پنجشنبه 2 آذر 1396

به پایگاه اینترنتی آثار تالیفی داریوش شهبازی خوش آمدید. تمامی مطالب این سایت تحت حمایت قانون « حقوق مولفين » میباشد. هرگونه سوء استفاده به هر شکلی يا انتشار مطالب در سایتها یا نشریات بدون کسب اجازه از مولف و بدون ذکر منبع اکيدا ممنوع است. استفاده از مجموعه مقالات بصورت یکجا ممنوع میباشد.

 

صفحه اصلی arrow مقالات و عناوین arrow  یخسازی قدیم(یخچال در تهران قدیم )

یخسازی قدیم(یخچال در تهران قدیم )

یخچال در تهران قدیم


تهرانی ها درگذشته نه  چندان دور مانند دیگر هموطنانمان در زمستان با استفاده از سرمای طبیعی،یخ مورد نیاز خود را فرا هم نموده ،و به شیوه ای آن را تا فصل گرما و زمان مصرف نگهداری می کردند. بدیهی است ،نبود برق و استفاده از شرایط طبیعی ،اختیار از کف یخ سازان بر گرفته بود،وعمل فرآوری یخ با تغییرات جوّی در سال های مختلف تغییر می نمود.


به طوریکه گاهی،هوا در زمستان ها بقدر کافی سرد نمی شد، و یخی تولید نمی گردید. و گروه اندک یخسازان را که امرار معاششان از فروش یخ بود، در ورطه ورشکستگی و زیان، و مردم را در حسرت آب یخ فرو می برد.


 یخچال، جایی بود ،که در آنجا به طور طبیعی یخ تهیه می شد، و یخ های فراهم شده را کار گران یخ سازی به انبار یخ که در همان جا بود، منتقل می کردند،و پس از پر شدن،در انبار را می بستند، بطوریکه راه ورود و خروج هوا مسدود می شد، و در تابستان، در انبار را می گشودند ،و یخ ها را به مرور زمان به بازار عرضه می کردند.


 ساختمان یخچال عبارت بود،از زمینی وسیع با دیواری شرقی-غربی و چینه ای و بسیار بلند ،که در جنوبی ترین نقطه زمین بنا شده بود. در قسمت شمال دیوار که زمستان به سبب مایل تابیدن آفتاب همیشه سایه بود، چالی در زمین به صورت استخر می کندند، و در کنار آن انباری در عمق زمین می ساختند. دسته ای از این انبار ها مسقف و برخی بدون سقف بود. برای رسیدن به درب انبار ،چند پله (متناسب با عمق انبار )پایین می رفتند. در انبار های مسقف در تراز سطح زمین ،دیوار انبار را سوراخ می کردند. که کارگران به محض گرفتن یخ ،آنها را به قطعات کوچکتر می شکستند، و از سوارخ به داخل انبار می ریختند، و در انبار های بدون سقف ،از بالا انبار را پر از یخ می کردند ،و زمانی که انبار پر می شد ،سوراخ و در انبار های مسقف را کامل می بستند، تا هوا به داخل آن نفوذ نکند ،و در انبار های باز نیز با پوشال و حصیر و نظایر آن روی یخ ها را می پوشاندند ،تا بتوانند یخ را  تا فصل گرما نگاه دارند. هر چند در این گونه انبار ها بخشی اعظم از یخ ها تا زمان فروش برسد،آب می شد. 


بعضی از یخچال های تهران، بسیار وسیع و صاحبانش از تمول قابلی بر خور دار بودند، تا جایی که در پناه دیوار بلند و طولانی یخچال، چندین استخر و انبار ساخته ،و حجم فراوانی یخ تولید می کردند ،و قسمت عمده بازار فروش یخ تابستان تهرانی ها را تحت سیطره خود داشتند ،و برخی به عکس آنان یخچال و فعالیت و روزیشان محدود بود ،و نان بخور و نمیری بیش برای خود ترسیم نکرده بودند.


وجه اشتراک تمامی یخچال های مستطیل شکل تهران ،این بود ،که نسبت عرض به طول اراضی آنها، یک به چهار و پنج و حتی گاهی یک به هشت نه بود.یعنی اراضی یخچال ها ، باریکه ای شرقی –غربی بیش نبود.دلیل این کار گذشتگان، روشن است،آنان با این کار می خواستند، از سایه بیشتری که تنها انرژی دسترسشان بود، استفاده کنند.
بهداشت یخ :

نکته مهم و قابل درنگ در بحث یخسازی قدیم، بهداشت آن، چه در مرحله تولید و یا هنگام فروش و نحوه نگهداری مصرف کننده بود. اینکه چگونه آن یخ های مملو از آلودگی های پیدا و ناپیدا را مردم مصرف می کردند،امروز حتی نمی شود ،باور کرد.

آبگیری استخر ها قبل از یخبندان، این طور بود ،که استخر(چاله ای در زمین)را به تناسب سلیقه و توجه صاحب یخچال از آت و آشغال و زباله (حیوانات مرده و کثافات و غیره که از تابستان تا فصل سرما در آنجا ریخته شده بود)پاک می کردند. سپس آب را از طریق جوی های روباز ،در چاله یخ جمع می نمودند، که خود حاوی همه نوع زباله و کثافات بود. این آب در معرض باد و بوران قرار داشت ،تا اینکه یخ بزند، بنابراین بوته خار و خاشاک ،کمترین و قابل تحمل ترین ناخالصی آن یخها بود.زیرا مردم باید لنگه کفش و کهنه حیض وحشرات مرده و تکه ای از جسد موش و گربه و سگ و غیره و حتی اثار بجا مانده از پشکل گوسفند و فضولات حیوان و انسان را نیز نادیده می گرفتند .

این ها بخشی از آلودگی ها بود،زیرا گاهی بالا دست یخچال ها ،مشاغلی نظیر ؛دباغ خانه و ... قرار داشت ،که آب فاضلاب مازاد آنها با همه آلودگی هایش نیز به داخل چاله یخ راه پیدا می کرد. و این آلودگی ها در مرحله تولید  یخ  اتفاق می افتاد ،اما آلودگی بعدی درشیوه فروش و مصرف حاصل می شد.بدان صورت که یخ ها را کارگران یخچال با کلنگ و دیلم تکه تکه می شکستند، و با الاغ خرجین دار (یخ کش ها)به دست غذا پزها و مردم می رساندند ،و آنها یخ را روی زمین انداخته، و گونی یا پارچه ای آلوده روی آن نهاده تا موقع مصرف که،تکه ای از آن را در ظرف آب انداخته و آب خنک بنوشند،آبی که با لحظه لحظه آب شدن یخ ، تکه هایی از آن محتویات زمان یخ بندان  هویدا می شد. پشکل گوسفند و ماچه الاغ یا آت آشغالی که هنگام مصرف ،  دیده می شد،هرگز چیزی نبود ،که تعجب تهرانی تشنه را برانگیزد ،فقط آنرا کنار می زد ،و آب را می نوشید، زیرا که اگر کسی هم با دیدن چنین زایده ای به فرض محال به فکر آلودگی می افتاد ، رفع عطش  تشنه وامانده در گرمای تابستان را آنقدر آب یخ جذاب و گوارا بود ،تا دیدنی های افزوده شده بر این مائده آسمانی را نادیده بگیرد .این تازه برای تهرانی آب یخ دیده بود ، والا برای روستایی یکبار به تهران آمده ،اگر آب یخی می نوشید، نه تنها هرگز عیبش  را نمی دید، بلکه لذت نوشیدن آب یخ برای او خاطره ای می شد ، تا بتواند برای دیگر روستاییان دارالخلافه ندیده ،بارها از لذت گوارای نوشیدن آب یخ تهران داستان سرایی کند .


در بیشتر نقاط تهران قدیم با حصار ناصری که محدود بود؛ از شمال به خیابان انقلاب از جنوب به خیابان شوش و از شرق به خیابان 17 شهریور و از غرب به خیابان کار گر ، یخچال هایی وجود داشت ،که هر یک تهیه و فروش یخ برای ساکنان محدوده خود را به عهده داشتند.


این مختصر، پرداختن به تمامی آنها را بر نمی تابد ،و به همین اشاره بسنده می شود.از یاد نرود که این یخچال ها اغلب نزدیک دروازه های شهر بود،وبیشترین سهم را دروازه دولاب با برخورداری ازچندین یخچال کوچک و بزرگ داشت. دروازه های غار و خانی آباد و دوشان تپه نیز از این مزیت  تا حدودی بهره مند بودند، البته یخچال هایی هم   در شهر بودکه به دروازه ها نزدیک نبودند ،مانند؛ یخچال مستوفی الممالک و غیره .


نام تعدادی از یخچال ها عبارت بود از؛ معیر الممالک ،حاجی باقر ،حاجی آقامحمد ،وزیر حاجی علی اکبر ،حاجی شیخ رضا، فثقه الملک و فرح آباد.در پایان ناگفته نماند ،در بعضی از سالها که بارش برف در کوه های شمیران فراوان بود تکه هایی از یخ و برف کوبیده شده که یخ کش ها با الاغ و قاطر در اوخر بهار از برای خودش ارتفاعات به شهر می آوردند،جزو مرغوب ترین یخ های تهران قدیم به شمار می رفت.

منوی اصلی

صفحه اصلی
مطبوعات و رسانه
مقالات و عناوین
فرهنگ تاریخ تهران
برگ هایی از تاریخ تهران
تاریخ سکه
پیشینه تهران قدیم
تهران امروز
گالری
ارتباط با مولف
خرید کتاب
دانلود کتاب

جستجو
حاضرین در سایت
18 میهمان حاضرند
آمار بازدید ها
امروز398
دیروز574
تا کنون1970498

تهران نامه

© Copyright 2008 DARIOUSH SHAHBAZI . All rights reserved.