پنجشنبه 2 آذر 1396

به پایگاه اینترنتی آثار تالیفی داریوش شهبازی خوش آمدید. تمامی مطالب این سایت تحت حمایت قانون « حقوق مولفين » میباشد. هرگونه سوء استفاده به هر شکلی يا انتشار مطالب در سایتها یا نشریات بدون کسب اجازه از مولف و بدون ذکر منبع اکيدا ممنوع است. استفاده از مجموعه مقالات بصورت یکجا ممنوع میباشد.

 

صفحه اصلی arrow مقالات و عناوین arrow حمام ها ی تهران قدیم(خزینه و دلاک)

حمام ها ی تهران قدیم(خزینه و دلاک)

حمام های تهران قدیم
تو خود حدیث مفصل بخوان ازاین مجمل
 در این مطلب، از باب حمام رفتن تهرانی ها و اصول آن به نکاتی چند اشاره می رود که هر چند پاره ای پا به سن گذاشته ها را خاطره ها زنده می کند و غم دلنشینی در کنج دلشان  می نشاند، اما حکایت این ماجرا،خاصه جاییکه پای رعایت اصول بهداشتی به میان آید و قیاس سطح بهداشت گذشته و حال مردم و تطابق رفتار تهرانیان دیروز در استحمام با آنچه امروز متداول است،اعجاب جوانتر ها را بر خواهد انگیخت.
حمام از گذشته های نه چندان دور تا حال دچار دگر گونی های بسیار شده است. امروز هرخانه و آپارتمانی به برکت آب لوله کشی و گرمای آبگرمکن و یا موتورخانه و... در یک فضای دست کم یک متر در یک متر حمام ساخته شده است. در صورتیکه قدیم جز کاخ شاهی و عمارات معدودی از افراد متمول که متضمن حمام بود، هیچ خانه ای حمام نداشت بلکه در محله ها حمامی بود ،که همه اهالی مرد و زن به نوبت از آن استفاده می کردند. در شرح تاریخ حمام محله یعنی حمام های خارج از خانه به دو بخش کاملا مجزا بر می خوریم :پیش از لوله کشی آب و پس از آن .
تهران در دوره سلطنت محمد رضا پهلوی صاحب آب لوله کشی شد و از آن پس بنابر اقتضای جدید حمام های خزینه ای و قدیمی یکی پس از دیگری از گردونه  فعالیت خارج شدند و از میان رفتند و جای خود را به حمام های جدید دادند.
در این دوره حمام از وضع سنتی خارج شد. معماری ساختمان آن تغییراتی فاحش یافت ،و به دو  بخش تقسیم شد یکی حمام عمومی و دیگری خصوصی.
چون قصد شرح خزینه را داریم، از پرداختن به حمام در دوران لوله کشی آب صرفنظر می کنیم و با ملاحظه تنگی زمان به توصیف حمام های پیش از لوله کشی می پردازیم .
معماری حمام : بدیهی است که پیش از لوله کشی آب برای اینکه آب به اصطلاح سوار بر حمام شود، حمام ها را در جای گود و در مسیر آب می ساختند تا امکان انتقال آب از طریق جوی امکان پذیر باشد. همین عامل و مواردی دیگر، معماری خاصی را برای طراحی بنای حمام به معمار بنا دیکته می کرد که کمابیش دستور العمل واحدی بود برای تمام حمام های سراسر ایران زمین .
در فرهنگ غنی و دیر پای ایرانیان آب احترام والایی داشت. این جایگاه و اهمیت پاکیزگی و استحمام در این فرهنگ در حافظه تاریخ معماری این مردم چنان اثر مثبتی داشت ،که ذوق هنری آنان در طراحی بنای حمام های قدیمی تبلور دلپذیری یافته است. وجود حمام های برجای مانده در جای جای این سرزمین گواهی است بر این ادعا. این مختصر،شرح آن معماری دل انگیز حمام های قدیم را بر نمی تابد .
بنابر این فهرست وار به فضا های آن نوع حمام اشاره می رود:
راهرو:راه پله ای  بود که مشتری را از در ورودی به سربینه در زیر زمین هدایت می کرد.
سربینه : به اصطلاح امروز رختکن یا جامه کن بود که صفه (= سکو=غلام گردشی ) دور تا دورش ساخته شده بود. زیر سکو محفظه هایی برای کفش و رویش سطحی برای استقرار مشتری و تعویض لباس بود.
حوض سربینه :در وسط فضای سربینه حوضی با پاشویه تعبیه شده بود که مردم هنگام خروج از سربینه پایشان را درآن می زدند و در پاشویه می شستند و نیز وضو در آن می ساختند .
راهرو : از فضای سربینه، راهرویی نسبتاً تنگ به گرمخانه می رسید که سبب تنگی راه این بود تا به سرعت  هوای گرم گرمخانه از حمام خارج نرود.
گرمخانه : فضای اصلی حمام ،گرمخانه بود که در آن حوضی  برای شنا و بازی جوان ها به نام چاله حوض قرار داشت ،که شبیه استخر های امروزی بود.محل اصلی حمام های قدیم خزینه بود که در همین گرمخانه ساخته می شد. خزینه حوضچه ای بودکه زیرش دیگ فلزی حمام قرار داشت و آب آن گرم بود .زیر دیگ آتشدان را می ساختند که در آن با افروختن بوته و هیزم و...آب حمام را گرم می کردند . در کنار خزینه حوضچه دیگری با آب ولرم یا سرد قرار داشت.
واجبی خانه :در راهرو گرمخانه راهی جدا می شد و به فضایی می رفت که واجبی خانه می گفتند. مردم برای زدودن موهای زاید با پودر واجبی بدانجا می رفتند.
از خصوصیات دیگر حمام های قدیمی اینکه بام آن ها تقریبا همسطح معبر و کوچه بود با گنبدهای متعدد سقف سربینه و گرمخانه و...
آتشدان:در زیر دیگ خزینه آتشدان قرار داشت، جایی برای سوزاندن سوخت و تونتاب نام کسی بود که وظیفه داشت با سوزاندن هیزم  یا بوته و یا پهن و ... در آتشدان، آب را گرم نماید.آتشدان یا تنوره را تون یا تیون وگلخن هم گفته اند.
 از تون حمام به وسیله مجراهای متعددی هوای گرم و دود حاصل از سوختن خارج می شد. این مجراهای پیچاپیچ، خان نام داشت.
در حمام های آن روزگار دلاک نقش مهمی ایفا می کرد. وی کیسه می کشید ، لیف می زد و مشتمال می داد. برخی از رجال و اعیان و اشراف دلاک مخصوصی داشتند که با خودشان به حمام می آوردند.
در حمام مردانه لنگ مورد نیاز بود و در حمام زنانه  مراسم متعدد زنانه نظیر حمام زایمان و... به اجرا در می آمد. طاس و دولچه و سفیداب ، قطیفه و قالیچه و بغچه و... از لوازم متعدد مورد نیاز حمام های تهران قدیم به  شمار می رفت .حنا گذاشتن و رنگ کردن مو و بسیاری دیگر از تشریفات حمام های قدیمی به حساب می آمد. زالو انداختن وحجامت و پاره ای دیگر از اعمال نیز در آن حمام ها انجام می پذیرفت. رگ های امیر کبیر آن مرد بی نظیر سرزمینمانرا به فرمان ناصر الدین شاه در حمام دریدند.
در پایان مطلب به خزینه و پاره ای از عادات و رسوم مردم در استفاده از آن اشاره می شود .امروز به لحاظ بهداشتی باور برخی از آن ها بسیار سخت است:
مردم بعد از اینکه کیسه می کشیدند و لیف می زدند دلاک با لگنی آب روی تن آنها آب می ریخت، و آن ها داخل خزینه می شدند تا خود را بشویند و از حمام خارج شوند.تنظیم گرمای آب خزینه با تون تاب بود تا با کم و زیاد کردن سوخت آن را تنظیم کند.گاهی آب خزینه آنقدر گرم بود که برای کودکان و بسیاری از مردم گرمای آب آزار دهنده و حتی سوزنده بود.علت این بود که دما سنج و وسیله ای برای نظارت گرمانبود. وقتی آتش زیاد می شد آب خزینه تا حوالی جوشیدن گرم بود و زمانی هم که آتش تمام می شد دمای آب هم تنزل می کرد.
مردم اعتقاد داشتند آب خزینه خاصیت های زیادی دارد. مثلاً زخم و جراحت را خوب می کند و درد وضرب دیدگی را درمان می نماید. بنابراین هرکس زخمی  بر بدن داشت، نظیر قمه خوردگی و جراحات از چاقو وغیره و هر پارگی به صورت باز یا کوفتگی در بدنش بود، وارد خزینه می شد. خزینه ای که آب محدودی داشت و همه مردم از آن استفاده می کردند . حتی گاهی که پارچه و کهنه روی زخم را که بر اثر خشک شدن خون و چرک و چسبیدگی نمی توانستند، از پوست جداکنند، مجروح را به همان وجه داخل آب می کردند تا محل زخم خیس بخورد و بتوانند پارچه را جدا کنند..
بیماری هایی نظیر کچلی،دمل،ثبور بدن و جوش نیز در شمار بیماری هایی بود که آب خزینه باید معالجه اش می کرد.
روز های دهه محرم قمه زنان را نیز خزینه دارالشفا بود. یعنی سر های شکافته از قمه را در آب خزینه می کردند  می شستند.بنابراین اگر روز های نخست در خزینه آبی زلال  وجود داشت، پس از مدتی تبدیل به خونابه ای گلگون می شد و تا زمانی که آب خزینه را عوض نمی کردند، روزهای متوالی مردم مجبور بودند با آن آب خون آلوده خزینه، استحمام کنند.
مجال کافی نیست تا شرح این ماجرا سرآید، اما گوشزد این نکته خالی از لطف نیست که بیماران پوستی دیگری هم نظیر سوزاکی ها و سیفلیسی ها و... نیز برای استحمام خویش جز خزینه حمام  جایی را نداشتند و برای آنان محدودیتی در نظر گرفته نمی شد..باید در نظر داشت این امر در حالی ادامه حیات می داد که زنان نیز با وضع جسمی خود از همین آب استفاده می کردند .
مراسم حمام زایمان ونظیر آن را هم باید به شمار مشتری های حمام آن روزگار باید افزود،که آن زنان در همان  آب می رفتند و به استحمام می پرداختند .
در پایان مطلب، این معما که مردم در آن روزها چگونه با آن شرایط سلامت می ماندند، زمانی برایمان پیچیده تر می شود که بدانیم بنابر بعضی  باور ها و برای رفع پاره ای درد ها گاهی به مردم توصیه می شد، لازم است، آب خزینه را کمی بنوشند،و آن ها هم از آن آب می نوشیدند.

منوی اصلی

صفحه اصلی
مطبوعات و رسانه
مقالات و عناوین
فرهنگ تاریخ تهران
برگ هایی از تاریخ تهران
تاریخ سکه
پیشینه تهران قدیم
تهران امروز
گالری
ارتباط با مولف
خرید کتاب
دانلود کتاب

جستجو
حاضرین در سایت
14 میهمان حاضرند
آمار بازدید ها
امروز398
دیروز574
تا کنون1970498

تهران نامه

© Copyright 2008 DARIOUSH SHAHBAZI . All rights reserved.