سه شنبه 21 آبان 1398

به پایگاه اینترنتی آثار تالیفی داریوش شهبازی خوش آمدید. تمامی مطالب این سایت تحت حمایت قانون « حقوق مولفين » میباشد. هرگونه سوء استفاده به هر شکلی يا انتشار مطالب در سایتها یا نشریات بدون کسب اجازه از مولف و بدون ذکر منبع اکيدا ممنوع است. استفاده از مجموعه مقالات بصورت یکجا ممنوع میباشد.

 

صفحه اصلی arrow مقالات و عناوین arrow صابون پزخانه

صابون پزخانه

حکایت احداث صابون پزخانه
  
در دوران قاجاریه خودکامگی سلطنت و استبداد کور، به حدی شاه را قدرت بخشیده بود، که جان و مال مردم بی هیچ مانعی در ید قدرت او بود، و در این مهلکه کسی را مصونیتی نبود. از صدر اعظم تا کوچک‌ترین فرد جامعه، هر کسی را در این قربانگاه، می شد، که قربانی اش کند. صدراعظم‌های فتحعلی شاه، محمدشاه و ناصرالدین شاه مشهورترین این قربانیانند، و چه بسیارند، ریز و درشت، دیگر افرادی که به اشاره پادشاهان قجر اموال و یا جانشان از دست رفته است .هرچند در این میان توسل به سفارتخانه‌های بیگانه و بست نشینی در امامزاده‌ها و پناه بردن به برخی از مجتهدین معروف، گاه تنها مفر اشخاص از مجازات به شمار مي‌رفت.
نکته مهمی که در این نوع حکومت وجود داشت، این بود ،که درباریان و قدرتمندان، اگر چه خود، در معرض دایمی این تاراج قرار داشتند، ولی در دوران امارت و فرمانروایی بی مهابا تاخت و تاز مي‌کردند، و نسبت به مردم همان بی رحمی و شقاوت شاهانه در رفتارشان دیده مي‌شد. در حقیقت نمونه‌ای برابر اصل از حکومت شاه بود.
در آن روزگار که قانونی در تعیین رفتار انسان‌ها و حفظ حقوق مردم به طور تساوی وجود نداشت، جالب توجه است، که یک قانون نانوشته، حکمفرما بود، و آن هم قانون حفظ حدود در میان حکام و زورگویان بود، تا در میدان تاراج و چپاول حقوق مردم، آرامش و سکونشان بر هم نخورده، درست همان قانونی که گرگ و شیر و ببر و پلنگ و هر درنده دیگری در میان خودشان رعایت مي‌کنند، و محدوده و جولانگاه هر یک در پهنه طبیعی تعریف شده است.
هرچند با آگاهی همگان از تاریخ قجر،این سخن «اظهر من الشمس» است ،و شاید نیاز به ارائه سند نباشد، اما نوشته محمدحسن خان اعتمادالسلطنه، حال و هوای آن دوران را در تقسیم حوزه‌های قدرت ملموس‌تر و بهتر تفهیم مي‌کند:
«...نظام‌الملک، وزیر تهران است، اما در اغلب کارهای تهران بی دخل او است. مثلاً به او گفتم ،که گاوکشی را موقوف کند، تا چندی که وبا در تهران است. گفت قصابی گاو و فروش گوشت گاو، در اداره امین‌السطان است، و همچین علاف‌ها و همچین صراف‌ها و بزازها جزو عزت‌الدوله هستند. صراف‌ها با امین الملک هستند، عموم کسبه با کشیکچی باشی نایب السلطنه است. معلوم شد که نظام الملک اسم بلا رسمی دارد...»
نکته جالب توجه ،اینکه حکومت قلدران دربار قاجاریه در بیشتر موارد موروثی بود، یعنی با از میان رفتن نسل اول، آن حکومت و امارت به فرزند او منتقل مي‌گشت. به طور مثال؛ همین آقای نظام الملک که نوه میرزا آقاخان نوری شریک قتل و جانشین میرزا تقی‌خان امیرکبیر است، در دوره مظفرالدین شاه در ممانعت از تاسیس کارخانه جدید صابون‌پزی، خود را متصدی حرفه صابون پزان تهران مي‌دانست، که از دوره ناصرالدین شاه پدرش آن تصدی گری را به دست آورده بود.
«صابون پزخانه» از نام‌های قدیمی تهران است، که به کارگاه‌های تولید صابون اطلاق مي‌شد، و کوچه و محله‌ای از تهران قدیم نام خود را از این اسم حاصل کرده است.
این مطلب با عنوان «صابون پزخانه» به اوضاع اجتماعی در دوران قاجاریه اشاره مي‌کند،وغرض آشنایی با فضای سیاسی و اجتماعی آن روزگار است. در این باره ناظم الاسلام کرمانی واقعه‌ای را ثبت کرده است، که با منظور ما بسیار قرین است:
«... چند روز قبل از این آقا سید مرتضی باسمه چی مدعی شد، که کارخانه صابون پزی دایر کند، و صابون به عمل آورد ،که مثل صابون خارجه باشد، و ارزان‌تر از صابون متعارفی هم بفروشد. امتیاز هم نمي‌خواست،فقط اذنی مي‌خواست، که صابون‌پزها مانع او نشوند.
مالیات دیوان را هم مي‌داد،  نمونه صابون را هم به انواع مختلفه به من داد، من هم صابون آن را خدمت آقای طباطبایی ارائه دادم، جناب معظم له فرمود؛ (عریضه کند به عین الدوله چون این عمل خدمتی است، به مملکت و رفع احتیاج داخله را از خارجه مي‌کند لذا من از او معاونت مي‌کنم). نگارنده پیغام آقای طباطبایی و عریضه آقا سید مرتضی را به عین الدوله رسانیده، اجازه نامه صادر شد. سید بیچاره به اطمینان کامل شروع به عملیات نمود. صابون پزها به نظام الملک راپورت دادند. نظام الملک در مقام ممانعت برآمده که مالیات صابون را ناصرالدین شاه به پدر من داده است، و او هم وقف نموده است، که باید برود، به نجف اشرف و صرف روشنایی مقبره پدرم گردد. آقا سید مرتضی آنچه گفت، من مالیات را مي‌پردازم، جواب دادند، که صابون تو که به این خوبی درآید، سایر صابون‌ها را مي‌شکند، و آن وقت روشنی قبر پدرم ،کم مي‌شود. سید بیچاره گفت: من امتیاز نخواستم، به سایرین هم یاد خواهم داد. به خرج نرفت. مخارج گزافی که سید کرده بود، دماغش را سوزانید. لباس‌های نگارنده هم که البته با صابون مجانی خوب شسته مي‌شد، به همان حالت کثافت باقی مانده است، برای اینکه در سر مقبره مرحوم نظام الملک یک چراغ زیادتر روشن گردد. حالا شما آقایان این بدبختی را جز از نکبت جهل مي‌دانید؟ پس کاری بکنید، که قانون در مملکت تدوین و اجرا شود، پس از تدوین قانون معارف هم تکمیل خواهد شد.
دیگری گفت: من منکر لزوم قانون نیستم، ولی عرض مي‌کنم، اگر علم نباشد، قانون که تدوین نمي‌شود، سهل است، که هیچ اصلاح نخواهد شد.
ملاحظه کنید، مرحوم امین الدوله، کارخانه کبریت سازی آورد، و در کهریزک کارخانه قندسازی، احداث نمود، و کلی خرج کرد، هم کبریت او را دیدیم،و هم قند آن را خوردیم. در محله دروازه قزوین، کارخانه بلورسازی راه انداختند. صنیع الدوله کارخانه نخ بافی آورد، شیشه و نخ هر دو را دیدید، چه شد، که همه خراب و بایر ماند. این خرابی جز از بی علمی بود؟
جواب گفته شد، این همه از نبودن قانون بود، چه این کارخانه‌ها را امین السلطان به واسطه عداوتی که با امین الدوله داشت، بایر و خراب خواست، زیرا که این کارخانه‌ها به دخالت امین الدوله دایر شده بود، و در زمان صدارت او اگر قوه امین السلطان تمام نشده بود از مدارس هم امروز خبری و اثری نبود، چنان که نهایت سعی را در انهدام مدارس نمود، لکن خدا نخواست و سه قوه در مقابل قوه امین السلطان ایستادگی نمود. یکی، قوه روحانی آقای طباطبایی. دیگر، فطانت و زیرکی حاج میرزا یحیی دولت آبادی. سیم، اشاعه و تکثیر مدارس و الّا، تاسیس مدارس نزدیک بود، مضمحل و معدوم شوند.»
نوشته ناظم الاسلام بروشنی ضمن لزوم علم و قانون برای داشتن جامعه ای پیشرفته ،وضع بد و حکومت زورگویانه حکام قجری را بیان می کند. خوبست در پايان اشاره شود ،كه در دوره پهلوي صابون پزخانه‌ها از حوالي بازار به خارج از حصار ناصري منتقل گرديد، و در خيابان صاحب جمع از سر قبر آقا تا ميدان شوش مغازه‌ها همگي به صابون فروشان اختصاص داشت و محصولات صابون پزخانه را به فروش مي‌رساندند.

منوی اصلی

صفحه اصلی
مطبوعات و رسانه
مقالات و عناوین
برگ هایی از تاریخ تهران
تاریخ سکه
خرید کتاب
دانلود کتاب
کتاب‌های منتشر شده
ارتباط با مولف

جستجو
حاضرین در سایت
49 میهمان حاضرند
آمار بازدید ها
امروز163
دیروز217
تا کنون2215247

تهران نامه

© Copyright 2008 DARIOUSH SHAHBAZI . All rights reserved.