دوشنبه 25 آذر 1398

به پایگاه اینترنتی آثار تالیفی داریوش شهبازی خوش آمدید. تمامی مطالب این سایت تحت حمایت قانون « حقوق مولفين » میباشد. هرگونه سوء استفاده به هر شکلی يا انتشار مطالب در سایتها یا نشریات بدون کسب اجازه از مولف و بدون ذکر منبع اکيدا ممنوع است. استفاده از مجموعه مقالات بصورت یکجا ممنوع میباشد.

 

صفحه اصلی arrow مقالات و عناوین arrow چاه برفی و برف های سنگین تهران قدیم

چاه برفی و برف های سنگین تهران قدیم

چاه برفی و برف های سنگین تهران قدیم

بگفتند کاین برف و باد دمان
زما بود کآمد شما را زیان

فردوسی

 

این مطلب را به مناسبت سرمای شدیدی که این روز ها وارد کشورمان شده به برف و حواشی آن اختصاص دادیم . از این رو ی موارد پایین راهر یک شرحی کوتاه و در خور این مجال می آوریم  :

1- ناصرالدین شاه و برف .

2- چاه برفی .

3- مقدار بارش برف و دمای هوا در تهران قدیم  .


4- وضع کوچه ، خیابان در تهران قدیم و راه های اطراف در برف .

 

5- تخریب ساختمان ها در برف.

 6- بارش های نادر .

7- تلفات در برف .

8- بازی با برف  .

9-  پارو .

10- پارو کردن
برف بام ها  و بام غلتان زدن در باران .
11- ضرب المثل ها .

12- تعداد بلور های برف .


1-ناصرالدین شاه و برف :

اگر بخواهیم از رفتار انسانی و رعایت حقوق دیگری و بندگی به درگاه پروردگار و صفاتی از این دست، در باره ناصرالدین شاه سخن بگوییم ، جای تعجب دارد ، والا سخن از بد خویی و کژ رفتاری پادشاهی که در دوران او تلخ کامی های مردم از استبداد به اوج خود رسید و سرمای خفقان تا استخوان ایرانیان نفوذ  کرد ، عجیب نخواهد بود.

شکار خود از اعمال بسیار نابخشودنی (عده ای از آحاد) بشر است  ، که با تدبیر و درایت بشری و ابزار پیچیده و امکانات فوق العاده برای از بین بردن جانداری که نزد پروردگار و کاینات با  ا و برابر است ، مهیای جنگ می شود . حال اگر این جنگ  نا برابر در زمستان و در برف هنگامی که او از بی غذایی و سرما از پای در آمده باشد، چه میزان ناجوانمردانه تر است نمی دانیم ، پاره ای طبیعت دوست و سبز اندیش می گویند، جنایتی تلخ است.

ناصرالدین شاه را عادت بر این  بود، که  تا پهنه تهران را برف فرا می گرفت . آماده شکار می شد. آن هم نه به تنهایی ، بلکه با عده کثیری از شکار چیان دربار و اسب و سگ شکاری و ...

 
هر بار که صحرای اطراف تهران و کوه های شمیران  پوشیده از برف می شد . شاه  و همراهان عازم شکار می شدند.برای آنها تفاوت نمی کرد،هر جانداری که گرسنه و خسته و وامانده بود، می کُشتند، حرام و یا حلال فرقی نداشت، آهو، پلنگ، خرس، خرگوش و .. .

اعتماد السلطنه بارها از روز های شکار او نوشته است :

«28 محرم چهار شکار ...» ، «13 صفر پنج قوچ، ...» ، «11 ربیع اثانی 1300 قمری کبک، ...»

این ها تعدادی از روز های شکار شاه است. به طور کلی در پنجاه سال، سلطنت ناصرالدین شاه تمام روز های برفی  را به شکار می رفته است. مگر حادثه ای پیش می آمد، و یا آنقدر برف زیاد  بود، که امکان رفتن به شکار وجود نداشت.
اعتماد السلطنه از روزیکه بر اثر بارش شدید برف شاه به شکار نرفته است، می نویسد :

روز 18 ربیع الاول 1300 قمری، برف زیاد آمده است شاه نمی تواند به شکار برود .آن روز در کاخ گلستان می ماند، و دستور می دهد، برایش از چلو کبابی بازار غذا بیاورند .

ناصرالدین شاه، سرانجام به مصداق « دیدی که چگونه گور بهرام گرفت» در روز های جشن پنجاه سالگی سلطنتش هنگامی که  بر مزار جیران زن سوگلی دوران جوانی اش داشت ،خاطره او را مرور می کرد . خود شکار میرزا رضای کرمانی شد،و از پای در آمد.

2- چاه برفی :

به روزگاری که تهران هنوز آن قدر توسعه و گسترش نیافته و پا را از حصار ناصری فراتر ننهاده بود و معابر و گذرگاه هایش همان کوچه های تنگ و پر پیچ وخم و بازارچه ها و راسته های محلات قدیمی سنگلج و بازار و چال میدان و عودلاجان بود ،  تهرانیان به خصوص صاحبان خانه های بزرگتر از راه انصاف و مصلحت اندیشی چاهی را در حیاط خانه و در کنار چاه آب می کندند، تا درزمستان برف را در آن بریزند، و از انباشتن برف در کوچه های تنگ که سبب بسته شدن آمد و شد، می گردید ، جلوگیری نمایند . نمی دانیم این رسم در شهر های دیگر هم معمول بوده یا خیر ، به هر حال تهرانی ها بدان «چاه برفی» می گفتند. البته هدف دیگری هم بر این کار مترتب بود ، آن هم آب دار کردن چاه آب خانه به وقت تابستان بود،چاهی که در کنار چاه برفی قرار داشت .

3- مقدار بارش برف و دمای هوا  در تهران :

عادتی است، میان مردم که اغلب هر چیز قدیم را بهتر و کامل تر و عظیم تر و متعلقات زمان حال را بدتر و کوچکتر می پندارند . بر همین اساس، بارها شنیده ایم، که مثلا ً در قدیم در تهران دو سه متر برف می آمد ،با توصیفاتی چنین و چنان. در صورتیکه در هیچیک از اسناد و متون قاجاری و حتی سفرنامه های اروپاییان چنین حجم بارش برف گزارش  نشده است.

سنگین ترین برفی که اعتماد السلطنه در عصر ناصری گزارش کرده است، آن هم فقط یک بار در قزوین بوده :

«جمعه 8 جمادی الثانی 1304 قمری - ... برف در اطراف یک ذرع روی زمین است ...»

این بار هم که پس از سال  اتفاق افتاده،درحقیقت ارتفاع برف روی زمین یک متر بوده ، که حاصل چندین بارش برف بوده است.
بار دیگر نیز وی از برفی سنگین یاد کرده است:

«روز دوشنبه 27 ربیع الثانی 1306 قمری ... از تهران به سلطنت آباد آمدم ... نیم ذرع برف در بیابان بود ... »

که در بررسی گزارش های دو سه هفته پیش از آن، معلوم شد، این حجم برف حاصل چندین بارش است. در حقیقت به طور کلی بارش برف در گذشته و حال خیلی تغییر نکرده است.بلکه آنچه تغییر یافته ،افزایش دمای تهران امروز متأثر از گرمای موتور خانه ها و خودروها و کارخانه ها و ... است ،که برف زود آب می شود. و الا حجم بارش تقریبا مانند گذشته است.
 
نگارنده خود روز پنجشنبه 27/10/86 که برای کوه پیمایی به ارتفاعات ایگل و باغگل اوشان رفته بود، در نقاطی دو سه متر ارتفاع برف را مشاهده کرد.در صورتیکه آن روز در تهران برفی بر زمین نبود،علت آن است، که در ارتفاعات لواسانات و اوشان و فشم ناحیه پشت کوه، چون آفتاب کم می تابد،تا بارش بعدی برف ذوب نمی شود، و روی هم  انباشته می شود.

اعتمادالسلطنه خود ، حجم یک چارک برف را بارشی سنگین قلمداد می کند  :

«پنج شنبه 22 ربیع الاول  سنه 1300 قمری ...  برف شدید بارید. بواسطه برف شاه سوار نشدند  ... یک چارک باریده است ...»

و یا باز در این ارتباط، نوشته است:

«13 ربیع الثانی ... زمستان امسال معرکه است  ...»

این بدان معناست، در گذشته هم در تهران بیست سی سانتی متر برف ،سنگین و دیر اتفاق به شمار می رفته است .
در این بررسی و مطالعه معلوم شد ، تعداد بارش برف هم در تهران قدیم، چند بار در سال بیش نبوده است. در سال 1306 قمری که زیاد برف آمده، تعداد هفت بار برف باریده است، و در باره دمای هوا هم،این یکسانی صادق و حاکم بوده  است.

دکتر فووریه پزشک ناصرالدین شاه می نویسد :

«امروز روز آخر سال 1891 میلادی است، دیشب برف باریده و امروز صبح ساعت هفت میزان الحراره در اتاق هشت درجه بالای صفر را نشان می دهد، در صورتیکه بیرون شش درجه زیر صفر است.»

4- وضع کوچه و خیابان در تهران و راه های اطراف در برف :

کوچه ها اغلب باریک بودند و چون مردم برف بام ها را در کوچه می ریختند ، حتی برخی از خانه هایی که چاه برفی هم داشتند ، بیشتر اوقات برف بام را در کوچه پارو می کردند، و اگر در سالی چندین برف می آمد ، چون کوچه ها تنگ بودند ، تقریبا ً پر از برف می شد ، به خصوص کوچه های شرقی – غربی که آفتاب رو نبودند ، و سایه بر آن ها غلبه داشت گاهی تا بام خانه ها که یک طبقه بودند، و ارتفاع حدود سه متر داشتند ، پر از برف می شد، که در این صورت مردم از روی برف و بام ها رفت و آمد می کردند .

نکته دیگری را که باید اشره کرد، اینکه سطح کوچه و خیابان خاکی بود ، بنا براین از باران و برف گل و رفت و آمد مشکل می شد.

اعتماد السلطنه از این موضوع ،حادثه ای را نقل کرده است:

« 5 صفر 12 قمری ... کوچه ها خیلی کثیف است ... باران و برف زیاد در این چند روز واقعا ً کوچه ها را خیلی ضایع کرده بود ... شاه از خیابان تلگراف خانه و مریضخانه (سپه=امام خمینی) که سنگفرش نبود عبور فرمود. گل زیادی دید ... مرا خلع کرده اند ...»

اعتمادالسلطنه در آن زمان متصدی احتسابیه (شهرداری) تهران  بود.

راه های اطراف تهران هم، با توجه به خاکی بودنشان از چنین وضعی برخوردار بودند، در برف های معمولی باز و آمد و شد بر قرار بود، لیکن گاهی که برف زیاد می بارید، عبور  درشکه و کالسکه وسیله های آن زمان غیر ممکن می شد و نا گزیر از اسب  استفاده می کردند، و یا پیاده می رفتند.
اعتماد السطنه می نویسد :

«پنجشنبه 7 جمادی الاولی 1306 قمری ... درشکه خودم  را چهار اسبه بسته بودم،که  تا جاجرود بروم، سرخه حصار که رسیدم، دیدم، غیر ممکن است، تمام کوه و دشت و آسمان و زمین یخ بسته است (پس از پنجمین بارش برف) از سرخه حصار سواره (با اسب) به جاجرود  آمدم.»

راه های آن زمان به خصوص راه کوهستانی راه مالرو و پاره ای کالسکه رو بوده اند.


5- خراب شدن  ساختمان ها در برف :

به طور متوسط، اگر بیست سانتی متر برف ببارد، هر متر مربع  از آن حدود هشتاد کیلو گرم وزن  خواهد داشت. بنابراین چنانچه دو سه بارش روی هم بماند، وزن زیاد وارد بر سقف و نفوذ آب در بنا امکان تخریب آن بناهای خشتی را پدید می آورد. اعتمادالسطنه و دیگر نویسندگان آن دوره از تخریب خانه ها بر اثر بارش برف اشاراتی دارند . امروزه نیز این تجربه را بارها دیده ایم.

«5 جمادی الاولی 1306 از برف اتاق آبدار خانه خراب شد ...»

و«18 ربیع الثانی 1307 ...» /روزنامه خاطرات.


6- بارش های نادر :

غیر معمول ترین(زود یا دیر هنگام) برفی را که اعتمادالسطنه در دوره پنجاه ساله پادشاهی ناصرالدین شاه گزارش کرده است ، مربوط به 15 مهر ماه است :

«دوشنبه 17 ربیع الثانی 1313 قمری ...  قله البرز ( توچال ) تا نزدیک پیاز چال سفید شده است ... کمتر سالی دیده بودم، که پانزدهم میزان (مهر)برف به این شدت ببارد ...»

مرحوم جعفر شهری هم در این باره روایتی دارد:

«از برف های سنگین و عجیب تهران برفی بوده که در هفتاد روز پس از نوروز سالی باریده و برایش ساخته شد :

«ز بعد هفتاد ، یه برفی افتاد ، به حق این پیر ، به قد این تیر » که مقصود تیر چوبی جلو پیر عطا ( زیارتگاهی در محله عودلاجان ) بوده ...


7- تلفات در برف :

در گذشته مردم به سرما بیشتر عادت داشتند. و در زمستان  لباس گرم  به تن می کردند، و دمای داخل خانه با بیرون خیلی تفاوت نداشت، آنها زیر کُرسی می رفتند، و فقط آن فضای کوچک را با آتش ذغال و پهن و...گرم نگه می داشتند. تلفات سرما وقتی پیش می آمد ،که از خانه بیرون می ماندند، مثلاً در سفر های زمستانی و در راه های بین شهری  این اتفاق بسیار رخ می داد، این درحالی بود،کهدر آن عصر گاهی مسافران طعمه گرگ و یا حیوانات وحشی دیگری می شدند.


8- بازی در برف :
     
درست است،که بچه های تهران قدیم در دوره قاجاریه از بچه های امروز کلان شهر  تهران ، امکانات کمتری داشتند ، اما آنان نیز در فضای باز محلات به ساختن حیوان های برفی نظیر؛ شتر ، الاغ، فیل و ... می پرداختند  و با برف به سر و کول هم می زدند. و به بازی می کردند .در منابع تاریخی قاجاری از برف بازی بچه ها یاد شده ،و آمده آنها  بجای آدم برفی معمول امروز بیشتر به ساختن حیوانات برفی دست می زدند.


9- پارو :

در تهران قدیم بر عکس امروز که پارو ها از پلاستیک است، پارو ها همه چوبی بودند. پارو ها یک تکه بود و با مهارت طوری تراشیده شده بودند، که هنگام پارو کردن برف پارو در دست به چپ و راست  نچرخد . مرحوم جعفر شهری در این باره می نویسد :

«پاروها در گذشته بیشتر از گیلان و مازندران می آمد ، ولی چون آن ها بزودی ترک می خوردند ، نوع اعلاء آن هایی بودند، که در تهران از چوب خشک تراشیده بودند ...  نگهداری پارو نیز آن بود، که با روغن خوب آن را چرب کرده تا آب بدان نفوذ نکند.»


10- پارو کردن برف و بام غلتان زدن در باران :

شیروانی و این نوع سقف شیب دار در دوران ناصرالدین شاه برای نخستین بار در ایران و تهران باب شد. با رواج شیروانی به خصوص در شمیرانات تکلیف آن سقف ها روشن بود، نیازی به پارو کردن نداشت، ولی سقف های مسطح، در برف نیاز به پارو کردن داشت، و چنانکه گفته شد، اگر پارو نمی کردند، چه بسا سنگینی برف و نفوذ آب باعث خرابی سقف می گردید.

و اما درباره پشت بام های کاهگلی آن روزگار به هنگام بارش باران، که باید پس از ده بیست دقیقه بارش و خیس شدن لایه نازک رویی بام به بام می رفتند، و با غلتاندن سنگ  بام غلتان ( سنگ استوانه ای مخصوص ) در تمام سطح بام ، لایه رویی  سقف را می فشردند ،تا از نفوذ آب باران به عمق سقف جلوگیری گردد. بدین ترتیب آب باران سطح بام به ناودان هامی رسید، و شر شر داخل کوچه می ریخت. نکته قابل توجه اینکه عمل غلتاندن باید حتما هنگام بارش، انجام می شد.


11- ضرب المثل ها :

ضرب المثل های فراوانی از برف میان مردم رواج داشت نظیر :

«برف را دید و گفت می بارد .»  به جای توضیح واضحات به کار آید .

«مثل کبک سرش را زیر برف می کند» در توضیح این که کسی بخواهد دیگران را کودکانه گول بزند.


12- تعداد بلور های برف :

در طبیعت، مواردی بسیار می توان یافت ،که آگاهی از آن ها حیرت آدمی را بر می انگیزد، ولی شنیدن شمار شکل بلور برف واقعا ً انسان را متعجب  و متحیر می سازد و باورش را سخت می کند ؛ ده به توان سی و پنج .

منوی اصلی

صفحه اصلی
مطبوعات و رسانه
مقالات و عناوین
برگ هایی از تاریخ تهران
تاریخ سکه
خرید کتاب
دانلود کتاب
کتاب‌های منتشر شده
ارتباط با مولف

جستجو
حاضرین در سایت
14 میهمان حاضرند
آمار بازدید ها
امروز34
دیروز232
تا کنون2224888

تهران نامه

© Copyright 2008 DARIOUSH SHAHBAZI . All rights reserved.