چهارشنبه 23 آبان 1397

به پایگاه اینترنتی آثار تالیفی داریوش شهبازی خوش آمدید. تمامی مطالب این سایت تحت حمایت قانون « حقوق مولفين » میباشد. هرگونه سوء استفاده به هر شکلی يا انتشار مطالب در سایتها یا نشریات بدون کسب اجازه از مولف و بدون ذکر منبع اکيدا ممنوع است. استفاده از مجموعه مقالات بصورت یکجا ممنوع میباشد.

 

صفحه اصلی arrow مقالات و عناوین arrow باروی ری

باروی ری

باروی ری
گستره تهران از کهن ترین مراکز تمدنی ایران است ، و ری از مهم ترین نقاط باستانی و تاریخی این پهنه به شمار می رود که در جنوب استان تهران قرار دارد.ملک ری پیش از اسلام وپس از آن دارای اهمیت فراوان بود،اما در پی کشمکش های داخلی و حملات اعراب و مغول و زلزله های متعدد گویی نوان و ایستایی اش را از کف داد و سرانجام در سده های نه و ده قمری به بعد از جمع شهر های ایران بیرون آمد و رفته رفته به دیهی خرد از توابع تهران بدل گشت،تا این که تهران از آبادی های خرد این گستره سر برآورد و یک شبه ره صد ساله پیمود و ...
ری امروز هرچند در چنبره تهران بزرگ اسیر است ولی به لحاظ کشاورزی، صنعتی و معادن و دیگر ابعاد داری اهمیت بسیاری است و افزون بر آن در ری جاذبه های فراوانی است که بر این اهمیت می افزاید،از قبیل: مقبره ابن بابويه يا شيخ صدوق- امامزاده عبدالله -امامزاده بي بي زبيده (س) -مسجد افضليه -بقعه جوانمرد قصاب -  مقبره شيخ كليني، - يخچال طبيعي كلين -آتشكده ري - كوه بي بي شهربانو -  برج اينانچ- برج طغرل - قلعه گبري-آستان حضرت عبدالعظيم (ع) - امامزاده هاجر خاتون (س) - دژ رشكان - استودان گبرها - زندان هارون و ...
ويرانه های ری قديم هنوز نزديک شهر كنونی ری باقی است،و گو این که آثار بر جا مانده خود گواهی است بر تمدن درخشان ساکنان این خطه از سرزمینمان اما باز یاد آوری نام نخبگان علمی و دانشمندان بزرگی چون ابوالفتح رازی و محمد زكريای رازی فيلسوف و پزشک نامدار و ... اهمیت ری را به عنوان خاستگاه علم و کانون دانش آشکار می کند .
وجه تسميه
نام ري در کتب مقدس و منابع باستانی،نظیر اوستا و کتاب های ژودیت و توبیت یهودیان و در منابع يوناني و لاتين و ...یاد شده است؛ رگا، راگو ،رگ،راگز،راجز،راغا،راز،راژ، راژیا، راگس ، راجس ،راگا ،راگیا،راژس، رگاي و رغه.  در کتب اعراب ارازی،ری و محمدیه آمده است.به هر روی ری تطور یافته همان نام هایی است که گذشت.
در حدود330 سال ق. م اسکندر ری را تصرف کرد و کمی بعد  سردارش سلوكوس، نام ‹‹اورپا »و یا «اورپس››و«اورپوس» را بر ری نهاد. در زمان اشكانيان اين نام به ‹‹ارساكيا›› و ‹‹ارشكيه›› تغيير يافت و در زمان حكومت ساسانيان به ‹‹ری›› تبديل شد.
بر خلاف نظر مشهور نام ری در تورات نیامده اما در کتاب های یهودیان ژودیت وتوبیت و همین طور بسیاری از کتب و منابع جدید و قدیم آمده است: اوستا،کتیبه بیستون،دررالتیجان،ایران گیرشمن،ایران قدیم،مختصرالبلدان،معجم البلدان،احسن التقاسیم،عجایب نامه ،مجالس المومنین،تاریخ جرجان،آثارالباقیه و ...و در زبان های ارمنی،سریانی،پهلوی،یونانی و زبان های اروپایی و... نیز ذکر شده است.
پيشينه تاريخي
ری يكی از نقاط باستانی ايران است. آثاری كه از ری به دست آمده به هزاره چهارم پيش از ميلاد می رسد .به طور کلی پیشینه ری از نظر قدمت به سه بخش تقسيم می شود:
الف)دوره پیش تاریخی مربوط به تمدن چشمه علی و پیرامونش که از نخستین مراکز سکونت و پیدایی تمدن بشری است.
ب)ری در دوره تاریخی که سیر تکوین تمدن را پیموده و از مراکز مهم سرزمین ایران به شمار رفته است.
ج)ری پس از اسلام .
ری بر سر شاهراه تجاری شرقی – غربی بود که این خود از اهمیت ری در طول تاریخ حکایت دارد.

مشخصات جغرافيايي
شهرستان ری از شمال به تهران، از شرق به شهرستان ورامين، از جنوب به استان قم واز غرب به شهرستان های كرج و ساوه محدود می شود. طول جغرافيايی ری در 51 درجه و 26 دقيقه و عرض آن 35 درجه و 36 دقيقه  و ارتفاع1120- 1062 متری از سطح دريا قرار دارد. مهم ترين رودخانه هايی كه در محدوده  شهرستان ری جريان دارند؛ رودخانه های كرج، جاجرود،‌ شور و سرخه حصار هستند. تنها كوه بی بی شهربانو در شمال شرقی و كوه آزاد در 21 كيلومتری جنوب غربی آن قرار دارد.
حدود سال1314تا1317خ./1935تا1938م. در نزدیکی چشمه علی در شمال بقعه ابن بابویه در پهنه شهر ری کاوشی توسط دکتر اشمیت انجام شد و ظروف سفالین نقش دار و سفال‌های منقش از حدود 6هزار تا 4هزارسال قبل كشف و معلوم شد كه در آن پهنه مردمی متمدن می‌زیسته‌اند و این آثار به آن ها تعلق دارد. ری كه اكنون آثار بازمانده آن در 6كیلومتری جنوب‌شرقی تهران به چشم می‌خورد از نظر قدمت با نینوا و بابل هم عهد بوده و جز بغداد و نیشابور، شهری با آن قابل رقابت نبود.  شهرری دارای 35 اثر تاریخی است .بسیاری از مورخان، بنای نخستین این شهر را به شیث بن آدم و گروهی به شاهان اساطیری باستان از جمله به هوشنگ پیشدادی فرزند كیومرث و بعضی نیز به «ری» یا «رازی» فرزندان نوح نسبت داده‌اند.قدیمی‌ترین آثار مكشوفه در ری متعلق به هزاره ششم است كه آثار این دوره مربوط به دوران نوسنگی است.علاوه بر آن در بیش تر محوطه‌های باستانی دشت ری از جمله در تپه ارگ و باروی ری، یافته‌های سفالینه‌های خاكستری صیقل یافته و ظریف مربوط به دوره آهن و اواخر هزاره اول است كه نشانگر اهمیت این منطقه از نقطه نظر روشن شدن ارتباط با شرق و غرب و تعیین چگونگی یا تاثیر وجود مردمان تازه وارد به فلات مركزی است. آنچه امروز از محدوده بافت تاریخی ری برجای مانده است، به 3بخش تقسیم می‌شود؛ ارگ یا شهر شاهی ری، دیوار اصلی برج و باروی ری یا دیوار دوم و گورستان‌های شهر ری.ارگ در حقیقت ادامه یك بنای دفاعی بنا شده روی قلعه و دژ شمالی رشكان بوده كه تاسیسات گوناگونی داشته است. این بنا از سنگ ساخته شده بود و از وضعیت امنیتی- حفاظتی طبیعی كوه نیز بهره می‌برد. از قديمي ترين آثار باستاني شهرري، تپه چشمه علي(پیش از اسلام به نام سورن از خانواده های مهم ایران بود) و برج و باروي ري است اكنون بخش محدودی از باروی جنوبی و شرقی ارگ باقی مانده است و در جنوب‌غربی آن نیز كارخانه گلیسیرین قرار دارد. این دیوار مانند باروی اصلی ری از چینه و خشت ساخته شده و دارای برج‌های پشتیبان است.

آتشكده ري
درتاريخ طبري آمده:
«به ري آتشگاهي بود كه از آن قديم تر نبود»
و در ادامه نویسنده آرد:
« يزدگردسوم پس از شكست از حلوان به ري آمد و آتش مقدس را برداشت و به مرو رفت.»
مسعودي نيز در مروج الذهب احداث آتشكده ري را به فريدون نسبت مي دهدو می نویسد؛ آتشكده ري قبل از ظهور زرتشت وجود داشته است.ري قبل از زرتشت هم شهري مذهبي بوده است و چون اعراب در فتح ري با مردم آنجا صلح كردند آتشكده را باقي گذاشتند   
باروي ري

چشمه علي    از ديگر آثار باستاني ري دژ رشكان است كه به دوره اشكانيان تعلق دارد. بقاياي آثار دژ رشكان در سوي غربي كوه سرسره در محدوده كارخانه گليسيرين قرار دارد. در غرب قلعه آثار حمام، در شرق آن استخر، در جنوب آثار خندق ديده ميشود. بر روي باروها سوراخهايي براي تير اندازي تعبيه شده است.گورستاني باستاني نيز در كنار آن قرار دارد. در شرق كارخانه سيمان چند چهار ضلعي سنگي به چشم مي خورد كه سوراخي در وسط دارند و هر ضلع آن 4 متر است. مورد استفاده آن براي ما مشخص نيست.سراسر كوه شمالي ري گورستان است و استودانهايي در آن ديده ميشود.ابو دلف نقل كرده عرب آثار بسياري از ري خراب كرد ولي به گورستانها كاري نداشت .در ضمن علاوه بر گورهاي باستاني گورهايي از عهد ديلميان ،آل بويه ،سلجوقيان و غيره ديده ميشود ،مانند منطقه اي به نام تپه گبري قبرستان پيش از اسلام بوده است و اين تپه هم اكنون همچون قلعه اي ديده ميشود ،البته اكنون به دليل كمبود زمين در اطراف ري نزديكي به حرم عبدالعظيم مورد استفاده انبار آستان قدس رضوي قرار گرفته است!!! در اين منطقه در حفاريهاي سال1300 پارچه هاي ابريشمي از عهد ديلميان از دل خاك بيرون آورده شد.   
قلعه گبري
    هرمز پسر يزدگرد دوم و سه تن از خاندان او توسط فيروز در ري به قتل رسيدند.اين احتمال مي رود كه در بي بي شهربانو مقبره دختريزدگرد سوم نيز قرار داشته باشد. در شمال چشمه علي آثاري از باروي ري ديده مي شود كه متعلق به عهداشكانيان است. ظاهرا خانه حسن صباح نيز در محله قديمي روده در كوچه صوفي قرار داشته كه اكنون تخريب شده است. در كنار بقعه بي بي شهربانو دخمه بزرگي قرار دارد كه بي شباهت به معابد ميترايي نيست

يادگار ساساني
ری در زمان سلوكیان در پی ویرانی در اثر زلزله شدید، دوباره آباد شد.شهرری از زمان‌های بسیار دور از سویی مركز تجارت و معبر بازرگانان و قافله‌ها و بازار تبادل كالاهای مختلف بوده و از سوی دیگر به سبب آبادی،  شهرت، اعتبار و عظمت، نظر جهانداران مختلف را جلب كرد.به همین سبب در چهار طرف آن دروازه‌های آبادی وجود داشت. در دوره اسلامی نیز كه شهر جدید احداث شد دروازه‌هایی آهنین تهیه كردند. نام دروازه‌های ری در كتاب‌های «المسالك و الممالك» و «صوره الارض» و «معجم البلدان» آمده است؛ مثل دروازه‌های كوهكین، باطان، در مصلحگاه، دروازه آهنین و... .محله‌های مهم ری عبارتند از: محله‌های باطان، پالانگران، دررشقان، در شهرستان، در عابس، دركنده، مصلحگاه،  زامهران كلاهدوزان، مهدی‌آباد، ساری ایلات و فخرآباد.

باروی ری
باروی عظیمی که ری برین را در میان داشت هنوز قسمتی از آن در شمال چشمه علی و پهنه کارخانه گلیسیرین و کارخانه سیمان و نزدیکی قلعه گبری به چشم می خورد.ظاهرا نیمه شرقی آن به طور کامل و پی های آن در دیگر جهات در آغاز عهد قاجاریان باقی بودو حدود ری پیش از اسلام را نشان می داد و کرپرتر سیاح معروف انگلیسی در نقشه خود آن را ترسیم کرده است.گرچه در منابع مورد استفاده هیچگونه ذکری از آغاز احداث و نام پی افکنده آن به نظر نرسیدلکن به احتمال بسیار قوی بل به قطع و یقین قدمت آن به قرون پیش از اسلام می رسددلیل این دعوی آن که این بارو به گرد ری برین یا ری پیش از اسلام پی افکنده شده که آن بخش را در فتح ری به فرمان سردار عرب خراب کردند و کنار آن شهری تازه ساختند وهدی عباسی بعد ها در مشرق شهر محمدیه را طرح افکند.ظاهرا مهدی عباسی اولین کسی است که پس از اسلام باروی ری را تعمیر کرد.در مجمل التواریخ در این باب آمده:
«پسر منصور،مهدی به فرمان پدر آن جا رفت و دیوار شهر بفرمود کردن و...و به نام خود محمدیه نام کرد این جایگاه که اکنون ری زیرین استو شهر قدیم اول خراب گشت....»/مجمل تالتواریخ،ص525.
ری زیرین در شرق ری برین افتاده بود
زمان های بعد نیز باروی ری کرارا مورد مرمت قرار گرفت و به ویژه یه زمان بوییان که ری برین باستانی از نو ساخته شد چنان که یاقوت در بحث از فخرآباد یاد شد که فخر الدوله قلعه ری باستانی را تعمیر و مرمت کرد/معجم البلدان،ص855.
به عهد سلجوقیان نیز عبدالجلیل رازی در کتاب النقض گفته:
«امیر ابوالفضل عراقی در عهد سلطان طغرل کبیر باروی ری او کرد...»/کتاب النقض،ص220.
ظاهرا تاریخ بنای باروی ری باستانی تا زمان اسکندر و پیش از آن بالا می رود.در احوال اسکندر آمده :
«در ری و ماد برای جلوگیری از تجاوزات مردمان شمالی اسکندر قلاع و شهر ها یی ساخته بود...»/ایران قدیم،ص119.
ری بعد بر اثر زلزله خراب شد و سلوکوس اولین جانشین اسکندر آن را از نو آباد گردانید.
در عصر اشکانیان که این شهر پایتخت بود این بارو بوده است زیرا در نقشه کرپرتر نام دز هایی که ذکر شده نشان می دهد آن ها به آن عهد تعلق دارد مانند دز رشکان =ارشکان و دز باب بلیسان= بلاسان و دز باب باطان و ...
متاسفانه این بارو علاوه بر گزندی که از باد باران در گذشت زمان دیده به کلنگ کشاورزان نیز خراب گردیده و خاک آفتاب خورده و سوخته آن به جای کود مصرف شده بدین جهت در عصر ما جز اندکی از آن به جای نمانده است/ری باستان،ص352.
از مدارک دیگری که مربوط به باروی ری می توان بر شمرد عکس هوایی دکتر اشمیت باستان شناس در سال1936م./1315خ.که از فراز آسمان گرفته است.
در این عکس چند نکته حایز اهمیت است وجود قسمت اعظم از باقی مانده های لعه اصلی بر راس کوه بیبی سهربانو و کارخانه قدیمسیمان در کنار آن و دو ردیف دیوار که از این ارتفاعات آغاز شده و به سمت دشت کشیده می شود.دیوار سمت راست یکی از اضلاع سه گانه باروی شهر است که در امتداد جنوب پیش رفته و به قلعه1 D می رسداما باروی سمت راست بر گرد ارگ کشیده شده بود و به احتمال زیاد به عنوان حصار جدا کننده بین شهر و ارگ حکومتی کار برد داشته است/مجموعه تهران گژوهی،چشمه علی و باروی ری.
بقایای باروی قدیم ری که روی صخره های چشمه علی واقع شده از منتهی الیه شرقی کنار خیابان ابن بابویه تا غربی ترین نقطه آن جمعا 453متر دراز ا دارد و به دو بخش عمده در دو سوی شرقی و غربی منبع آب تقسیم می شود و آنچه از این بارو باقی مانده توسط هیئت باستان شناسی چشمه علی به چهار قسمت اصلیa b c d تقسیم و نامگذاری شده است.
باروی شرقی:این بخش از باروی از مجاورت جاده آسفالته ای که از کنار چشمه به طرف شمال شرقی و بالای صخره امتداد می یابد آغاز شده و به سمت شرق کشیده می شود روی بخشی از این دیوار در سال های 1330تا1340ش. مستحدثاتی به عنوان منبع آب برای آبرسانی به خانه های جدید اطراف چشمه ایجاد شد که متاسفانه موجب تخریب و انهدام آن شده است طول این دیوار حدود 163متر و ارتفاع متوسط آن حدود5متر حد اکثر ارتفاع 8متر و حد اقل آن 20/2متر و عمق حفره ایجاد شده در پاییین دیوار 7/0تا10/1متر است.
باروی غربی:بخش غربی باروی قدیم ری از مجاورت جاده و دیوار غربی منبع آب و از نقطه ای که دیوار شرقی آغاز می شود شروع شده و بر خط الراس صخره به طرف غرب امتداد می یابد طول این صخره حدود290متر است و به9قسمت می شود و باروی باقی مانده در آن چهار قطعه است این بخش از بارو که برنامه مرمت در آن اجرا شده مشروحا معرفی می شود:
قسمت اول:دیوار این قسمت به طول 70متر کاملا تخریب شده و اهالی محل روی آن سه واحد مسکونی احداث کرده اند از کمیت و کیفیت این قسمت از دیوار اطلاعی در دست نیست.
قسمت دوم:دیوار Aاولین قطعه از دیوار غربی که بقایای آن قابل دیدن و مشاهده است دارای 40/3متر درازا و 80/1متر بلندی از کف فعلی و 50/2متر پهناست و در پناه بلندترین نقطه ضخره چشمه علی واقع شده است.این قطعه از دیوار شباهت و ترکیبی از دیوار ندارد بلکه بیش تر به توده ای از خاک شبیه است که در امتداد صخره واقع شده است.
قسمت سوم:حد فاصل میان دیوارAوB به درازای 60/28متر که در آن جا صخره چشمه علی از بیش ترین ارتفاع بر خوردار است باروی قدیم ری کاملا تخریب شده و اثری از آن وجود ندارد حتی آوار و خاک های حاصل از تخریب دیوار بر اثر گذشت سال های متمادی وزش باد و بارش های سالیان دراز کاملا شسته و پاک شده و نشانی از آن باقی نمانده است.
قسمت چهارم:دیوارBطول این دیوار70/18متر عرض آن در بیش ترین اندازه3متر و در کم ترین نقطه 50/2متر و ارتفاع حداکثرو حد اقل آن به ترتیب30/4و2متر است
قسمت پنجم:حد فاصل میان دیوار bبه طرف غرب تا دیوارC،طول این قسمت 20/7متر است.
قسمت ششم:دیوار Cدارای 19متر طول و 70/2متر بلندی و 50/2مترپهنا دارد.
قسمت هفتم حد فاصل میان قطعه ششم یا دیوار Cبه طرف غرب تا دیوار Dبه درازای 50/16متر.
قسمت هشتم:دیوار Dاز منتهی الیه غربی قسمت هفتم که صخره طبیعی است آغاز و به درازای 16متر امتداد می یابداین قطعه که هیءت مرمت آن را نامید دارای 40/60متر بلندی و پهنای متغییر10/1تا70/2متر است.
قسمت نهم:از منتهی الیه جبهه غربی دیوار Dصخره سنگی چشمه علی با اندکی پستی و بلندی حدود 130متر به طرف غرب امتداد می یابد./همان.
«...باروی ری با قدمت ۶۰۰۰ ساله دارای وسعتی در حدود ۱۸۰۰در۲۵۰۰ متر دارد و با باروی بسیاری از شهرهای نظامی مشابه قابل مقایسه‌است. اطراف آن در گذشته خندقی وجود داشته که در هنگام خطر برای دفاع آن را از آب پر می‌کرده‌اند.طول بقایای این بارو ۴۵۳ متر است که به دو بخش شرقی و غربی تقسیم می‌گردد.حداکثر ارتفاع آن ۸ متر و حداقل آن ۳٫۲ متر می‌باشد.این دیوار قدیمی در محوطه تاریخی محله چشمه‌علی شهر ری قرار دارد...»




منوی اصلی

صفحه اصلی
مطبوعات و رسانه
مقالات و عناوین
فرهنگ تاریخ تهران
برگ هایی از تاریخ تهران
تاریخ سکه
پیشینه تهران قدیم
تهران امروز
گالری
ارتباط با مولف
خرید کتاب
دانلود کتاب
کتاب‌های منتشر شده

جستجو
حاضرین در سایت
57 میهمان حاضرند
آمار بازدید ها
امروز201
دیروز974
تا کنون2121449

تهران نامه

© Copyright 2008 DARIOUSH SHAHBAZI . All rights reserved.