه در فیزیک با یکدیگر ارتباط دارند. ایران دوران قاجاریه هم بیش و کم با فرنگ در ارتباط بود(هر چند دولت کم هوش و ناکار آمد قجر نه تنها، نتوانست، از این ارتباط در پیشترفت کشور بهره برد که دچار زیان و خُسران بسیار هم شد.) و بسیاری از کالاها و ساخته های صنعتی در همین دوره از فرنگ وارد ایران شد. از آن جمله است آمپول یا سورنگ که جهت تزریق مایع دارویی به تن بیمار به کار می رود.

آن وقت این وسیله را «آب دزدک» می گفتند، بدان سبب که مقداری مایع یا آب را درون خود می کشید و به اصطلاح می دزدید. محمد حسن خان اعتماد السلطنه این نام را بکار برده است. از یاد نبریم در آن فضای اجتماعی که روبند زنان، برق چشمانشان را از نگاه نا محرم جدا می ساخت و انگشت دست، ظرافت طنین آواز شان را از ضمیر مردان می زدود، چگونه و به چه سختی استعمال این وسیله را پزشکان مرد در جامعه آن روزگار رواج دادند.

اعتماد السلطنه، ماجرای مخالفت زنان با تزریق توسط آقای «بکمز» پزشک را در روز یک شنبه 19 ربیع الثانی 1306 قمری در روزنامه خاطرات خود چنین یادمی کند :

«صبح زودی خبر کردند، دختر امین الدوله بد حال است، وقتی من رفتم هنوز نمرده بود. بکمز (طبیب دوره ناصری) که معالج است، دست پاچه شده کاغذی از اندرون بمن نوشته بود، که باید با اتر جلد آب دزدک بزنم و کنیاک داده ام.

زن ها به آب دزدک راضی نمی شوند. شما بیایید شاید قراری بدهید. من با مجد الملک اندرون رفتم، طفل را در زیر کرسی خوابیده دیدم، در حالت نزع من این دختر امین الدوله را هیچ ندیده بودم و کاش حالا هم نمی دیدم، بسیار شیرین و مقبول بود که جگر مرا کباب کرد. بیرون آمدم به فاصله ده دقیقه طفل فوت کرد ...»

در کتب آن عصر آب دزدک مترادف انژکسیون آمده است.

آب دزدک را لغتنامه چنین معرفی می کند:

«اصطلاح طب، آلتی از شیشه که برسر آن سوزنی است و بدان در تن آدمی و جانوران دوای مایع کنند و این عمل را تزریق نامند.»

آب انگشتر قولنج ـ مرحوم احمد شاملو، به نقل از کتاب «شکر تلخ» در کتاب «کوچه ها» این نام را چنین معرفی می کند:

«زنان تهرانی برای عزت یافتن و شیرین شدن در نظر شوهر، آب انگشتر قولنج برسر خود می ریختند.»

آبجی ـ باجی  به ترکی به معنی خواهر است، که در دوره ترک نژادان قاجار ی در تهران متداول و رایج بود.گو این که در اعصار دیگر هم کلمات ترکی در زبان فارسی جاری شده بود. نظیر صفویان و سلجوقیان و غزنویان .

آغا کلمه ای مغولی است به معنای : بانو، خانم، بی بی، سیده و خاتون، این کلمه را برای احترام پیش از نام با نوان بکار می بردند نظیر آغا افسر و ...

آبجی مخفف «آغا باجی» است که بر اثر کثرت استعمال به آبجی بدل گشته است .

تذکر این نکته خالی از لطف نیست، که پاره ای «آغا» را پیش از نام  خصی به کار می برندکه با عنایت به معنای آن درست نیست، بنابراین، بکار بردن آغا پیش از نام محمد خان مؤسس سلسله قاجاریه درست به نظر نمی رسد و بهتر است «آقا محمد خان» نوشته شود. در گذشته برای احترام برخی از خواجگان حرمسرایان را با این لفظ صدا می کردند ، مانند آغا بهرام و ...

در خیابان پامنار مسجدی است با نام آبهرام (= آغا بهرام) که یادگار خواجه معروف دوره ناصری است .

منوی اصلی

صفحه اصلی
مطبوعات و رسانه
مقالات و عناوین
برگ هایی از تاریخ تهران
تاریخ سکه
خرید کتاب
دانلود کتاب
کتاب‌های منتشر شده
ارتباط با مولف

جستجو
حاضرین در سایت
35 میهمان حاضرند
آمار بازدید ها
امروز2
دیروز119
تا کنون2216756

تهران نامه

© Copyright 2008 DARIOUSH SHAHBAZI . All rights reserved.