سه شنبه 28 آبان 1398

به پایگاه اینترنتی آثار تالیفی داریوش شهبازی خوش آمدید. تمامی مطالب این سایت تحت حمایت قانون « حقوق مولفين » میباشد. هرگونه سوء استفاده به هر شکلی يا انتشار مطالب در سایتها یا نشریات بدون کسب اجازه از مولف و بدون ذکر منبع اکيدا ممنوع است. استفاده از مجموعه مقالات بصورت یکجا ممنوع میباشد.

 

صفحه اصلی arrow مقالات و عناوین arrow چاپخانه( چگونگی برپایی چاپخانه در تهران)

چاپخانه( چگونگی برپایی چاپخانه در تهران)

چگونگی برپایی چاپخانه در تهران

پیش از ابداع کاغذ انسان دانسته های خود را برای ثبت، ضبط و انتقال به دیگرا ن، روی سنگ، الواح گلی،پوست درخت و حیوانات و... می نوشت، ولی اختراع کاغذ، دگرگونی بزرگی در این امر پدید آورد،زیرا کتاب تولّد یافت(پیش از آن هم مجموعه هایی بر پوست حیوانات و...بود ،اما هر گز امکان قیاس آنها با کاغذ نبود، بخصوص در امر تکثیر کتاب برتری بلامنازع با کاغذ بود).کتاب مهمترین فرهنگ مکتوب بشر و سر آمد ترین و دیرپا ترین ابزار فرهنگی در انتقال دانش و علوم است.

 
دکارت، فیلسوف فرانسوی معتقد است؛ تمدن هر کشوری به اندازه عظمت و ارجمندی کتابهای آن کشور است.
 گوتمبرگ آلمانی با اختراع دستگاه چاپ به سال 1448 میلادی گام بزرگی در اعتلای مقام و عمومیت بخشیدن کتاب برداشت، و توسعه و گسترش صنعت چاپ شتاب پیشرفت های علمی بشر را سرعت بخشید. ایرانیان عصر صفوی در اوایل قرن هفدهم میلادی با ماشین چاپ آشنا شدند، ولی به دلایل فرهنگی-اجتماعی شانس استفاده از چاپ را ازدست دادند . در دوره های افشاریه و زندیه نیز به دلایلی این امکان بوجود نیامد، تا اینکه آقا زین العابدین تبریزی در عهد فتحعلی شاه در تبریز چاپخانه ای تاسیس کرد، و چندی بعد هم او به فر مان شاه ،چاپخانه ای در تهران بر پا ساخت. بعد از آن چاپخانه های دیگر ،یکی پس از دیگری در پایتخت دایر شدند، و کار تا امروز توسعه و ادامه یافت.

در این مطلب به اختصار تاریخچه برپایی چاپخانه در تهران را بررسی و باز خوانی می کنیم .

نخستین چاپخانه یا ماشین چاپ ، در روزگار صفویه ،به اصفهان وارد شد. در این عصر دو دستگاه چاپ، یکی با حروف فارسی به اصفهان و دیگری با حروف اَرمنی به جلفای اصفهان انتقال یافت.

 
تاورنیه (
Tavernier)در سفرنامه اش  در این باره نوشته است:

«... یک نفر اَرمنی (یعقوب جان یا یعقوب ژان)به تاسیس ماشین چاپ در جلفا همت گماشت. تا کتاب مقدس را چاپ نماید، ولی بعد چون دید چاپ اثر سوء در اجتماع دارد آن را شکست. زیرا می دید اطفال که از نوشتن مفاد کتاب مقدس آن را می آموزند ،با چاپ از این کار سر باز می زنند ،و دیگر اینکه معاش بسیاری از اشخاص از راه نساخی کتاب است. آنها با آمدن چاپ مخالفت دارند، زیرا بی کار می شوند...»

مبلغان کرملی (
Carmelite منسوب به کوه کرمل در فلسطین) در سال 1607 میلادی برابر با 1016 قمری وارد ایران شدند . در سال 1618 تادیوس(Thaddeus)در قزوین به حضور شاه عباس رسید ،و ماشین چاپی با حروف عربی و فارسی ارائه داد. شاه علاقه زیادی به آن نشان داد ،و آرزو کرد ،که در ایران چاپخانه به کار اُفتد.

تادیوس در باره فرمان شاه می نویسد :

«... شاه مرا مامور تهیه آن کرد. ماشین در سال 1624 از رُم فرستاده شد. اما به دلایلی در کار آن تاخیر اُفتاد، و آن ماشین در دسامبر سال 1628 یا ژانویه سال 1629 به اصفهان رسید.

از عاقبت این دستگاه چاپ بی خبریم، زیرا در سال 1638 واتیکان پرسید؛ با حروف چاپی که از رُم فرستاده شد، چه می خواهند بکنند، چیزی چاپ شد یا خیر. پاسخ این سوال معلوم نیست ...»

ویلم فلور ،خاور شناس هلندی در این باره می نویسد:

ما می دانیم در دوره صفوی ماشین چاپ در ایران وجود داشته ،ولی هنوز نمی دانیم،از آن استفاده شده یا خیر . آنجلوس ژُزف (A.Joseph) در سال1684 اجداد کرملی ما ماشین چاپی در صومعه خودشان در اصفهان دایر کردند، ولی می افزاید، آن ماشین چاپ کارش با توفیق همراه نبود. خشکی هوا و مخالفت عده ای از مردم و ... موانع دایر شدن چاپخانه در ایران ذکر شده است .

شاردن سیاح مشهور نیز درباره دستگاه چاپ اصفهان روایت کرده است:
 
 
«... در سنه 1087 قمری قرار شد، ماشین چاپی در اصفهان تاسیس کنم ،و عمله از فرنگ بیاورم، تا به ایرانیان فن چاپ را بیاموزد، و لی کاری انجام نشد ...»

با این همه در دایره المعارف بریتانیا آمده است؛که یک ورق بزرگ چاپی به زبان اَرمنی در سنه 1050 قمری در جلفای اصفهان چاپ شده است.

در سال 1874 میلادی برابر با سال 1199 قمری یک دستگاه مطبعه از بوشهر به ایران وارد شد، هر چند پرفسور براون با قید تردید آن را مربوط به سال 1198 می داند.

در سال 1806 میلادی برابر با سال 21 – 1220 قمری در شیراز چاپخانه دایر شد، گو اینکه تقی زاده، صحت این روایت را ضعیف می شمارد .

در سال 1233 قمری آقا زین العابدین تبریزی ماشین چاپی به تبریز آورد، این نخستین چاپخانه ای است، که وجودش مسلم است .عباس میرزا از آن حمایت کرد. بعد از آن هم وقتی میرزا صالح شیرازی پس از اتمام تحصیل از انگلستان باز می گشت، یک دستگاه چاپ سربی با خود آورد،و در تبریز چاپخانه دایر کرد. میرزا صالح در سفر نامه اش می نویسد:

 
«... من در شوال سال 1234 عازم ایران هستم ...»

 
بعد ها چند دستگاه چاپ دیگر به تبریز وارد شد، و با گذشت زمان یکی دوتا از ماشین های چاپ به تهران رسید، و در تهران هم چاپخانه تاسیس یافت.

در مجله تربیت و علم و مجله کاوه  آمده؛ در سال 1238 عباس میرزا نایب السلطنه میرزا جعفر معروف به امیر را برای آموختن فن چاپ به مسکو فرستاد. او در باز گشت ماشین چاپی آورد، و به سال 1240 قمری نسخه ای از گلستان سعدی را در تبریز به طبع رساند.

 
در مجله یادگار آمده ؛ژنرال سمینو که در روسیه به کار چاپ اشتغال داشت ،به سال 1241 به ایران آمد، و دستگاه چاپ خود را همراه آورد.

با گذشت سالی چند از این ماجرا،  وقتی آوازه چاپ و انتشار محصول این صنعت در تبریز به گوش فتحعلی شاه رسید، او فرمان داد ،تا آقازین العابدین به تهران بیاید، و در پایتخت با منوچهر خان گرجی معتمد الدوله در تکیه منوچهر خانی در شمال غربی محله بازار تهران مبادرت به تاسیس چاپخانه نماید. مجله تعلیم و تربیت در باره آن  می نویسد: «...در این چاپ خانه 800 هزار کتاب و غیره چاپ شد، محصول چاپی این چاپخانه کتُب دینی و احادیث و اخبار و ... بود .»

میر باقر تبریزی از زیر دستان زین العابدین به سال 1241 قمری، کتاب مآثر سلطانی عبدالرزاق دنبلی را چاپ کرد. در آن در وصف چاپخانه تکیه منوچهر خانی(در بازار تهران) نوشت :


«... در دارالخلافه تهران به یوم اشفاق و الطاف سلطان و اهتمام منوچهر خان مجلدات از کتب حدیث باسمه کرده و تجار و اهل معاملات به اطراف و ولایات می برند، و خرید و فروش می شود...».

اولین شماره روزنامه ایران را در تهران میرزا صالح شیرازی، در عهد محمد شاه به سال 1253 قمری برابر با 1837 میلادی از کاغذ  خانبالیغ (چینی)چاپ و انتشار داد، ولی چاپخانه او چند سال بیش دوام نکرد.برزین روسی که در سال 1258 قمری در تهران بوده، از این ماجرا چنین یاد کرده است :

«... میرزا صالح که فردی محترم و صاحب سبک ایران است. شغلش جمع آوری پول برات است، و مطبعه سنگی او بیکار افتاده است ...»

در سال 1259 آقا عبدلعلی نام اسباب لیتو گرافی یعنی چاپ سنگی به ایران آورد، و نخستین کتاب چاپخانه او کتاب «تاریخ معجم » بود .

 
در دوره ناصری دوشا دوش بسیاری از تازه های فرنگ ،چاپخانه های سربی و سنگی هم وارد تهران شدند ،و شروع به کار کردند. هر چند برخی از آنها عمری کوتاه داشت، ولی به هر حال این افت و خیزها سبب عمومیت یافتن صنعت چاپ در ایران شد .

درسال 1290 که ناصر الدین شاه عازم اروپا بود، در استانبول یک دستگاه چاپخانه سربی با حروف عربی و فرنگی به قیمت 500 لیره عثمانی خرید، و به تهران فرستاد. در سال 1296 قمری چاپخانه دیگری در تهران دایر شد. در سال 1314قمری باز هم چاپ خانه سربی دیگری در تهران به کار افتاد .

با گذشت زمان و عمومیت یافتن صنعت چاپ، ترجمه کتب فرنگی و چاپ روزنامه و مجلات و نقل مطالب بسیاری از روزنامه های فرنگی روز به روز بیشتر شد.


در سال 1317 سرلشگر قاسم خان ملقب به سردار همایون هم با خرید دستگاه چاپ سنگی چاپخانه دیگری را در تهران دایر نمود.

و از آن پس تا امروز این صنعت همچون دیگر صنایع پابه پای پیشرفت علم در عرصه جهانی متناسب با موقعیت و اقتصاد کشور توسعه و گسترش یافته است. 
 

منوی اصلی

صفحه اصلی
مطبوعات و رسانه
مقالات و عناوین
برگ هایی از تاریخ تهران
تاریخ سکه
خرید کتاب
دانلود کتاب
کتاب‌های منتشر شده
ارتباط با مولف

جستجو
حاضرین در سایت
31 میهمان حاضرند
آمار بازدید ها
امروز2
دیروز119
تا کنون2216756

تهران نامه

© Copyright 2008 DARIOUSH SHAHBAZI . All rights reserved.