سه شنبه 28 آبان 1398

به پایگاه اینترنتی آثار تالیفی داریوش شهبازی خوش آمدید. تمامی مطالب این سایت تحت حمایت قانون « حقوق مولفين » میباشد. هرگونه سوء استفاده به هر شکلی يا انتشار مطالب در سایتها یا نشریات بدون کسب اجازه از مولف و بدون ذکر منبع اکيدا ممنوع است. استفاده از مجموعه مقالات بصورت یکجا ممنوع میباشد.

 

صفحه اصلی arrow مقالات و عناوین arrow سبزیکاری تهران قدیم

سبزیکاری تهران قدیم

سبزیکاری در تهران

سرت سبز باد و دلت شادمان
تن پاک دور از بـد بـدگمـان


رنگ‌های سبز و آبی رنگ‌های غالب جهان آدمی، به وسعت جنگل‌ها و دریاهاست. رنگ سبز انسان را آرامش مي‌بخشد. سبزی تازگی و شادابی همراه دارد، و در زندگی آدمیان نمادی از آبادانی است.  هر جا که سبزه هست، آب هست، حیاط هست، شور هست و نشاط، عشق هست و امید و آرزو. مهربانی به رنگ سبز است، و بخت دخترکان سرزمین مان با سبزه گره خورده و...
    سرت سبز و دلت خوش باد  جاوید         که خوش نقشی نمودی از خط یار
                                                                                           حافظ
گو اینکه گاهی، امروز سبزی را به قهر و زور هم شده از زندگی مان مي‌زداییم،ودرختان و فضای سبز را نابود می کنیم، تا مهربانی و صبر را با خشم و عجله جایگزین کنیم، ولی سبزی خوردن را در زندگی جانشینی نیست، باید آن را خورد، باید آن را در جدول  غذایی روزانه گنجاند. سبزی عامل تامین ویتامین‌ها و املاح است، فیبر گیاهی موجود در آن، سرشار است، از خاصیت‌ها و غیره.سبزی مزه، رنگ و روی غذا را به تناسب ذائقه‌ها تغییر مي‌دهد، و هنر آشپزی کدبانو با کاربرد تعداد رنگ و عطر و بوی آن‌ها هویدا مي‌شود.
سبزی اگر روزی فقط برگ سبز چند گیاه خوراکی را شامل مي‌شد، امروز زیباترین رنگ‌ها را در سبد سبزی فروش محله مي‌بینیم، سبزی خیار درختی، کلم قمری، کلم بروکلی یا قرمزی فلفل دلمه و گوجه فرنگی و یا زردی هویج فرنگی و فلفل دلمه و سفیدی گل کلم و سبزی مارچوبه و کاهوپیچ و...
امروز به یمن برکت تحولات بشری، تهرانی ها هم، مانند دیگر اعضای پیکره آدمی،مثل گذشته های دور، فقط نباید خیار دولاب را تناول کند، و نان و پنير و سبزی‌اش و آب دوغ خیارش را با سبزی شاه عبدالعظیم، نوش جان نماید، بلکه کلم بروکلی یا گوجه و هویج فرنگی را از فرنگ و مارچوبه و سیب زمینی را از ینگه دنیا هم اگر نتوانند، بیاورند، حتما تخم و ترکه اش را پیش‌تر آورده، که امروز به کارند، و محصولش را تناول كنند.
روزی خواهیم نوشت، که چطور شد تهرانی‌ها نخستين بار چشمشان به جمال قرمز گوجه فرنگی روشن شد، و چه شد، که توماتو را گوجه فرنگی نامیدند، و کی و چگونه عموی ناصرالدین شاه شهامت به خرج داد، و گوجه فرنگی را خورد.زیرا این گیاه عجیب از نظر تهرانیان قدیم با زیبایی اش، همه گمان مي‌کردند، گل است، و خوراکی نیست ،و از آن زمان به بعد تهرانی‌ها هم ترسشان ریخت و یکی پس از دیگری به دنبال او میوه این گیاه را خوردند، و این داستان همچنان ادامه یافت، تا کلم بروکلی، سیب زمینی آمریکایی، هویج فرنگی، نخود فرنگی و... همگی امروزه در سبد میوه فروشی محله جزو خوراكي‌ها قرار گرفت.
در گذشته سبزی و صیفی این همه تنوع نداشت، و نه تنها در تهران که در همه شهرهای ایران و حتی جهان، مردم به تناسب توان خود، و شرایط اقلیمی و آگاهی کم و محدود خود محصولاتی را تولید مي‌کردند، و غالبا به مصرف خود مي‌رساندند. در تهران قدیم چند نوع سبزی و اقلامی از صیفی نظیر بادمجان و خیار و... در بوستان‌های اطراف شهر کشت مي‌شد، و به همین اندک بسنده مي‌گردید، تا آن که روزگار ناصری رسيد. در این ایام ،با بیشتر شدن جمعیت اروپاییان در تهران‌ و سفر برخی از ایرانیان به اروپا وغیره، سبزی و صیفی‌های جدید به باغ‌ها و بساتین وارد شد، و اندک اندک گل کلم، گوجه فرنگی، نخود فرنگی و... ابتدا به سفره شاهانه و اعیان و اشراف و سپس به سفره همه تهرانی‌ها قدم گذاشت.
در این مطلب گوشه ای از تاریخچه سبزی و سبزیکاری را در تهران قدیم ، بازخوانی مي‌کنیم. از بدو خلقت تهران وسبزی خوردن تهرانی‌های آن دوران و سبزی کاری ایشان خبری در دست نیست، ولی از قرون پنج و شش هجری ، روزگاری که تهران قصبه ای، در یک فرسنگی ری باستان، با آب فراوان و باغ و بستان بود،بیش و کم اسناد تاریخی می توان یافت. فعلاً قدیمي‌ترین سندی که در آن از محصولات کشاورزی تهران یاد شده «فارسنامه» ابن بلخی است. او در فاصله سال‌های 500 تا 510 هجری آن را نگاشته است. وی از مرغوبی انار تهران سخن گفته است، و یاقوت حموي به سال 617 قمري درست پیش از حمله مغول به ری (و ویرانی این شهر) و نیز زکریای قزوینی به سال 674 قمری از باغ‌ها و بساتین تهران نوشته اند. از باغ‌ها و بساتینی که نه تنها نیاز غذایی مردم قریه تهران را برآوره مي‌کرد، بلکه محصولات باغی و سبزی و صیفی بوستان‌ها و سبزیکاری‌های این قریه، بازار ری و ديگر آبادي‌ها و شهرهاي اطراف را نیز رونق مي‌بخشید. بنابراین سبزیکاری از گذشته‌های دور در تهران رایج بوده، و با گذشت زمان اراضی بیشتری را در اطراف شهر به خود اختصاص داده است.
در دوران پایتختی تهران که مقارن با سلطنت قاجاریان است، جهانگردان و اروپاییان بارها از مصرف سبزی و صیفی در سخن از غذاهای ایرانی یاد کرده‌اند، که خود حکایت از پیشینه مصرف سبزی در عادات غذایی ایرانیان دارد.
تا اواسط دوره محمدشاه قاجار، در تهران داخل حصار صفوی هنوز کشت سبزی و صیفی انجام مي‌شد. در این وقت در جنوب غرب محله سنگلج، در جنوب بازار، در جنوب و شرق محله چال میدان و شمال محله عودلاجان مزارعی به کشت سبزی و صیفی اختصاص داشت، ولی با فرارسیدن دوران سلطنت ناصرالدین شاه و فزونی جمعیت تهران، تغيير کاربری زمین‌های کشاورزی به مسکونی آغاز شد. به همین خاطر رفته رفته کشاورزان،کشت را به اراضی بایر و ارزان بیرون حصار صفوی کشاندند. اراضی ای که بیست، سی سال بعد آنها هم با گسترش بی توقف شهر و تبدیل حصار صفوی به حصار ناصری داخل شهر افتاد، و کم کم همان بلای اراضی داخلی سرشان آمد.
سبزیکاری‌های شهر تهران روزگاری داخل حصار صفوی یعنی در محلات چهارگانه عودلاجان و بازار و سنگلج و چال میدان بود. زمان زیادی از نیمه سلطنت ناصرالدین شاه نگذشته بود، که کشت سبزی و صیفی به خارج از حصار صفوي كشانده شد، بخشی به غرب محله سنگلج یعنی جایی که امروز محله منیریه و خیابان‌های ابوسعید و فرهنگ و... است و قسمتی به جنوب غربی این محله یعنی آن جا که امروز میدان گمرک و محله جنوب شرقی این میدان احداث شده ،و بخش دیگری هم به شرق محله چال میدان یعنی اطراف دروازه دولاب، محل اراضی نجف آباد و شمال آن یعنی میدان خراسان کنونی، و اراضی غربی اش منتقل شد.
سبزیکاری‌های مشهور تهران در دوره ناصری عبارت بود؛ از سبزیکاری نصرت الدوله فرمانفرما، تخت زمرد، امیریه و... در محله منیریه کنونی و اطراف آن و نیز سبزیکاری وزیر در میدان گمرک کنونی و اطراف آن و همین طور سبزیکاری‌های سادات، شیخ  حسن، سید حسن و... در میدان خراسان و پیرامون آن.
البته اراضی مابین محله بازار و ارگ در دوره زندیه و قبل از آن تا اوایل دوران سلطنت قاجاریه به سبزیکاری اختصاص داشت و نام سبزه میدان هم كه در مرکز این اراضی واقع شده بود، يادگار همان دوران است.
اين اراضي پيش‌تر از اراضي سنگلج و بازار و چال ميدان و عودلاجان هويت خود را در زمينه كشت از دست داد، و به فضاي مسكوني و تجاري تبديل گردد.

منوی اصلی

صفحه اصلی
مطبوعات و رسانه
مقالات و عناوین
برگ هایی از تاریخ تهران
تاریخ سکه
خرید کتاب
دانلود کتاب
کتاب‌های منتشر شده
ارتباط با مولف

جستجو
حاضرین در سایت
8 میهمان حاضرند
آمار بازدید ها
امروز2
دیروز119
تا کنون2216756

تهران نامه

© Copyright 2008 DARIOUSH SHAHBAZI . All rights reserved.