پنجشنبه 2 آذر 1396

به پایگاه اینترنتی آثار تالیفی داریوش شهبازی خوش آمدید. تمامی مطالب این سایت تحت حمایت قانون « حقوق مولفين » میباشد. هرگونه سوء استفاده به هر شکلی يا انتشار مطالب در سایتها یا نشریات بدون کسب اجازه از مولف و بدون ذکر منبع اکيدا ممنوع است. استفاده از مجموعه مقالات بصورت یکجا ممنوع میباشد.

 

صفحه اصلی arrow مقالات و عناوین arrow سرای دلگشای بازار تهران(سرای وزیر نظام)

سرای دلگشای بازار تهران(سرای وزیر نظام)

سرای دلگشای بازار تهران                                                 گیتی سرای رهگذران است ای پسر
                                                                                                           ناصر خسرو
سرای در لغت به معنای خانه،منزل ودار است،ولی سرای در اینجا مخفف کاروانسرای می باشد.این نام یادگار ایامی است ،که وسیله نقلیه، چهار پایان و کالسکه،گاری،ارابه،درشکه و...بود.بدان روزگار تمامی کالا های مردم از طریق کاروانیان انتقال پیدا می کرد،و بازار هر شهر،کاروانسراهای بسیاری داشت.کاروانسرای، محل وسیعی شامل بار انداز،آب انبار،طویله چهار پایان،حجره های متعدد برای سکونت مسافران، انباربرای نگهداری کالاو....بود.در بازار تهران به سبب تراکم بار،کاروانسرا های فراوانی وجود داشت،حتی اقلیت های ساکن تهران هر کدام کاروانسرای مخصوص داشتند.متاسفانه امروز بر اثر غفلت مسئولین و مردم، شماری از آنها در میان نیست.در صورتیکه بافت تاریخی بازار و عود لاجان و محله های دیگرتهران قدیم جزو میراث فرهنگی این شهر و حتی ایران به شمار می رود،و امر نگهداری و حفاظت از آنها مسئولیت اخلاقی و اداری میراث فرهنگی و شهرداری و شورای شهر و... است.
محله بازار، یکی از چهار محله عتیق تهران به شمار می رود.کهن ترین سابقه سکونت در تهران در گوشه شمال شرقی این محله و گوشه شمال غربی محله چال میدان یعنی فاصله بین سر پولک تا امامزاده سید اسماعیل، پدید آمده است.این پیشینه بدلایلی قابل دفاع، باید دست کم هزار و چهارصد ساله باشد.وقتی شاه تهماسب به سال 961قمری فرمان ساخت حصار تهران را صادر کرد،بخش هایی از بازار ،که در فاصله حمله مغول به ری تا عصر صفوی تشکیل شده بود، وجود داشت.این نکته حکایت از قدمت محله بازار دارد.به عبارت دیگرسابقه بازار تهران به پیش از دوره صفوی می رسد.
با روی کار آمدن آقامحمد خان و پایتختی تهران ،این شهر مورد توجه قرار گرفت.درعمر کوتاه سلطنت موسس قاجاریه، تغییر محسوسی در شهر پدید نیامد.در دوره فتحعلی شاه ابنیه قابل توجهی بخصوص در بازار بنا شد.در دوران محمد شاه توسعه این محله بر اثر ساخت و ساز موجب احداث دروازه نو، در جنوب آن گردید.در عصرطولانی ناصری، تحولات بسیاری در بازار پیش آمد.از آن جمله، ساخت سرا هایی که به سبب توسعه اقتصادی، شهربدانها نیاز داشت.سرا هایی چون؛ سرای امیر، سرای دلگشا و....
سرای دلگشا که امروز در ضلع جنوبی خیابان پانزده خرداد روبروی میدان ارک قرار دارد،متعلق به دوران ناصری است، و دست کم صد و سی سال عمر دارد.دراین مطلب تاریخچه این سرای را بررسی و بازخوانی می کنیم:
 بررسی نقشه ها ی قاجاری تهران و مطالعه اسناد این دوره،نشان می دهد،در دوره سلطنت محمد شاه،از سرای دلگشا خبری نیست، و در جاییکه این سرای قرار دارد،جبه خانه(خیابان پانزده خرداد پیش تر جبه خانه خوانده می شد) قرار داشت. نقشه برزین روسی ، مربوط به سال1258قمری است . برزین، ابنیه مختلف بازار را بادقتی که مبادا چیزی از قلم بیفتد در نقشه خود درج کرده است.در این نقشه ،دیگر سرای های بازار در کنار ابنیه متعدد این محله مشخص شده است.
نقشه تهران، ترسیمی موسیو کرشش به سال 1275قمری تعلق دارد.در این نقشه ،که بلافاصله بعد از نقشه برزین ترسیم شده است،.ساختمان جبه خانه بطور واضح تر با جزییات بیشتر دیده می شود ،ودر ضلع غربی آن هم بنای «مجمع الصنایع »ثبت شده است.
دیری نگذشت، که جبه خانه تعطیل و در اراضی آن بنا هایی ساخته شد . در نیمه غربی آن اراضی، بنای وسیع «سرای وزیر نظام»احداث گردید،و در بخش شرقی هم «خانه محمد ابراهیم خان»و خانه دیگری بنا شد.بدان روزگار جبه خانه، از شمال به بازار از میان رفته صندوقدار و خندق ارک سلطنتی (بعد ها پرگردید وجای آن خیابان جبه خانه یاپانزده خرداد کنونی ساخته شد) و ازشرق به کوچه سید ولی(امامزاده سید ولی) و از جنوب با کمی اغماض به تکیه منوچهر خانی و ازغرب به کوچه منوچهر خانی محدود بود.
در تعقیب سیر تحولات جبه خانه، درنقشه نجم الدوله، چاپ1309قمری(برداشت آن1305است)دیده می شود،در این محل، سرای وزیر نظام و خانه محمد ابراهیم خان ترسیم شده است.این بدان معناست،که می توان در یافت، زمان تخریب جبه خانه و ساخت سرای وزیر نظام باید آخر قرن سیزدهم هجری باشد.
 بعد ها نام این سرای تاریخی بازار تهران به «دلگشا:» تغییر کرد.حجت بلاغی در تاریخ تهران از این سرای یاد کرده است.
اینک که وضعیت بنا تا حدودی روشن شد ،می خواهیم بدانیم وزیر نظام کیست و این بنا در چه سالی احداث شده است:
در دوران قاجاریه، چند تن را با لقب«وزیر نظام» می شناسیم،ولی وزیر نظام مورد نظر ما، محمد ابراهیم خان، دایی کامران میر زا(و برادر منیر السلطنه زن ناصرالدین شاه و صاحب باغ منیریه-محله منیریه منسوب به اوست )است.محمد ابراهیم اهل آذربایجان وپسر محمد تقی خان معمار باشی است.وی پس از مرگ پدر، چون او« رییس اداره بنایی دیوان» شد.مهدی بامداد در کتاب «رجال ایران »نوشته است؛او به سال1279به لقب خانی دست یافت و درسال1299قمری ملقب به وزیر نظام شد، و با اینکه اصلا سواد نداشت، مدتی به نیابت کامران میرزا، حاکم تهران بود.وزیر نظام در سال 1309در گذشت، و چون فرزند نداشت، ثروت فراوان او از جمله سرای وزیر نظام به کامران میرزا رسید.اعتماد السلطنه، در المآثر و الآثار از او به نام«وزیر دارالخلافه» نیز یاد کرده است.
خلا صه اینکه؛سرای دلگشا در جایی احداث شده است،که پیش تر جبه خانه بود.از آنجاییکه محمد ابراهیم خان بعد از وزیر نظامی، اداره خزانه نظام را نیز به عهده داشت،پس از انتقال جبه خانه(از متعلقات قشون بود) اراضی آن را متصرف شد،و در آن، سرایی مشهور به وزیر نظام و خانه ای برای خود بنا نهاد.بعد از او مالک سرای مزبور،کامران میرزا شد،و بعد از کامران میرزا این سرای به دیگری رسید و نامش هم به «دلگشا» تغییر یافت.
در ارتباط با زمان ساخت آن؛چون در نقشه نجم الدوله نام وزیر نظام ثبت شده است ،و از طرفی می دانیم، او در سال 1299قمری ملقب به لقب«وزیر نظامی» شد،بنابراین می توان نتیجه گرفت؛ سرای دلگشا(وزیر نظام)باید در فاصله سال های 1299(به احتمال قوی در همان سال نخست احراز این لقب اتفاق افتاده است) تا 1305زمان برداشت نقشه نجم الدوله ساخته شده باشد.  

منوی اصلی

صفحه اصلی
مطبوعات و رسانه
مقالات و عناوین
فرهنگ تاریخ تهران
برگ هایی از تاریخ تهران
تاریخ سکه
پیشینه تهران قدیم
تهران امروز
گالری
ارتباط با مولف
خرید کتاب
دانلود کتاب

جستجو
حاضرین در سایت
9 میهمان حاضرند
آمار بازدید ها
امروز398
دیروز574
تا کنون1970498

تهران نامه

© Copyright 2008 DARIOUSH SHAHBAZI . All rights reserved.