چهارشنبه 23 آبان 1397

به پایگاه اینترنتی آثار تالیفی داریوش شهبازی خوش آمدید. تمامی مطالب این سایت تحت حمایت قانون « حقوق مولفين » میباشد. هرگونه سوء استفاده به هر شکلی يا انتشار مطالب در سایتها یا نشریات بدون کسب اجازه از مولف و بدون ذکر منبع اکيدا ممنوع است. استفاده از مجموعه مقالات بصورت یکجا ممنوع میباشد.

 

صفحه اصلی arrow مقالات و عناوین arrow مختارالسلطنه

مختارالسلطنه

مختارالسلطنه
محمد کریم خان میر پنجه(میر پنج از القاب پیش پا افتاده عصر قجر است،که مورد توجه نبود.) با القاب نیر السلطنه(این لقب از آن مادر نایب السلطنه و زن ناصرادین شاه هم بود) منظم السلطنه ،مختارالسلطنه و سردار منصور از رجال دوره ناصری و مظفری است.وی از سال 1282ق.در عصر ناصری با ورود به خدمت نظام کار خود را در دستگاه قجرآغاز کرد و تا سال 1317 که از سمت ریاست نظمیه و احتسابیه استعفا کرد در مناصب مختلف به کار ادامه داد و به  سال 1321ق. در عهد سلطنت مظفرالدین شاه در گذشت. محمد کریم خان القاب نیر السلطنه و منظم السلطنه را از ناصرالدین شاه گرفت و دو لقب اخیر را در موسم پادشاهی مظفرالدین شاه کسب کرد.
از وی با لقب نظامی «جنرال»(ژنرال) هم یاد کرده اند. در این باره افضل الملک در شرح وقایع سال 1314ق. نوشته است:
«...اسامی هیات سفارت .... جنرال کریم خان منظم السلطنه و ...»/افضل التواریخ،ص75.
از صفحات تاریخ و اسناد بر جا مانده چنین بر می آید که مختارالسلطنه چون اغلب کارگزاران حکومت وقت دزد و رشوه خوار نبوده بلکه مردی فعال و درستکار بوده و سختگیری های او در انجام وظایف محوله اش سبب شده بود، کسبه ای که قصد تعدی به حقوق مردم را داشته و وی را مانع عمل خود می دیدند، از او برج زهرمار و جلادی سنگ دل  بنمایانند.
اصل و نسب وی عثمانی بود .افضل الملک او را تابعه دولت عثمانی می داند،ایشان در بیان وقایع سال 1316ق. می نویسد:
«...چون مختارالسلطنه اصلا از رعایا و تبعه عثمانی است این سوار و پیاده را که احداث کرد آن ها را به لفظ و اصطلاح عثمانیان که ژندرمه می گویند موسوم نهاد....»/افضل التواریخ،ص295.
بیش تر شهرت مختارالسلطنه در تاریخ تهران به خاطر سخت گیری هایش در دوران خدمت در احتسابیه تهران است ، و ضرب المثل مشهور «ماست مختارالسلطنه» اش یادگاری است از آن دوران. لازم به یادآوری است که بسیاری از نویسندگانی که برگ هایی از تاریخ تهران را ثبت کرده اند، از آن جمله مرحوم جعفر شهری در شرح و بیان این مثل  تهرانی در معرفی مختارالسلطنه ،راه خطا پیموده اند و دوران ریاست نظمیه ایشان که سبب پیدایی آن داستان  مشهور شده است را مربوط به عصر ناصری پنداشته و نیز او را حاکم تهران گمان برده اند.
جعفر شهری در کتاب قند و شکر در سخن از «ماست را کیسه کردن»شرحی آورده که در آن از مختارالسلطنه به عنوان یکی از حکام ستمکار تهران یاد کرده است/قند و شکر ،ص605.
در صورتی که:
1. وی در عصر سلطنت ناصرالدین شاه ابتدا لقب نیر السلطنه را داشته  و بعد ملقب به منظم السلطنه شده است،و هر گز لقب مختارالسلطنه نداشته زیرا مظفرالدین شاه این لقب را  بدو داده است.بدیهی است حوادثی که از او با این لقب یاد شده باشد ،به دوران مظفری تعلق دارد.
2. نکته بعد آن که مختارالسلطنه در دوره پادشاهی مظفرالدین شاه است که رییس نظمیه (شهربانی)و احتسابیه(شهرداری)می شود،و در دوره ناصری چنین مسولیتی نداشته است.
3. سومین اشتباه هم این که بنا بر اصلی نانوشته اما پایدار و عملی در تمام عصر قجر، حکومت ولایات و شهر ها و از آن جمله تهران همواره به شاهزادگان قاجاری واگذار می شده است بنابراین مختارالسلطنه که فردی غیر قجر است، هرگز نمی توانسته که حاکم تهران و یا هیچ شهر دیگری شده باشد، و او هم  هرگز حاکم تهران نبوده  است،بلکه وقتی او رییس احتسابیه تهران را  به عهده داشت ،حاکم تهران آصف الدوله بود.
افضل الملک در بیان وقایع1314ق. می نویسد:
«...از جانب شاهزاده وجیه الله میرزا،در سمنان و دامغان کریم آقای میرپنجه،منظم السلطنه حکومت می کرده....»/افضل التواریخ،ص77.
سرپاس(سرتیپ)رکن الدین مختاری(مختار) ریاست مقتدر شهربانی رضا شاه از سال 1314خ. تا شهریور1320فرزند ایشان است.
«...رکن الدین مختار فرزند مختارالسلطنه از اوایل جوانی وارد شهربانی شد....در کودتای سید ضیا الدین با درجه یاوری به معاونت شهربانی منصوب شد...در 1314 پس از فرار سرلشکر آیرم کفیل شهربانی و در 1315با احراز سرپاسی(سرتیپی)به ریاست شهربانی منصوب شد و تا پایان سلطنت رضاشاه در این پست بود...بعد از شهریور ...او دستگیر و محاکمه شد..در آن هنگام ریاست دیوان کیفر با موسوی زاده و دادستانی با دکتر جلال عبده بود.رکن الدین تا 1326 در زندان بود تا در این سال عفو و آزاد شد...او به تمام معنی پلیس و سختگیر و پرونده ساز بود ولی صحیح العمل و مطلع بود ....ویلون نیکو می نواخت و گاهی آهنگ های او از رادیو پخش می شد....در سال1350در 84سالگی در اثر سرطان در گذشت/شرح رجال سیاسی و نظامی معاصر.»
باز گردیم به بررسی زندگی مختارالسلطنه .او در سال 1282ق. در زمان صدارت میرزا محمد خان سپهسالار وارد خدمت نظام شد.در سال1296 که قزاقخانه با ریاست دومانتوویچ(doumantovich)روسی دایر شد وارد قزاقخانه گردید در سال1312 ملقب به نیرالسلطنه شد،و در همین سال همراه وجیه الله میرزا امیر خان سردار برای تعزیت الکساندر سوم و تهنیت جلوس نیکلای دوم امپراتور  به روسیه رفت ،و در بازگشت ملقب به منظم السلطنه شد.
در اواخر1312 ق. مامر رسیدگی امور حکومتی استرآباد شدو بعد از چهار ماه حکمران(نایب حکومت وجیه الله میرزا بود) سمنان و دامغان گردید.در سال1315برای تهنیت ژوبیله یا جیوبیلی(jubile-jubilee)یعنی سال پنجاهم ساطنت ویکتوریا پادشاه انگلستان روانه لندن گردید.پس از باز گشت از لندن رییس اداره نظمیه و احتسابیه(شهربانی و شهرداری) شده و به لقب مختارالسلطنه ملقب شد،و در سال1317 لقب سردار منصور را به دست آورد،و در سال1321ق. در گذشت.
مختارالسلطنه در ایام ریاست نظمیه و احتسابیه اش مرد فعال و شدید العملی بوده است/رجال ایران،ج5،مهدی بامداد.)
چنان که گذشت، وی مدتی نیابت شاهزاده وجیه الله در حکومت سمنان و دامغان را داشت:
«...کریم آقای منظم السلطنه،که از طرف شاهزاده امیر خان حکومت سمنان و دامغان را داشت،از این خدمت معاف گشت و به تهران آمد.»/افضل التواریخ،ص85.
در سال 1315ق. اداره نظمیه و احتسابیه پایتخت را که در آن دوران مدیریت واحدی داشت به محمد کریم خان  سپردند:
«...در این اوقات که وزارت نظمیه و احتساب و تنظیف شهر به عهده کریم آقای منظم السلطنه شده است،از طرف دو لت به او امر شد که خیابان ها و شوارع عامیه را مرمت و تسویه و سنگچین نماید.او به درستی مشغول این خدمت شده راه های عبور و مرور را نیکو ساخت و در هر چند قدمی چاهی کند که آب باران در چاه ها رفته عبور مردم سواره و پیاده آسان شود.تقریبا سی هزار توان از خزانه دولت به مصارف این کار رسید.»/افضل التواریخ،ص157.
در آن موسم انجام تشریفات و غیره نیز به عهده نظمیه و احتسابیه بود.در اینباب از قلم افضل الملک آمده:
«...روز یکشنبه چهارم ذی القعده الحرام به دارالخلافه تهران وارد شدند تشریفات ورود این دو سفیر که یکی سفیر کبیر و دیگری فوق العاده است به امر دولت از مستقبلین دولتی و سواره پولیس کریم آقای منظم السلطنه وزیر نظمیه و جماعتی از فراشان و سربازان و کالسکه های خاصه سلطنتی و اسب های یدک از اصطبل به عمل آمد.»/همان،ص174.
 میرزا غلامحسین خان افضل الملک که تاریخ نگار دولتی عهد مظفری است، در مواقع مختلف از مختارالسلطنه به نیکی یاد کرده و او را در انجام وظایف محوله موفق توصیف نموده است.وی حوادث برخورد مختارالسلطنه را باکسبه تهرانی در مواجهه با پدیده روزمره گران فروشی چنین قلمی کرده است:
«...محمد کریم خان منظم السلطنه که بعد ها به لقب مختار السلطنه ملقب خواهد شد به ریاست و وزارت دایره نظمیه پولیس و احتساب دارالخلافه منصوب گردید.این اداره باید در تحت اداره حکومت و امر و نهی حکمران دارخلافه باشد لکن این مرد کافی از فرط کفایت و درستکاری که داشت به اغل کارهای حکومتی و رسیدگی به عرایض متفرقه هم مداخله می کرد و حکمرانان از پیشرفت کار او عاجز بودند و نمی توانستند دم بزنند میوه فروشان و قصابان و خبازان را تنبیهی بسزا می کرد و نرخ معینی برای آن ها قرار گذاشت که نمی توانستند تخلف ورزند....شنید بارفروشان گران می فروشند.گفت:پدر سوخته ها هر چه از برای شما نرخ بندی می کنم بار بعد از یک روز به هوای نفس خود گران می فروشید،تادیب هم که می شوید باز ترک عادات خود نمی کنید،بهتر آن است که مال شما را غارت کنند.
بفرمود تا مردم رجاله که به قدر دو هزار نفر حاضر بودند بساط خربزه و هندوانه فروشی را غارت کردند.
روزی به او خبر دادند که میوه فروش درب مسجد شاه بارهای خربزه از اصفهان آورده که یک من سه هزار به فروش رساند.خود منظم السلطنه به درب دکان آمده خربزه را حکم کرد از انبار بیرون آوردند به مردم ندا داد که یک من دو هزار این خربزه می فروشیم.
روزی قصابی را که گوشت کم داده بود سرازیر به قناره آویخت ....خلاصه این مرد مرد منظمی بود نظم و آسایش مردم را بر اخذ رشوت و بردن مداخل ترجیح می داد و مردم بسی تمجید کردند.»/همان،ص185.
و باز همو در بیان وقایع سال 1316ق. آورده:
«.... قیمت ماکولات را به درستی و بی غرضی معین می کردند که کسبه در زیادتی تسعیر هرج و مرج نکنند الحق وزیر نظمیه مختارالسلطنه سردار هم کمال نظم را در کار آورد.از کسبه رشوت نگرفت و نگذاشت که احدی از کسبه تعدی کند.»/همان،ص290.
از قرار معلوم مظفرالدین شاه هم از وی رضایت داشته است:
«...کریم خان منظم السلطنه وزیر نظمیه و احتسابیه به یک ثوب پالتو از ملابس خاصه تن پوش همایون مخلع و سرافراز گردید..»/همان،ص199.
مدتی پس از این که محمد کریم خان به سمت رییس نظمیه و احتسابیه منصوب می شود،شاه وی را ملقب به مختارالسلطنه می نماید:
«...میرزا کریم خام منظم السلطنه وزیر نظمیه و احتسابیه به لقب جلیل مختارالسلطنه ملقب و سرافراز شدند.»/همان،ص200.
و در همین دوران است که برسم قدردانی مظفرالدین شاه شمشیری مرصع  بدو اعطا می کند:

«...از قرار دستخط مبارک یک قبضه شمشیر مرصع به کریم خان مختارالسلطنه وزیر نظمیه و احتسابیه مرحمت شد.»/همان،ص201.
مختارالسلطنه بر سر فرمانبری از حاکم تهران که به لحاظ ترتیب و سلسله مراتب اداری تحت نظر وی به شمار می رفت و از زیر مجموعه های حکومت پایتخت بود تن به به این امر نمی داد و همواره با آصف الدوله حاکم تهران که در اصل رییس بلافاصله اش بود،سر ناسازگاری داشت.در اینباب افضل الملک در سخن از وقایع سال1316ق. آورده:
«....این اداره نظمیه در تحت ریاست حکومت تهران است.خود رییس اداره نظمیه مستقلا طرف نصب و عزل و امر و نهی سلطنت نیست باید در تحت ریاست و امر و نهی حاکم تهران باشد....
خلاصه امروز ریاست نظمیه که به غلط آن را وزارت نظمیه گفته اند با کریم آقا مختارالسلطنه است اما مختارالسلطنه طوری کفایت و درستی به خرج داده که این ریاست را بالاتر از رتبه وزارت ساخته و خود او مستقل شده اعتنا به امر و نهی حکومت ندارد.خود او در امر نرخ بازار و گرفتن اشرار و رسیدگی به تنازع اهل شهر در هر ملک رسیدگی می کند و خوب هم از عهده بر می آید...»/ص294.
و باز این اختلاف ادامه می یابد و شدت آن بالا می گیرد تا این که سرانجام مختارالسلطنه در سال1317ق. که سالخوردگی اش هم او را مغرور کرده بود و هم خسته از ادامه همکاری با آصف الدوله سر باز زد و با استعفایش عطای این ریاست را به لقایش بخشید و خانه نشین شد:
«...چون کریم آقای مختارالسلطنه وزیر نظمیه و احتسابیه بسی با کفایت بود و مستقلا به قیمت نرخ اجناس و عرض و تظلم مردم رسیدگی می کرد ابدا خود را تابع و جزء حکومت تهران نمی دانست این کار بر جناب حاجی غلامرضا آصف الدوله حکمران تهران گران آمده می گفت:
وزارت نظمیه به اذن و اجازه حکومت در گرفتن دزدان و مستان عربده کش و زنان فاحشه مداخله کند،به کار نرخ اجناس و امر و نهی به کسبه و رسیدگی به هر گونه عرض عارضین متعرض نشود.
مختارالسلطنه هم به درستی مغرور بوده ابدا خود را تابع حکومت ندانسته بلکه در مجلسی با حاکم طرف مشاجره واقع شدو بعضی سخنان ناملایم به یکدیگر گفتند... شاهزاده وزیر جنگ اسبابی فراهم آورد که مختارالسلطنه به امر و نهی او (حاکم)رفتار کند مختار السلطنه از این کار امتناع ورزیده از شغل وزارت نظمیه و احتسابیه استعفا کرد..شرح این داستان متن و حاشیه دارد که من از نوشتن آن صرف نظر کردم همین قدر که حقیقت گویی کردم باز مورد گله واقع خواهم شد ولی انصاف این است که مختار السلطنه مرد لایقی است و عدالت داشت.»/همان،ص420.

منوی اصلی

صفحه اصلی
مطبوعات و رسانه
مقالات و عناوین
فرهنگ تاریخ تهران
برگ هایی از تاریخ تهران
تاریخ سکه
پیشینه تهران قدیم
تهران امروز
گالری
ارتباط با مولف
خرید کتاب
دانلود کتاب
کتاب‌های منتشر شده

جستجو
حاضرین در سایت
47 میهمان حاضرند
آمار بازدید ها
امروز201
دیروز974
تا کنون2121449

تهران نامه

© Copyright 2008 DARIOUSH SHAHBAZI . All rights reserved.