پنجشنبه 2 آذر 1396

به پایگاه اینترنتی آثار تالیفی داریوش شهبازی خوش آمدید. تمامی مطالب این سایت تحت حمایت قانون « حقوق مولفين » میباشد. هرگونه سوء استفاده به هر شکلی يا انتشار مطالب در سایتها یا نشریات بدون کسب اجازه از مولف و بدون ذکر منبع اکيدا ممنوع است. استفاده از مجموعه مقالات بصورت یکجا ممنوع میباشد.

 

صفحه اصلی arrow مقالات و عناوین arrow زنان نامدار تهران قدیم یادارالخلافه(عزت الدوله)

زنان نامدار تهران قدیم یادارالخلافه(عزت الدوله)

اوج عشق  و وفا داری به شوهر
در تاریخ ملل و اقوام ، داستان وفاداری همسران سیاستمدارانی که در دوران شور بختی و اندوه شوهران خود غمخوار و یار آنان بوده اند ،بارها شنیده ایم . این زنان تنها یار و همراه دوران شکوه و عزت همسران خود نبودند، بلکه به روزگار شکست و ذلت نیزسنگینی بارغم را دوشا دوش آنها به جان کشیدند .
دراین مطلب از خاطره دلنشین وفاداری شاهزاده خانمی یاد می شود که هرچند پرورش یافته دربار تباه سازقجر و دامن مکر و حیله مادری کژخواه بود،اما بطور شگفتی آور برای همسر و فرزندانش نقشی دیگر بازی کرد. این زن ذات مهر و وفا بود.
او کسی نیست جز عزت الدوله خواهر ناصرالدین شاه و همسر صدر اعظم او میرزا تقی خان امیر کبیر . روزی که کاروان غم زده امیر و خانواده اش آماده حرکت بود، تا تهران را به سوی تبعید گاهش کاشان ترک کند ، هر چه ناصرالدین شاه و مهد علیا اصرار کردند تا شازده خانم را از همراهی امیر منصرف سازند ، کار ساز نشد و این بانوی مهربان حاضر به جدایی از پدر فرزندانش به روزگار سختی و اندوه و درد نبود .
امیر بزرگمردی بود، که دوست و دشمن او را در وطن خواهی ، کاردانی و درایت و فهم ستوده اند .روزگاری که امیر برصدارت ایران تکیه داشت دو کشور روسیه و انگلیس و معاندین داخلی مقدرات ملت ایران را رقم می زدند. بنابراین آنان هرگز وجود چنین مرد اصلاح طلبی را   که مانع رسیدن آنان  به هدفشان  می شد ،بر نمی تافتند.دشمنان کوشیدند و سرانجام ، این مرد بزرگ را از اریکه  قدرت به زیر کشیدند و حقیرانه از عمارت ارگ سلطنتی و شهر بیرونش راندند،وبا حضور فرزندان ، مادر و همسر در این حرکت تحقیر آمیز بر سنگینی غم این مرد افزودند . ولی آنچه مایه حیرت شاه و مهد علیا و از طرفی دلگرمی امیر شد، همراهی عزت الدوله با امیر در این ماجرا بود.
 اهمیت و ارزش همراهی این زن پاک سیرت بیشتر زمانی آشکار می شود ، وقتی که بدانیم او را برادر و مادری از رفتن منصرف می کردند که شاه ایران و مادر قبله عالم بودند و صاحب قدرت مطلق ،اما این زن چنان عظمتی از مهر و وفا به همسر و خاندان کوچک از پا در آمده اش نشان داد که خشم پنهان در وجود او بر قدرت پادشاهی برادر و تزویر و حیله مادر سیطره یافت وآن ها را ازهراقدامی قهری دور ساخت . او می دانست این کاروان به تبعیدگاهی می رود که قتلگاه کاروان سالارش خواهد شد .عاقبت این کاروان بر او پوشیده نبود ، اما آنچه او را به همراهی در این سفر غم انگیز می کشاند، بزرگی روح وابهت امیرو جذبه عشق مردی بود که در اندک سال های همسری از او دریافته بود و فراتر از آن چشیدن حظ و لذتی بود که از جنگی نابرابر نصیب او شده بود . حس و حالی که وقتی در آدمی پدید آید ، مست شراب طهور می شود و زخم تیغ برنده باطل برایش بی درد . او خوب می دانست تباهکارانی در عزل امیر دست داشتند ، همان کسانی بودند که چشم طمع به حقوق مردم دوخته بودند که فقط امیر می توانست دست آنان را از تعدی کوتاه کند ، و در این جنگ نابرابر امیر بود و خیل عظیم نابکاران .  این خانم ، عاشقی را در مکتب عشق چنین امیری آموخته بود.
مسعود تاجبخش در این باره می نویسد :
در همان روز هایی که روزنامه وقایع اتفاقیه در تهران دست به دست می گشت و مردم تهران با ناباوری خبر خلع مرد قدرتمند دربار ناصری را می خواندند ، در ارگ سلطنتی تهران فرمان دیگری به میرزاتقی خان ابلاغ شد . حکم تبعید به کاشان و جلیل خان جلیلوند با یک صد سوار آماده اجرای فرمان بود.
جلیل خان بیات یوزباشی در طول مدت تبعید امیر به انحای گوناگون سبب رنجش امیر را فراهم می ساخت و کار را بر او و خانواده اش سخت می کرد . به طوری که ریشارخان می نویسد؛ افراد یوزباشی لساناً و عملا ً فحش داده ، کسانی که روی بام بودند وقتی که امیر قدمی بیرون باغ می نهاد، زباله و کثافت به سر او فرو می ریختند / خلیل ثقفی ، ص. 87 .
 شاید به همین دلیل است که بعد ها یوزباشی به صورت لغتی تحقیر آمیز و سبک کننده به  کار می رود / محمد معین ، ج . 4 ، ص . 5273.
شاه و مهد علیا در آخرین دقایق هر چه کوشیدند که ملکزاده خانم را از همراهی میرزاتقی خان باز دارند، نشد و سرانجام دوکالسکه در مقابل اقامتگاه صدراعظم معزول حاضر کردند . امیر و ملکزاده خانم و دو دختر خرد سالش که یکی شیر خوار بود، در یک کالسکه و مادر پیر امیر و میرزا احمد خان پسر چهارده ساله او در کالسکه دیگر قرار گرفتند و سفر بدون بازگشت امیر آغاز شد .
کاروان از دروازه ارگ گذشت و به سوی دروازه حضرت عبدالعظیم روانه شد . مردمی که سرگرم کسب و کار و رفت و آمد بودند، لحظاتی از کار و حرکت باز ایستادند و به تماشای کاروان پرداختند . کار ها آن چنان به شتاب انجام شده بود که کسی ندانست با آن کاروان صدراعظم معزول به قربانگاه می رود .
 لیدی شیل همسر وزیر مختار انگلیس که برای تماشای تبعید شد گان خود را به دروازه حضرت عبدالعظیم رسانیده بود، صحنه حرکت قافله خانواده میرزا تقی خان را چنین ثبت کرده است :
.... موقعی که ما از دروازه شهر خارج می شدیم . در چند قدمی خود تصادفا ً با گروهی در ابتدای جاده اصفهان مواجه شدیم که همان قافله حامل امیر و شاهزاده خانم – همسر امیر – بود . و هر دوی آن ها در تخت روانی ( کالسکه درست است ) حرکت می کردند که در محاصره قراولان قرار داشت . این صحنه که بی شباهت به تشییع جنازه نبود به قدری منظره غمناکی داشت که من تا کنون شبیه آن را ندیده بودم و دلم می خواست در آن لحظه آن قدر جسارت داشتم، که پرده تخت روان آن ها را به کناری بزنم و امیر محبوس را همراه زن جوان بینوایش و دو بچه کوچکشان به درون کالسکه خود بیاورم و آن ها را به سفارتخانه خودمان ببرم ، انگار سرنوشتی را که منتظر او بود احساس می کردم !
روز هشتم ماه صفر 1268 قمری ، قافله تبعیدیان خسته به کاشان وارد شد و بلافاصله روانه روستای فین واقع در جنوب غربی شهر گردید . در این روستا امیر و خانواده اش را در باغ شاه ، در حیاط معروف به خلوت نظام الدوله ای جای دادند و تحت نظر قرار گرفتند . اما دشمنان امیر دست از توطئه بر نداشتند .
 واتسون انگلیسی در این باره می نویسد :
ولی حتی این بر کناری ذلت آمیز دشمنان خونین میرزاتقی خان را راضی نساخت و به شاه وانمود، می کردند تا امیر زنده است هیچ حکومتی در ایران در امان نخواهد بود و به او گفته بودند ،که اگر به تخت و تاج خود علاقه مند است باید به کشتن امیر اشارت کند ،اما هنوز شاه حاضر نمی شد که به کشتن مرد بی گناهی تن در دهد و اجازه صادر شد که وزیر معزول در زیر سایه های سرو و کنار چشمه های محوطه قصر باشکوه فین دو ماهی با زن خود زندگی کند تقدیر این شد که پرنس دالگورکی یک بار دیگر مایه مصیبتی برای شخصی بشود که صمیمانه می خواسته است نسبت به او دوستی نماید ، وی از تأثیر تلخ اقدام خود در حمایت از وزیر سابق سخت متأثر شد و چون موقع وصول جواب گزارش هایی که به سن پترزبورگ در آن باب فرستاده بود نزدیک شده بود آشکارا لاف زد که پس از چند روز دستور هایی دریافت خواهد داشت که به سرنوشت مشکوک میرزا تقی خان خاتمه خواهد بخشید .
در موقعی که پرنس پیش بینی نموده بود به پایان رسید . دشمنان امیر در انتشار لاف عجولانه سفیر روس و عرض کردن آن به شاه هیچگونه  تأخیری روا نداشتند و اعلیحضرت برای اجتناب از جوابی که ناگزیر درباره تأمین جان امیر ممکن بود بعداً به نماینده روس بدهد تاریخ ورود پیک سیاسی روس را پیش بینی نمود و فوری دستور قتل امیر را صادر کرد ، اما حتی این اقدام هم بدون توسل به نیرنگ و بهانه از ناحیه ایرانیان انجام نگردید . /رابرت گرانت واتسون ، ص . 373 – 374 .
میرزا یعقوب خان پدر میرزا ملکم خان که مترجم سفارت روس بود در خفا مهد علیا را از اخبار  سفارت روس آگاه کرد ، خان ملک ساسانی بقیه ماجرا را چنین روایت کرده  است :
همان شب که میرزا یعقوب خان این خبر را آورد ، مهد علیا چادر سر کرده به منزل وزیر . . . رهسپار شد ، همین که وارد شد همه همدستان داخلی و خارجی را در آنجا یافت که در این باب مشورت می کردند وزیر گفت : این کار باید به دست حاجب الدوله که فراشباشی است انجام شود ولی متاسفانه حاجی علیخان در جرگه ما نیست و از امیر محبت دیده ممکن است تن به این کار در ندهد . این کار امر صریح کتبی شاه را لازم دارد و الا هیچ کس جرات نخواهد کرد .
مهد علیا گفت : گرفتن دست خط و راضی کردن حاجی علیخان با من ، این کاررا به عهده من بگذارید .
چهل روز بعد از بردن امیر به کاشان ، سه شب اندرون را چراغان کردند و شیلان کشیدند و سلطان خانم رقاصه را برای اعتضادالسلطنه کابین بستند و همه مطرب های خوشگل و خوش آواز شهر را دعوت نمودند ، شاه که سرگرم باده ارغوانی شده و با عروس نظر بازی می کرد ، مهد علیا دست خط قتل امیر را از شاه گرفت و هنوز مجلس تمام نشده ، روانه منزل حاجی علیخان شد . . .
خان تازه از در خانه به منزل آمده لباس عوض کرده مشغول شام خوردن بود ، در را سخت کوبیدند.پیشخدمت در را باز کرد . جهان خانم با چادر و چاقچور مندرس وارد شد . خان خواست کلاه بر سر بگذارد ، خانم مانع گردید ، مدت ها بود که روی شان به هم باز بود . . .
 . . . تفصیل را برای حاجی علیخان گفت ، دست خط شاه را به او داده و این کار را از او خواست . . .
حاجی علیخان از این تقاضای خانم سخت ناراحت شده و ابرو در هم کشید . جهان خانم اول نرمی و خواهش خواست او را راضی کند . حاجی علیخان ساکت و بیچاره دست از شام کشید چشم ها به زمین دوخته هیچ لب نمی گشود به ناچار از سر سفره بلند شدند . خانم با وعده و وعید و بیم و امید خواست به طمعش بیندازد او التماس می کرد و به هیچ وجه زیر بار نمی رفت بالاخره از راه تغیر و تشدد و تهدید در آمده و گفت اگر نوکر شاهی باید امر شاه را اجرا کنی و الا چنین وچنان خواهم کرد . حاجی علیخان التماس کرد که در این سرمای زمستان او را از این خدمت معاف کند . مهد علیا راضی نشد و گفت این کار اصلا ً با فراشباشی است وانگهی از شاه به اسم تو دست خط گرفته ام باید همین امشب به طرف کاشان حرکت کنی چون ممکن است شاه پشیمان شود و بفرستد دست خط را پس بگیرد . حاجی علیخان لباس پوشید و بیرون آمد . خانم او را سوار کرده و خودش به اندرون برگشت .
از اتفاقات همان طور که مهد علیا پیش بینی کرده بود ، نصف شب که شاه به حال آمد چندین غلام سواره و شاطر پیاده به خانه حاجی علیخان فرستاد که فردا صبح تا مرانبینی حرکت نکن .
کسان حاجی علیخان گفتند که سر شب از خانه سواره  بیرون رفته است . اما حاجی علیخان شب را به خانه پسرش واقع در ارگ پناهنده شد ، بامدادان که روز های آخر آذر ماه بود به حضرت عبدالعظیم رفته میرزا احمد جلودارش را به شهر فرستاد که علیخان نایب فراشخانه را همراه بیاورد ، سه نفری وارد قم شدند . / احمد خان ملک ساسانی ، دست پنهان سیاست انگلیس در ایران ( تهران : بابک ، 1354 ) ص . 42- 44
از آنجا که مرحوم خان ملک ساسانی دختر زاده عبدالعلی خان ادیب الملک پسر حاجی علیخان مقدم مراغه ای حاجب الدوله بوده و با ذکر این که حاجی علیخان در قم مانده و نایبش را به کاشان فرستاده جد خود را از قتل امیر مبرا دانسته است .
 چگونگی قتل فجیع امیر را به روایت مرحوم دکتر اعلم الدوله ثقفی پی می گیریم :
چاره چیست و جز آن که تا دو سه ساعت دیگر مکث نموده و همان قسمی که گفته اند ناهار را اینجا خورده و بعد از ظهر راه بیفتم چه می توانم بکنم ؟ علی اکبر بیک است که گردش کنان با خود حرف زده این سخنان را به زبان می آورد . علی اکبر بیک کیست ؟ علی اکبر بیک چاپار دولتی است که از تهران به شیراز آمد و رفت داشته اینک که موقع مراجعت از شیراز است در خارج آبادی در زمین های پشت باغ قدم زده هنگام حرکت از تهران مهد علیا بعضی مراسلات به او سپرده بود که در فین کاشان به عزت الدوله برساند و در هنگام مراجعت از شیراز جواب آن ها را دریافت داشته به تهران بیاورد .  
   دو سه ساعت از آفتاب گذشته به اندرون پیغام فرستاده و جواب مراسلات مهد علیا را مطالبه کرده و در دفعه آخر به او گفته اند که باید یک دو ساعت دیگر صبر کنید تا امیر از حمام بیرون آمده و بعد از ناهار جواب ها را گرفته روانه شوید .
 در حینی که علی اکبر بیک کلمات صدر این مقاله را به زبان آورده و محض گذراندن وقت به تماشای چشمه فین کاشان می رود نظرش از دور به چند سوار می افتد که از جاده تهران به طرف باغ شاه می آیند .
 باغ شاه که در طرف شمال غربی قریه فین واقع  است محل سکنای عزت الدوله و امیر است .  سوارها پنج نفر بودند و هر پنج نفر سر و صورت خود را پیچیده یعنی چپیه و عگال داشته جز چشم ها چیز دیگری از آن ها نمایان نبود .
حمام در زاویه جنوب شرقی باغ که اطراف آن به کلی خلوت است واقع و در صفه بزرگ سربینه آن رخت حمام امیر را یک نفر خواجه مشغول ترتیب دادن است . / در باغ فین دو حمام در کنار هم ساخته شده ، یکی بزرگ و دیگری کوچک که هر دو از مستحدثات علی محمد خان نظام الدوله است . حمام بزرگ مختص شاهزادگان و حکام کاشان بوده که در این باغ منزل داشته اند .
دستور شاه را برای امیر خواند : چاکر آستان ملایک پاسبان فدوی خاص دولت ابد مدت حاجی علیخان پیشخدمت خاصه فراشباشی دربار سپهر اقتدار مأموریت دارد که به فین کاشان رفته میرزا تقی خان فراهانی را راحت نماید و در انجام این مأموریت بین الاقران مفتخر و به مراحم خسروانی مستظهر بوده باشد .
امیر گفت آیا می گذارید که من از حمام بیرون بیایم آن وقت مأموریت خود را انجام بدهید ؟ گفت : خیر گفت : پس هر چه باید بکنی بکن اما همین قدر بدان که این پادشاه نادان مملکت ایران را از دست خواهد داد . حاجی علیخان گفت صلاح مملکت خویش خسروان دانند
امیر گفت بسیار خوب اما لااقل خواهید گذاشت این ماموریت شما به طرزی که من می گویم انجام بگیرد . گفت بلی مختارید . امیر به دلاک گفت نشتر فصادی همراه داری ؟ گفت :  بلی . گفت : برو بیاور .
دلاک به سربینه آمد و از توی لباس های خود نشتر را پیدا کرده آورد و رگ های هر دو بازوی امیر را گشود . امیر در کنار حمام پشت به در ورودی نشسته کف های دو دست را به روی زمین گذارده خون از دو ستون بازوان او فوران و جریان داشت .
دلاک در یک گوشه حمام حیران ایستاده و نمی دانست جلوی خون را چه وقت باید بگیرد .
حاجی علیخان بیرون آمد و به آن کسی که مواظب بی حرکت ماندن خواجه بود گفت بیا . آن کس میر غضب بود که چون وارد گرمخانه شد حاجی علیخان به او گفت معطل نشو کارش را تمام کن .
میر غضب با چکمه لگدی به میان دو کتف امیر نواخت ، امیر در غلطیده به روی زمین افتاد . میرغضب دستمال ابریشمی را لوله کرده به حلق امیر چپانید و گلوی او را فشرد تا جان داد . بعد قد بلند نموده گفت دیگر کاری نداریم . حاجی علیخان بیرون آمد و با همراهان خود سوار اسب های تندرو شده به جانب تهران رهسپار گشت . این تفصیل را که با تمام جزییات آن پس از کشته شدن امیر عزت الدوله از علی اکبربیک و دلاک شنیده و تحقیق نموده بود بار ها برای من نقل کرده و دستخط را که عین آن نزد احتساب الملک نواده حاجی علیخان بود رونویس کرده ام ./خلیل ثقفی ،ص 78- 83 .
اما براستی در آن لحظات شوم در حمام فین چه گذشت و امیر چگونه به قتل رسید ؟ روایت امیر گیلانشاه اعتماد همایون به نقل از جدش مرحوم محمد خان امیر تومان از راز نهان این جنایت فجیع و دلخراش چنین است :
 . . . شبی در منزل قنبر علی خان حاجی سعدالدوله که حاکم شهر است من و آقا اسمعیل پیشخدمت باشی و حاجی علی خان فراشباشی و مجدالملک که ریاست دفتر شاه را دارد دعوت داشتیم ، مجلس انسی بود حاجی علی خان قدری سرگرم شد با این که شاه به  ایشان فرموده بود که نباید جریان قتل امیر فاش گردد ، در آن شب رفقا او را وادار به صحبت کردند ، اظهار داشت : من با ده نفر میرغضب و نسق چی به سمت فین کاشان حرکت کردیم ؛ در راه  نگران بودم که با وجود عزت الدوله خواهر شاه چگونه خواهم توانست امیر کبیر را به قتل برسانم ، ولی اقبال با من مساعد بود . . .
وارد سربینه حمام شدم ، سه نفر از نوکر های امیر در سر حمام بودند . مأمور در حمام گذاشتم و آن ها را تهدید به قتل نمودم که از محل خود حرکت ننمایند وارد حمام شدم ، امیر کبیر در صحنه حمام نشسته و کارگری مشغول کیسه کشیدن بود . سه نفر از میر غضب ها که آلت خفه کردن در دست داشتند وارد شدند . امیر کبیر چشمش که به من افتاد ابدا ً تغییر حالی نداد و از من و شاه احوالپرسی نمود و بعد رو کرد به کارگر که آیا تیغ رگ زنی داری ؟ عرض کرد خیر فقط تیغ سرتراشی است ، فرمود دو دستمال حاضر کن . حال من متوجهم که امیر کبیر چه می خواهد بکند ، دستمال ها حاضر شد امر داد محکم بر مرفق اوبسته رگها متورم شد . امر فرمود هر دو را قطع کن ، خون در اندک زمان تمام سطح زمین را گرفت . در این حال به من گفتند این آخرین خدمتی بود که به تو کردم تا شریک خون ناحق نشده باشی.
قدری که خون جاری شد رنگ امیر پرید و بعد خاکستری شد . به کارگر گفت در عقب من بایست ، مایل نبود به زمین بیفتد و فرمود انگشتری فیروزه که در دست دارم متعلق به تو است . کارگر که رفت عقب امیر خواست به او تکیه نماید . . . به زمین افتاد  . . . به میر غضب امر دادم دستمال در دهان امیر گذارد . . . پس از اتمام کار گفتم حال قضیه را به عزت الدوله اطلاع دهید . پس از اتمام مأموریت قتل امیر ، دست اندرکاران سعی کردند ، مردم از قتل با خبر نشوند این دونان شش روز بعد از حادثه در روزنامه وقایع اتفاقیه نوشتند :
« . . . میرزا تقی خان احوال خوش ندارد . . . از زیادی جبن و احتیاطی که دارد ، قبول مداوا هم نمی کند و هیچ طبیبی را بر خود راه نمی دهد . . . »/ وقایع اتفاقیه ، 23 ربیع الاول 1268 قمری
بیست روز بعد از قتل امیر در شماره دیگر همان روزنامه نوشتند :
«  . . . میرزا تقی خان که سابقا ً امیر نظام و شخص اول این دولت بود در شب شنبه هیجدهم ماه ربیع الاول در کاشان وفات یافته است » / همان ، هفتم ربیع الثانی 1268 قمری .
در میان کتبی که در آن عصر نوشته شد ، هیچیک حقیقت بیان نشده است .
رضا قلی خان هدایت درباره نوشت :
«  . . . به واسطه تسلط نقم و تغلب ندم جهان فانی را بدرود کرد » / روضةالصفا ، ص 500 .
لسان الملک سپهر هم نوشت : « . . . میرزا تقی خان . . . علیل افتاد و از فرود انگشتان پای تا فراز شکم رهین ورم گشت و شب دوشنبه هیجدهم ربیالاول در گذشت . . . » / ناسخ التواریخ ، ص 1155.

منوی اصلی

صفحه اصلی
مطبوعات و رسانه
مقالات و عناوین
فرهنگ تاریخ تهران
برگ هایی از تاریخ تهران
تاریخ سکه
پیشینه تهران قدیم
تهران امروز
گالری
ارتباط با مولف
خرید کتاب
دانلود کتاب

جستجو
حاضرین در سایت
19 میهمان حاضرند
آمار بازدید ها
امروز398
دیروز574
تا کنون1970498

تهران نامه

© Copyright 2008 DARIOUSH SHAHBAZI . All rights reserved.