جمعه 9 آبان 1399

به پایگاه اینترنتی آثار تالیفی داریوش شهبازی خوش آمدید. تمامی مطالب این سایت تحت حمایت قانون « حقوق مولفين » میباشد. هرگونه سوء استفاده به هر شکلی يا انتشار مطالب در سایتها یا نشریات بدون کسب اجازه از مولف و بدون ذکر منبع اکيدا ممنوع است. استفاده از مجموعه مقالات بصورت یکجا ممنوع میباشد.

 

صفحه اصلی arrow مقالات و عناوین arrow کمیته آهن(کمیته زرگنده -فولاد)

کمیته آهن(کمیته زرگنده -فولاد)

کمیته زرگنده (کمیته آهن-فولاد)
اواخر سده سیزده سلسله قاجار به دوران فترت و پیری رسیده بود و آخرین  شاه جوان بی انگیزه و بزدل قجر هم طراوت و نشاط لازم را برای اداره کشور نداشت. خزانه دولت تهی بود و حکومت ضعیف. مردم بی رمق بودند و دولتمردان وابسته به بیگانه ازهر تلاشی نا امید.قامت رعیت بی پناه زیر بار ظلم ارباب خمیده بود،وچشم وطن دوستان از عاقبت کار ترسیده.
 بعداز جدا شدن بخشهای مهمی از مام وطن آنچه باقی مانده بود نیز در شرف تقسیم و ایران محتضر در لبه پرتگاه و انحطاط.
یکی از عوامل مهم در پیدایی این وضع اسف ناک و بروز ناامیدی در میان کارگزاران دولت و ملت ایران ،دخالت دو دولت روسیه و انگلیس بود، که درتمامی امور کشور ریشه دوانیده بودند، و خود را  محق و صاحب مملکت می دانستند و در این هنگام جسورانه پنهان و آشکار در تصمیمات شاه و دولت دست می یازیدند،و با اقدامات پشت پرده و گاهی عیان، عزل و نصب ها می کردند.
 درپایان جنگ جهانی اول روسیه در گیر و دار انقلاب داخلی گرفتار شد و میدان را برای رقیب فریبکارش خالی کرد.رقیب محیل هم فرصت را غنیمت شمرد،و به انحای مختلف و به اتکای نظریه پردازی های متفاوت سیاستمدارانش جهت نیل به مقصود، دست به هر ابتکاری می زد.انگلیس در این هنگام می خواست کاری کند تا یکه تازی اش در عرصه ایران عاری از عرض اندام رقیب پر اشتها، پایدار بماند.یکی از تمهیداتی که سیاستمداران انگلیسی در آن سالها اندیشیدند،تاحکومت دست نشانده خود را مستقل از دخالت روسیه سرکار آورند،تشکیل گروهی غیر علنی بر این پایه اعتقادی بود. گروهی که بعد ها به« کمیته آهن»و بعد «کمیته زرگنده» و یا  «فولاد» شهرت یافت.
شرح وظیفه این کمیته به طور شاخص فراهم کردن شرایط و پیدا نمودن اشخاص مناسب برای  برقراری دولت مقتدر مرکزی بود.
در سال 1296 خورشیدی «كميته آهن» در اصفهان تشكيل شد. اين كميته دو سال بعد به تهران انتقال يافت،و فعالانه تر جهت نیل به مقصود بکار خود ادامه داد.ریاست آن به عهده  سيدضياءالدين طباطبائي بود،و اعضاي مؤثر آن در تهران ، كاظم خان سياح، مسعود خان كيهان(سرهنگ)، ، نصرت الدوله فيروز، ايپكيان ارمني، آبكار ارمني، ماژور اسفنديار خان، عدل الملك دادگر، سلطان محمدخان عامري، ميرموسي خان، ميرزا كريم خان رشتي(گیلانی)، معزالدوله، غفارخان سالار منصور قزويني، سلطان اسكندر خان ، منصورالسلطنه ، سلطان‌ اسكندرخان، مودب‌ الدوله‌ نفيسي، سيدمحمد تدين، میرزا محمودخان مدیرالملک محمود جم، دکتر منوچهرخان سپانلو طبیب ژاندارمری (شوهرخواهر کلنل کاظم سیاح)، میرزا موسی خان رئیس خالصجات ، سرهنگ مسعود کیهان. جمعی هم از تهران می‌آیند و می‌روند مانند ملک الشعراء بهار خراسانی ، میرزا كریم خان رشتی، دکتر مؤدب الدوله ، سید محمد تدین ، ایپکیان ارمنی، وستداهل سوئدی و ...  بودند.
 ژنرال سر ادموند آیرونساید ، کلنل هنری اسما یس و سر والتر اسمارت نیز در این کمیته عضو بوده اند.
یحیی دولت آبادی، کمیته زرگنده - را قوه ایرانی سیاسی برای اجرای كودتای می‌داند و محمودخان مدیرالملك، سرهنگ مسعود کیهان ، منوچهرخان طبیب و میرزا كریم خان رشتی را از اعضای آن معرفی میكند و معتقد است:
 «... كمیته زرگنده مركز سیاست انگلیس است در تهران در قسمتی كه باید به دست ایرانیان انجام بگیرد.»
سيد ضياءالدين پس از گرفتن حکم  نخست وزيري از احمد شاه در دهم اسفند کابينه خود را معرفي کرد. هفت نفر از اعضاي ده نفره کابينه سيد ضياء را چنانکه در بلا اشاره شد، اعضاي کميته آهن تشکيل مي دادند. اين هفت نفر عبارت بودند از:
 منصورالسلطنه کفيل عدليه ، عدل الملک (مصطفي عدل) وزير عدليه ، محمود جم و معززالدوله وزير خارجه ، مؤدب الدوله وزير صحيه و امور خيريه ، احمد عامري معاون نخست وزير ، و مسعودخان کيهان وزير جنگ(بزودی وی کنار رفت و رضاخان جانشین وی در وزارت جنگ گردید.). حتي مناصب مهمي چون حکومت نظامي تهران و رياست بلديه را نيز به ديگر اعضاي اين کميته يعني کلنل کاظم خان سياح و ايپکيان ارمني واگذار کرد.
در باره وجه تسمیه این کمیته:
دو نظر در باره سبب تغییر نامگذاری این کمیته به« زرگنده »گفته اند:
1-چون جلسات در خانه سید ضیا در زرگنده تشکیل می شده است به این نام خوانده اند.
2-چون جلسات در باغ سفارت انگلیس در جوار قلهک و زرگنده تشکیل می شده است نامیده اند.
از آنجاییکه سید در آن زمان در تهران بود و بعد از بازگشت از اروپا هم به ملک خود در سعادت آباد رفت، بنظر می رسد ،نام زرگنده را این کمیته از سفارت انگلیس یدک می کشد.
 در باره موسس کمیته آهن:
نقل قولی در این باره« نرمان »سفیر دولت انگلیس در ایران را موسس این کمیته می داند،در صورتیکه نظری دیگر می گوید؛ كلنل هيگ انگليسي کمیته آهن را به منظور سازماندهي عناصر پيرو سياست انگلستان تأسيس كرد .
شرحی از «کمیته آهن »نوشته موسی حقانی :
 يكي از تشكل هاي مخفي كه نقش مؤثري در انجام موفق كودتاي 1299 داشت كميته آهن بود.. با جدي شدن طرح كودتاي 1299، شعبه اصلي اين كميته در اصفهان بود.
...كميته‌ مزبور ابتدا توسط‌ كلنل‌ هيگ‌ انگليسي‌ در اصفهان‌ تاسيس‌ شد. همكار ايراني‌ او حسين‌ كي‌ استوان‌ بود. با توجه‌ به‌ نفوذ فوق‌العاده‌ انگلستان‌ در ايران‌ و نقش‌ آنها در عزل‌ و نصب‌ مقامات، كميته‌ آهن‌ خيلي‌ زود توانست‌ تعداد زيادي‌ از افراد جوياي‌ نام‌ و مقام‌ را به‌ عضويت‌ خود درآورد. اندكي‌ بعد از تاسيس‌ كميته، يحيي‌ دولت‌آبادي‌ از سران‌ متنفذ بابيه‌ به‌ كميته‌ مزبور پيوست‌ و مسووليت‌ تاسيس‌ شعبه‌ تهران‌ به‌ او محول‌ شد. به‌ دلايل‌ نامعلومي‌ نام‌ دولت‌آبادي‌ حذف‌ و شعبه‌ تهرانِ‌ كميته، موسوم‌ به‌ كميته‌ زرگنده، توسط‌ سيد ضيأالدين‌ طباطبايي، نصرت‌الدوله‌ فيروز و چند تن‌ ديگر تاسيس‌ شد. كميته‌ زرگنده‌ يا آهن، با دو هدف‌ عمده‌ آغاز به‌ كار كرد:
1) نابودي‌ جنبش‌ جنگل‌
2) نفوذ در دولت‌ و قواي‌ نظامي‌ براي‌ به‌دست‌ گرفتن‌ اداره‌ كشور.
 ارتباط‌ نزديك‌ سران‌ كميته‌ با مقامات‌ سفارت‌ انگليس‌ نظير مسترهاوارد و اسمايس، حاكي‌ از هماهنگي‌ كامل‌ آنها در اجراي‌ نقشه‌هاي‌ منتهي‌ به‌ كودتاي‌ 1299 است. يحيي‌ دولت‌آبادي‌ در اين‌ خصوص‌ مي‌نويسد:
«در تهران‌ سفارت‌ انگليس‌ و كاركنان‌ ايراني‌ آنها كه‌ كميته‌ زرگنده‌ در راس‌ ايشان‌ واقع‌ شده‌ است، انتظار كودتا را دارند و در قزوين‌ اسمايس‌ انگليسي‌ مي‌داند [آگاه‌ است].» / حيات‌ يحيي، ج‌ 4، ص‌ 224.
نفوذ اعضاي‌ كميته‌ در دولت، قواي‌ نظامي‌ و انتظامي، ادارات‌ و مجامع‌ و گروه‌هاي‌ سياسي، حكايت‌ از گستردگي‌ اقدمات‌ و فعاليت‌هاي‌ آنها دارد. صعود فتح‌الله‌ خان‌ اكبر بر مسند رئيس‌الوزرايي‌ در آستانه‌ كودتا و تشكيل‌ دولت‌ محلل‌ از برنامه‌هاي‌ كميته‌ بود و فتح‌الله‌ خان‌ اكبر، خود از اعضاي‌ كميته‌ به‌شمار مي‌آمد/حیات یحیی،ج4.
عزل‌ استاروسلسكي‌ از فرماندهي‌ قواي‌ قزاق‌ و جايگزيني‌ رضاخان‌ به‌جاي‌ او نيز از اقدامات‌ كميته‌ بود كه‌ با موفقيت‌ به‌ انجام‌ رسيد.
در آستانه‌ ورود قواي‌ قزاق‌ به‌ تهران‌ وستداهل‌ ( رئيس‌ سوئدي‌ نظميه‌ ) كه‌ خود از اعضاي‌ كميته‌ آهن‌ بود، نيروهاي‌ دفاعي‌ تهران‌ را تشويق‌ كرد تا در مقابل‌ كودتاچيان‌ مقاومت‌ نكنند. / حيات‌ يحيي، ج4،ص‌ 288.
كاظم‌خان‌ سياح‌ و مسعودخان‌ كيهان‌ از ديگر اعضاي‌ كميته‌ زرگنده‌ بودند و با نفوذي‌ كه‌ در قواي‌ ژاندارم‌ داشتند، توانستند امكان‌ هر نوع‌ مقاومتي‌ را در مقابل‌ كودتاچيان‌ ميان‌ نيروهاي‌ ژاندارم‌ از بين‌ ببرند. اين‌ دو كه‌ از افسران‌ ژاندارمري‌ بودند با همكاري‌ اسمايس‌ انگليسي‌ توانستند قواي‌ قزاق‌ را به‌ نفع‌ انگليسي‌ها تصفيه‌ كنند و نيروهاي‌ مستقر در قزوين‌ را براي‌ كودتا آماده‌ سازند. كاظم‌خان‌ سياح‌ در روز سوم‌ اسفند به‌عنوان‌ فرمانده‌ نظامي‌ تهران‌ وظيفه‌ داشت‌ رجال‌ سياسي‌ --- مذهبي‌ را براي‌ پيشگيري‌ از وقوع‌ هر نوع‌ مخالفت‌ و مقاومتي‌ دستگير كند. مسعودخان‌ كيهان‌ نيز به‌ وزارت‌ جنگ‌ كابينه‌ سيدضيأ رسيد كه‌ البته‌ دولتش‌ مستعجل‌ بود و زودتر از سيدضيأ از كار بركنار شد. كميته‌ مزبور كه‌ هيچ‌ شكي‌ در انتساب‌ آن‌ به‌ انگليسي‌ها وجود ندارد، با برنامه‌اي‌ دقيق‌ توانست‌ زمينه‌ را براي‌ كودتا و به‌ دست‌ گرفتن‌ زمام‌ امور مهيا نمايد. ايوانف‌ مورخ‌ روسي‌ درخصوص‌ كميته‌ آهن‌ مي‌نويسد:
«انگليس‌ها در تهران‌ براي‌ انجام‌ كودتاي‌ دولتي‌ فعالانه‌ كوشش‌ مي‌كردند. به‌ اين‌ منظور كميته‌اي‌ بسيار مخفي‌ و به‌ اصطلاح‌ آهنين‌ به‌ رياست‌ سيدضيأالدين‌ طباطبايي‌ كه‌ روابط‌ نزديكي‌ با انگليسي‌ها داشت‌ و روزنامه‌ رعد را منتشر مي‌ساخت‌ و با شركت‌ فيروزميرزا نصرت‌الدوله‌ تشكيل‌ دادند. / ميخائيل. س. ايوانف، تاريخ‌ نوين‌ ايران. ترجمه‌ هوشنگ‌ تيزابي‌ و حسن‌ قائم‌پناهي‌ 1356، ص‌ 43.
 احسان‌ طبري‌ نيز به‌ نقل‌ از لنچوسكي‌ ( مولف‌ امريكايي‌ ) مي‌نويسد:
«سيدضيأالدين، مدير رعد، در تماس‌ نزديك‌ با ميسيون‌ انگليسي‌ بود. كميته‌ آهن‌ سازمان‌ مناسبي‌ بود كه‌ توانست‌ بين‌ سيد ضيأالدين‌ و آن‌ خونتاي‌ نظامي‌ قزاق‌ كه‌ از رضاخان‌ سردارسپه‌ حرف‌شنوي‌ داشتند، پيوند ايجاد كند./ احسان‌ طبري، اوضاع‌ ايران‌ در دوران‌ معاصر، 1365، صص‌ 47 - 48.
منطقه‌ امن‌ زرگنده‌ كه‌ منزل‌ سيدضيأ در آن‌ قرار داشت‌ و تحت‌الحمايه‌ انگليس‌ بود، محيط‌ مناسبي‌ براي‌ انعقاد جلسات‌ اعضاي‌ كميته‌ ايجاد كرد. پاره‌اي‌ از جلسات‌ نيز در ولي‌آباد منزل‌ آبكار ارمني‌ برقرار مي‌شد. ايپكيان‌ ارمني، آبكار ارمني، ماژور اسفنديارخان، عدل‌الملك‌ دادگر، سلطان‌ محمد عامري، ميرموسي‌ خان، ميرزا كريم‌خان‌ رشتي، ماژور مسعودخان‌ كيهان، كاظم‌ خان‌ سياح، معززالدوله، غفارخان‌ سالار منصور قزويني، دكتر منوچهرخان، سلطان‌ اسكندرخان، منصورالسلطنه، مودب‌ الدوله‌ نفيسي، سيدمحمد تدين، محمود جم‌ از اعضاي‌ كميته‌ آهن‌ بودند. محمدتقي‌ بهار ملك‌الشعرأ هم‌ گاهي‌ در جلسات‌ كميته‌ شركت‌ مي‌كرد. / سيروس‌ غني، ایران برآمدن رضا شاه و بر افتادن قاجار، ص‌ 75 و حسين‌ مكي، همان‌ ص‌ 96 --- 97.
یحیی دولت‌آبادی، سیدضیاءالدین مدیر روزنامه رعد و رفقای كمیته‌ای او ــ كمیته آهن و فولاد یا كمیته زرگنده ــ را قوه ایرانی سیاسی برای اجرای كودتای سید ضیاءالدین ــ رضاخان می‌داند / حیات یحیی. تهران، انتشارات عطار و فردوسی، 1362. ج 4، ص 227 .
و محمودخان مدیرالملك، مسعودخان سرهنگ، منوچهرخان طبیب و میرزا كریم خان گیلانی را از اعضای آن معرفی می‌كند و معتقد است : « ... كمیته زرگنده مركز سیاست انگلیس است در تهران در قسمتی كه باید به دست ایرانیان انجام بگیرد.» /همان، ص 151.
شبكه اردشیرجی از سال 1913 به وسیله میرزا كریم خان رشتی با رضاخان مرتبط شده بود و به نوعی تعلیمات سیاسی وی را برعهده داشت /ظهور و سقوط سلطنت پهلوی : جستارهایی از تاریخ معاصر ایران. تهران، انتشارات اطلاعات، 1370. ج 2، ص 148.
(نرمان، به‌وسيله‌ حبيب‌الله‌ رشيديان‌ قبل‌ از كودتا با سيدضيأالدين‌ طباطبايي‌ گفت‌وگو مي‌كند. جلسات‌ آن‌ دو ادامه‌ پيدا مي‌كند و در دي‌ ماه‌ 1299 نيز جلسه‌اي‌ بين‌ آن‌دو با شركت‌ آيرونسايد، ديكسن، و كلنل‌ اسمايس‌ درخصوص‌ كودتا منعقد مي‌شود. نرمن‌ به‌ علت‌ مخالفت‌ با خواسته‌هاي‌ كرزن، بعد از كودتا از سفارت‌ انگليس‌ در ايران‌ بركنار و به‌ كشور خود فراخوانده‌ مي‌شود. حمايت‌هاي‌ نرمن‌ از سيدضيأ الدين‌ طباطبايي، به‌قدري‌ ناشيانه‌ بود كه‌ پرده‌ از روابط‌ پنهاني‌ او با رئيس‌ الوزراي‌ كودتا برمي‌داشت. او براي‌ تحكيم‌ موقعيت‌ سيدضيأ به‌ لرد كرزن‌ پيغام‌ مي‌دهد كه‌ «الغاي‌ قرارداد واجد معنايي‌ نيست؛ چراكه‌ سيد ضيأ محتواي‌ قرارداد را از طريق‌ افسران‌ و مستشاران‌ مالي‌ انگلستان‌ به‌ اجرا مي‌گذارد و قزاقخانه‌ را با افسران‌ انگليسي‌ تجديد سازمان‌ مي‌دهد.» / سيروس‌ غني، ايران‌ برآمدن‌ رضاخان‌ برافتادن‌ قاجار، مترجم: حسن‌ كامشاد، تهران: نيلوفر، 1377، ص‌ 211.)

منوی اصلی

صفحه اصلی
مطبوعات و رسانه
مقالات و عناوین
برگ هایی از تاریخ تهران
تاریخ سکه
خرید کتاب
دانلود کتاب
کتاب‌های منتشر شده
ارتباط با مولف

جستجو
حاضرین در سایت
13 میهمان حاضرند
آمار بازدید ها
امروز246
دیروز638
تا کنون2346475

تهران نامه

© Copyright 2008 DARIOUSH SHAHBAZI . All rights reserved.