سه شنبه 28 آبان 1398

به پایگاه اینترنتی آثار تالیفی داریوش شهبازی خوش آمدید. تمامی مطالب این سایت تحت حمایت قانون « حقوق مولفين » میباشد. هرگونه سوء استفاده به هر شکلی يا انتشار مطالب در سایتها یا نشریات بدون کسب اجازه از مولف و بدون ذکر منبع اکيدا ممنوع است. استفاده از مجموعه مقالات بصورت یکجا ممنوع میباشد.

 

صفحه اصلی arrow مقالات و عناوین arrow  كاروانسرای تهران(نخستین)-ج1

كاروانسرای تهران(نخستین)-ج1

نخستين كاروانسرای تهران :

دل ای رفيق بر اين كاروانسرای مبند
كه خانه ساختن آيين كاروانی نيست

«سعدی»

كاروانسرا، عمارتی است كه در آن كاروان منزل كند /ناظم الاطباء .

محلی که کاروان در آن منزل کند، سرای کاروان، کاروانگاه . محوطه ای شامل حجرات متعدد که بازرگانان درآنها به کار تجارت پردازند و در انبار های آن کالا های خود را جا دهند . کاروانسرای عباسی : هر یک از کاروانسرا هایی که به امر یا در زمان شاه عباس در اقطار ایران ساخته شده ... / فرهنگ معین .

راه ابريشم، معروفترين كهن راه بازرگانی جهان، در طول دو هزار سال عمر خود از سرزمين ايران و از گستره تهران و از جوار شهر ری می ‌گذشت. در امپراتوری وسيع هخامنشيان، راه های ارابه رو با قابليت های ممتاز، نياز چاپارخانه ها و ديگر ارتباط های مورد لزوم اداره چنان دولتی را برآورده می ‌ساخت. وجود كاروانسرا ها در مسير راه ها ، از ضروريات بوده و از اين رو ايران در اين زمينه از كشور های پيشروی عالم به شمار رفته است ، به طوری كه در جای ، جای اين سرزمين کاروانسراهایی بس شكوهمند و استوار با معماری دل انگيز و پايدار به فراوانی ‌توان سراغ گرفت. یکی از معماران نامدار اروپایی گفته است ، بیش از هزار کاروانسرای در ایران شناسایی شده که هر یک دارای طرح و نقشه مستقلی است.

پس از اسلام در دوره صفويه كاروانسراهای بسياری در معبر كاروانيان بنا شد،كه خوشبختانه بخش اعظمی از آن ها هنوز باقی است. سخن از كاروانسرا و معماری و طراحی آن و كاركرد اجتماعی ـ اقتصادی اين نوع عمارات خود بحثی است، سزاوار بررسی پژوهشی مستقل، كه اين مختصر آن را بر نمی ‌تابد. در اين سطور به شرح و معرفی اولين كاروانسرای در تهران قديم، خواهيم پرداخت.

كاروانسراها را به لحاظ كاركرد، دست كم به دو بخش بايد تقسيم نمود ، نخست كاروانسرهای بين شهرها و گروه ديگر كاروانسراهای شهری، كه هر يك متناسب با نیاز و کار کرد تعریف شده اش طراحی می ‌شد.

كاروانسرای بيرون شهر مي‌بايست:

الف ـ شب هنگام كاروانيان را پناهگاهی باشد از راهزنان

ب ـ استراحتگاهی باشد برای مسافران و محل تعليف چهارپايان و...

اما كاروانسرای شهری نقش دیگری داشت:

الف ـ محل تخليه و بارگیری كالا ، نظير پايانه های حمل كالای امروزی.

ب ـ محل نگهداری كالا قبل از بارگیری يا قبل از توزيع، يعنی حكم انبارهای امروزی را داشت.

ج-حجره هایی را دارا بود که به امر تجارت بازرگانان و تُجّار اختصاص پیدا می کرد .

اين كه چگونه نخستين كاروانسرای تهران را شناخته ايم، و آيا قطع به یقین آن را در تهران قدیم اولين توان شمرد يا خير، مطلبی است که شرح آن را بر می آوريم :

تهران، تا اواخر قرن ششم هجری آبادی نه چندان مشهوری در گستره وسيع شهر ری و دامنه حاصلخيز كوه های شميران قرار داشت، و به بركت آب فراوان و خاك مناسب از انبوه درختان ميوه و غيرمثمر نظير چنار و... برخوردار بود.

در اوایل قرن هفتم با حمله مغول به شهر ری و نابودی اين شهر ، اوضاع تهران به سرعت روبه دگرگونی نهاد ، تا جایی كه در قرن نهم، ديگر تهران از صورت دیه و آبادی خُرد خارج شده، و به شهری درخور توجه، تبديل يافت. نشانه های ما از بزرگی و اهميت تهران در اين زمان وجود اسناد و شواهدی است، از دو امامزاده سيد اسماعيل و يحيی، و البته کتب تاریخ و جغرافیای آن دوره. اين زمان صد و اندی سال پيش از صدور فرمان بنا ی  حصار شهر از سوی شاه تهماسب صفوی است.

تهران، دست كم از قرن پنجم به داشتن ميوه و محصولات باغی، كه سرآمد همه آن ها «انار» بوده، مشهور شد، و اين شهرت، حكايت از صدور اين محصولات به شهر ری و آبادی های ديگر اين گستره و شهرهای ديگر ايران می ‌كند ، و صدور محصول یعنی آمد و شد بازرگانان و كاروانيان و نیاز های مربوط بدان.

بنا براین تهران پيش از سال 961 قمری كه حصار شهر به فرمان شاه صفوی به گرد آن بنا گردد، بايد مكان هایی مناسب (کاروانسرای) برای ورود و خروج چهار پایانی كه به حمل محصولات باغی اختصاص داشته اند، دارا بوده باشد. به عبارت ديگر، در طول ساليان درازی، كه تهرانيان محصول باغی خود را صادر و کالای مورد نیاز خود را وارد می ‌كردند، می‌ بایست كاروانسرا های اگرچه كوچك می ‌داشتند، كه تا حدودی نقش پايانه حمل كالا را در آن زمان برایشان بازی كند، ولی از آن جایی كه هیچ سندی از وجود آنها نيست، و آن كاروانسراها به شرط وجود، عماراتی نبوده اند، تا در دوره های بعد باقی و استوار بمانند، آثاری از آنها نيست. بنابراين اولين بنایی، كه پس از محصور گشتن تهران در دوران سلطنت شاه تهماسب با اين کارکرد ساختند، یعنی  «كاروانسرای احمد كور» را باید، نخستين كاروانسرای تهران نامید.

 در این یادداشت به شرح موارد پايين پرداخته خواهد شد:

الف ـ احمد كورکه بود؟

ب ـ آن بنا چه زمانی احداث شد ؟

ج ـ محل وقوع كاروانسرا ؟

د ـ اسنادی كه در اين تحقيق بدانها توجه شده است.

ه ـ‌ سرانجام بنا.

و ـ بناهای دیگری از احمد كور.

الف ـ احمد كور : از اكابر تهرانی و طرف توجه شاه تهماسب بود. او پدر احمد امين رازی مؤلف «تذكره هفت اقليم» است. وی در «اقليم چهارم» از تألیف خود می ‌نويسد:

«ميرزا احمد برادر خواجه محمد شريف و پدر صاحب تأليف، در معاملات عظمي حوصله و جرأت تمام به كار می ‌داشت، و در حد احداث قنوات و باغات خواهشی مفرط داشت، و در حد ذات خود مانده، انعامش برای غربا آماده بود و در شيوه ميزبانی و ميهمان نوازی مایعرفش بر طبق اخلاص نهاده، و پادشاه زمان، شاه تهماسب صفوی را به وی لطفی و شفقتی بی قیاس بوده و پیوسته به عنایات مرتجی و اميدوارش می ‌داشت. اين دو بيت از او است:

ميرزا احمد طهرانی ما              ثالث  خسرو  خاقانی  ما

ميرزا احمد شاپور آمد               از عقب دشمن او كور آمد

و ایضا چند سال كلانتری ری رامع تصدی خالصات بدو مفوض گردانيد... گاهی بنابر تقريبی شعری می ‌گفته...

ب ـ در سخن از زمان احداث این کاروانسرای باید توجه داشت احمد كور هم عصر شاه تهماسب و از اكابر و نامداران قرن دهم هجری تهران است بنابراين مستحدثات وی به همين قرن تعلق دارد. وی دو كاروانسرای نزديك هم و عمارات ديگری بدان روزگار در تهران احداث  نمود.

ج ـ در باب محل وقوع این بنا، می ‌دانيم كه هسته مركزی تهران، بخش مركزی و غربی محله چال ميدان و بخش شرقی محله بازار و قسمت جنوبی محله عودلاجان تشکیل می داد و اين را هم می ‌دانيم، كه رودخانه پس قلعه شميران درآن سال ها از شمال اين ناحيه (سرپولك) می ‌گذشت، و اين ناحيه پيشينه اش را به دوران قبل از اسلام می ‌رساند.این كاروانسرا هم در همین قسمت، در جنوب غربی سرپولك و مسجد حوض و شمال غربی امامزاده اسماعيل یعنی در محل هسته باستانی تهران قرار داشت.

د ـ در دو نقشه تهران که اتباع روس پیش از مسیوکرشش کشیده اند هر چند به ابنیه واقع در هسته مرکزی تهران توجه شده اما نامی از آن ابنیه به میان نیامده است. در نقشه مسيو كرشش (1275 قمری) این محل مشخص و به روشنی قابل بررسی است، در جنوب غربی مسجد حوض و سرپولك، بازارچه و دو كاروانسرا با نام احمد كور، مشخص شده، كه كاروانسرای شرقی را در محدوده محله چال ميدان و غربی را در محله عود لاجان، قرار داده است.

 در نقشه تهران ترسیمی نجم الدوله (1309 قمری) محل كاروانسرا و بازارچه مشخص است، اما نام احمد كور، بر آن ها نيامده و جای تعجب در اين است، كه در نقشه برزين روسی(1258 قمری) با آن كه تمامی كاروانسراها را درج كرده، و حتی كاروانسرای حاج مهدی، در شمال كاروانسرای احمد كور، نيز مشخص است، اما كاروانسرای احمد كور را با رنگ سبز و بدون درج نام او به وجه ميدان دیده می شود که سبب این و آن بر ما معلوم نیست.

ه ـ سرانجام مستحدثات احمد كور، از این قرار است که پيش از ورود به دوره معاصر  يعنی در همان عصر قاجار اراضی آنها در ساخت و سازهای محله بازار... تبدیل به فضاهای ديگر شد. وحیات آنها به روزگار ما نیانجامید .

 موقعيت آن عمارات، در تطابق نقشه های قاجاری تهران و نقشه های امروزی شرق بازار آهنگرهای كنونی تا حدود بازار كهنه چين ها توان دانست. به طوری که موقعيت مكانی كنونی سرای جلالی در شمال كوچه سيد محمد صراف با كاروانسرای شرقی احمد كور و كوچه گرمابه مستقل با بازارچه احمد كور مطابقت دارد.

و ـ در نقشه ها و اسناد تاريخ تهران از عمارات احمد کور نظير بازارچه و كاروانسرا با نام او ياد شده  كه تمامی از ميان رفته و اکنون نامی از آنها برجا نمانده است.

منوی اصلی

صفحه اصلی
مطبوعات و رسانه
مقالات و عناوین
برگ هایی از تاریخ تهران
تاریخ سکه
خرید کتاب
دانلود کتاب
کتاب‌های منتشر شده
ارتباط با مولف

جستجو
حاضرین در سایت
44 میهمان حاضرند
آمار بازدید ها
امروز2
دیروز119
تا کنون2216756

تهران نامه

© Copyright 2008 DARIOUSH SHAHBAZI . All rights reserved.