سه شنبه 26 دي 1396

به پایگاه اینترنتی آثار تالیفی داریوش شهبازی خوش آمدید. تمامی مطالب این سایت تحت حمایت قانون « حقوق مولفين » میباشد. هرگونه سوء استفاده به هر شکلی يا انتشار مطالب در سایتها یا نشریات بدون کسب اجازه از مولف و بدون ذکر منبع اکيدا ممنوع است. استفاده از مجموعه مقالات بصورت یکجا ممنوع میباشد.

 

صفحه اصلی arrow مقالات و عناوین arrow بچه های «کوچه»تهران قدیم

بچه های «کوچه»تهران قدیم

بچه های «کوچه» تهران قدیم
«دلربایی همه آن نیست که عاشق بکشند»
در قدیم «کوچه» در نظر مردم تهران و دیگر شهرها در قیاس با آنچه امروز از این کلمه در اذهان عمومی خطور می کند،تفاوت می کرد و معنا و مفهوم دیگری داشت.کوچه از موارد نوستالژیک نسل پیش است که با حسرت از آن یاد می کنند امروز افراد کوچه و خیابان یعنی کسانی که از ادب و آداب زندگی دور مانده اند. «خیابانی»( درست یا غلط) امروزه صفتی است که بزهکاران  و بسیاری از خلافکاران را توصیف و تداعی می کند.در حقیقت امروز پدر و مادر ها سعی شان بر این است که بچه ها را از کوچه دور سازند تا از خطرات احتمالی آن ها را برهانند در حالی که کوچه در نظر نسل پیش نه تنها دافعه ای نداشت که خاستگاه رشد و پرورش آن نسل و نسل های پیشین نیز بود.هر چه بود دوران کوچه هم گذشت:
           غیر از هنر که تاج سر آفرینش است                    دوران هیچ سلطـنـتی پایـدار نیست

گو این که امروز این معنا و آن دافعه برای کوچه بواقع مترتب است و آن را نمی توان از کوچه برگرفت اما در گذشته «کوچه» جایگاه ویژه  و معنای دیگری نزد مردم داشت و هم کارکرد دیگری. کوچه نه تنها بد نبود بلکه کوچه تمامی نیازهای تربیتی و تفریحی و دیگر نیاز های نه فقط  بچه ها که بزرگسالان آن عصر را هم بر می آورد. روزگاری که خبری از ورزشگاه و باشگاه های فرهنگی و ورزشی و .... نبود این کوچه بود که همه احتیاجات نسل جوان را بر طرف می کرد .نیاز رده های مختلف سنی از کودکان تا نوجوانان و جوانان و بزرگسالان را به مساوات و بی هیچ ترجیحی برآورده می ساخت.در روزگاری که خانواده ها دارای دست کم پنج شش بچه بودند و حتی گاهی این تعداد تا ده دوازده تا هم می رسید نه خانه ها گنجایش نگهداری این همه بچه از یک خانواده را داشت نه بچه ها در یکی دو اتاق می ماندند و نه پدر مادر ها دغدغه ای از کوچه رفتن بچه ها و یا صرافتی در خانه ماندن آن ها داشتند. بنابراین درآن موسم راه و چاره روشن بود، «کوچه» . بدان عهد کوچه بود که باید بچه ها را تربیت می کرد . باید آن ها را در دل خود جا می داد تا بازی کنند، ورزش کنند، دعوا کنند و ... خلاصه تمامی مراحل تکوین شخصیت خود را در زندگی  بگذرانند تا وارد جامعه شوند و زندگی مستقل را آغاز کنند.
در آن هنگام هرچند مردان با ورود به عرصه زندگی و کار، سهم حضورشان در کوچه کمتر می شد ولی زنان گاه و بیگاه و به خصوص عصر ها جلو خانه ها گرد می آمدند و با غیبت از این و آن و تفسیر مسایل روز محله و جامعه به گفتگو می پرداختند.و سهم خود را از کوچه بر می گرفتند.کاری که گویی اعتیاد آور بود و هر گز زنان آن دوران قادر به ترک آن نبودند و یا راهی جز آن نداشتند.کوچه در آن عصر مرتبتی از مکتب اجتماع ایرانی به شمار می رفت.در آن لمحاتی از عشق حافظ و جهان بینی مولوی و حکمت فردوسی و فضیلت سعدی و .... و درس هایی از عدل علی و آزادگی امام حسین و صبوری امام حسن و ... در کنار کژرفتاری هایی از بی ادبان لقمانی و ... می شد یافت.در کوچه هر که به قدر همت و معرفت خود خوشه می چید و دامن می انباشت:
    «بلبل به باغ و جغد به ویرانه ساخته               هر کس به قدر همت خود خانه ساخته»
این برداشت از «کوچه»در نسل قبل چیزی است درست به عکس استنباط نسل نو. بچه های امروزی که اصلا نمی دانند کوچه یعنی چه، آن ها فقط از پدر و مادر خود آموخته اند که کوچه به افراد بی سرو پا تعلق دارد و کوچه یعنی خطرات و مشکلات که البته با اوضاع و احوال امروزی پر بیراه هم نیست و نمی توان و نباید جز این هم اندیشید و از والدین انتظاری غیر از این داشت و این طرز تفکر و اندیشه را نقد کرد و آن ها را از این گمان بر حذر داشت. زیرا  خانواده های تک فرزند و یا حد اکثر دو فرزند را هیچ جای خطر نیست تا به امان خدا بچه ها را رها کنند و آن ها را به کوچه ها بسپارند.اگر آن روز هاتریاک ،بنگ،و... و یکی دو بیماری مقاربتی قابل مهار جوانان را تهدید می کرد امروز چشم بچرخانی گرگ کوچه گله ای از بره ها را با کراک و شیشه و اکس و ایدز و ...می برد و در چشم بر هم زدنی می درد امروز آنقدر خانواده ها بحق نگران یکی دو فرزندشان اند که انتقادی بر آن ها روا نیست. این نسل سوخته تمامی مراحل رشد را دوباره با فرزندانشان تجربه می کنند از تولد تا پا به پا بردن  و آموختن  تا خواندن و نوشتن تا امتحان دیکته و حساب و نوشتن مشق و سپس با هم به جلسات کنکور و امتحانات رفتن و با بچه ها دلهره داشتن، لب گزیدن ها و دل لرزیدن ها و خلاصه از نو زندگی کردن را ... بنابراین با چنین فضای پدید آمده گویی راهی فرا روی این والدین درمانده جز آنچه می کنند نمانده.زیرا با وجود این همه کتاب و آلات و ابزار بازی وآموزش و غیره و این همه کلاس های علمی و فنی و هنری و ورزشی و  غیره و این همه اطلاعات چه کسی می تواند از آن ها قسر در رود و وقتی اضافه آورد تا بتواند به کوچه سرک بکشد. بچه های امروزی هر چه وقت دارند پای رایانه و تلویزیون و فیلم های خانگی و ... از بین می رود و آن فاصله ای که مغزشان فرصت می یابد تا در راه مدرسه و دانشگاه تاملی نماید و نشاط و فراغتی یابد آن زمان هم در راه با تلفن همراه پر می شود . پس اگر کوچه امروز مفهموم بدی یافته بدان حرجی نیست،که اگر معنای بهشت و سرزمین موعود هم یابد دیگر خریداری در این بازار مکاره نخواهد یافت که بخواهیم این طرز تلقی از آن را به نقد بر کشیم .
این حال و روز مردم و بچه های امروزی و مفهومی از کوچه است که هیچ سنخیتی با مفاهیم قدیم ندارد ، اما کوچه سرزمین موعود بچه های قدیم بود . بچه هایی که سرشان و ته شان را می زدی تو ی کوچه بودند.بچه های دهه های سی و چهل و نسل های قبل تر چیزی هایی از آنچه امروز در اختیار بچه ها ست نداشتند.چیز هایی از قبیل تلفن همراه و کامپیوتر و بازی های متعدد  وحتی تلویزیون هم عمر زیاد طولانی در آن نسل نداشت و همین اواخر آمده بود چیزی جز اخبار و برنامه گلها برای بزرگتر ها و فیلم های وسترن جان وین که برگرفته از تاریخ دهه های نخست قرن نوزده میلادی تاریخ امریکا بود برای بچه ها نداشت.
کوچه برای « بچه های کوچه» ورزشگاه بود، پارک بود، سینما بود، خانه خاله وعمو وعمه و همه کسان شان بود، کوچه برای آن ها کارگاه زندگی و آموزش فنون و علوم مختلف بود .کوچه در آن عهد محدود بود و همه، همه اعضای آن را می شناختند.پیشنماز محله بامدادان و سر اذان ظهر و ... به مسجد می رفت.شاطر و بقال محله هم صبح زود به تهیه نان و فروش شیر و پنیر و ...می پرداختند دیگرعضو های محله هم معلوم بود کی از خواب بلند می شوند و کی سر کار می روند و .... کوچه اعضای متفاوتی داشت کفتر باز و خوش اخلاق و بد اخلاق و عصبانی ، با سواد  و بی سواد پول دار و فقیر  همه جور آدمی توش بود. عرق خور داشت نماز خوان داشت .اعضای کوچه همه را همه می شناختند.تنها غریبه کوچه آب حوضی و برف پارو کن بود که تابستان ها و زمستان ها فریاد زنان از کوچه می گذشتند.
عناصر کوچه هم کامل بود تا نیاز به رفتن جای دیگر نباشد کوچه برای خودش تکیه داشت ، حسینیه وحمام و بقالی و نانوایی و قنات و جوی آب و ... خلاصه هرآن چیزی که مورد نیاز زندگی مردم بود داشت.
کوچه درخت توتی داشت تا هر که از زیرش عبور می کرد کامی شیرین کند و جلو برخی خانه ها سکویی تا رمق  دست رفته پیران را باز گرداند.
کوچه عذرا خانمی داشت تا صبح علی الطلوع زمین خاکی جلوی خانه خودش و همسایه این ور و آن ورش را جارو کند و با آفتابه مسی اش آبپاشی، تا وقتی تو تاریک روشن صبح به سنگکی می روی نان بخری بوی جان پرور نم خاک مشامت را نوازش کند،و سلامت را مهر ورزانه پاسخ گوید .

 بچه های آن عهد بازی و ورزش خود را در همین کوچه ها انجام می دادند و ابزار بازی و ورزش را هم به عکس امروز که بهترین نوعش را باید با قیمت های سر سام آور تهیه کرد ،خودشان تهیه می کردند خودشان کاغذ و حصیر را از جایی فراهم می آوردند  بعد یکی دو سیر سیریش هم یکی می خرید همه از او کمی می گرفتند و می رفتند در خانه  باد بادک می ساختند. بعد ساعت ها با آن به بازی می پرداختند بی آن که پدر و مادر و معلم خبر شود خودشان به هم کمک می کردند خودشان از هم می آموختند نه معلمی بود و نه مربی ای .
وقتی از این کار خسته می شدند باز هم بی آن که مزاحم بزرگتر ها شوند و یا پولی از آن ها درخواست کنند گو این که آن ها هم نه پولی داشتند و نه پولی بابت این چیز ها می دادند، به سراغ الک دو لک می رفتند این بار هم باید خودشان دست به کار می شدند. بی آن که کمکی از بزرگتر ها بگیرند. چوبی از درختی و یا جایی فراهم می آوردند و الکی و دو لکی را می ساختند و مدت ها با آن خود را مشغول می کردند.
و باز هم وقتی این بازی  دلشان را می زد به فکر راه دیگری می افتادند این بار از کل و کول درختان محله بالا می رفتند هر که به سلیقه و ابتکار خودش دوشاخه ای از شاخه های درخت می برید و می رفت با تکه ای چرم باز مانده از کفش پوسیده ای و دو لایه باریک از لاستیک تویی دوچرخه تیر کمانی درست می کرد و با سنگ دمار از روزگار گنجشگ های بیچاره محله در می آورد و یا شیشه ها همسایه ها را  از اتفاق و گاهی به عمد می شکست.
و اگر این بار هم از این کار خسته می شد ند ، می رفتند سراغ هفت سنگ. زیرا این بازی  ساده و بی درد سر بود هفت تا تکه سنگ مسطح و یک توپ  ماهوتی نیاز داشت و فراهم کردن آن ها خیلی برایشان مشکل نبود.
و چنانچه این بازی را هم نمی خواستند در وسط کوچه خطی می کشیدند و یک مربع می ساختند و دو دسته می شدند،و مدت ها  گانیه بازی می کردند.
و بعد از همه این ها تازه باز هم راه دیگری برای تنوع بازی می یافتند، خر می آوردند و باقالی بار می کردند، تو سر و کله هم می زدند، و می گفتند « لب لب من لب لب تو باقالی به چند من و ... » و خلاصه ساعت ها سرگرم می شدند.
شاید نسل جدید فکر کند. بچه های کوچه با همین ها سر و ته قضیه را هم می آوردند ولی باید گفت نه این طور نبود بلکه آن بچه ها که سرا پا ابتکار و تلاش بودند  هر لحظه این توانایی را داشتند که با بازی و ابتکاری دیگر همدیگر را سرگرم کنند.ترنا بازی،لیس پس لیس،قاب بازی،گرگم به هوا،یه پی دو پی و ...
وقتی از همه این بازی ها و کار ها فارغ می گشتند، پشت سر درشکه ها می دویدند و دزدکی خود را از پشت درشکه می آویختند و هر چه درشکه چی با شلاقش زخمه های زهر گونه بر سر و صورت و پیکر آن ها می نواخت از رو نمی رفتند پایین نمی آمدند.می خندیدند و شادی می کردند.اگر هم از درشکه می افتادند بر زخم پدید آمده نمی گریستند و بعدها از اثر آن بر بدن خود می بالیدند.و سخن می گفتند.
و اگر شانس می آوردند با  پدر و مادرشان به زیارت شاه عبدالعظیم می رفتند دزدکی از دست پدر و مادر در می رفتند و میخی که قبلا با شوق و ذوقی که برای این سفر آماده کرده بودند از جیب بیرون آورده و روی ریل می گذاشتند  تا با گذشتن قطار از روی آن تبدیل به سیخ شود  تا بتوانند سوغات ابتکاری خود را در بازگشت به رخ بچه های محله بکشند.
و یا این که توپی پیدا می کردند و یا با پارچه می ساختند مسابقه روپایی می دادند و یا در تکه ای زمین خاکی به فوتبال می پرداختند و یا با کشیدن  نخی در وسط زمین والیبال بازی می کردند.
دوچرخه را هم که هر چند بچه ای یکی نصفه نیمه داشت باید به آن سرگرمی ها افزود.
یا این که لاستیک فرسوده خودرویی را گیر می آوردند و در کوچه می گردادند و همگی بدنبال آن می دویدند و خلاصه ده ها کار و بازی دیگر.
مراسم دهه محرم  و سینه زنی ها و نذری خوردن ها و ... و تعطیلات عید نوروز و .... را نیز باید از خاطره انگیز ترین و جذاب ترین بخش های سرگرمی های بچه های کوچه دانست. زیرا از یکی دو هفته قبل باید به فکر فراهم کردن پارچه سیاه و دیگر لوازم مورد نیاز آراستن تکیه محرم می شدند. و تکیه ای فراخور سن و سالشان می آراستند. یا برای چهارشنبه سوری هفت ترقه و کوزه و موشک و ... تهیه می کردند و یا با زرنیخ و ... نارنجک می ساختند و پدر پدر و مادر ها را چند روزی در می آوردند.
حالا می دانید این دو طرز تلقی از کوچه در میان دو نسل قدیم و جدید چه تفاوتی بین بچه های کوچه با بچه های خانه پدید آورده است.مفاهیم عشق و فداکاری و لذت از مواهب الهی وغلبه بر ترس و اعتماد به نفس و گرایش به ورزش و استقامت و پایداری و توکل به خدا و ...را بین این دو نسل متفاوت ساخته است.
هرگز منکر نو آفرینی و ابتکار عمل نسل جوان نمی توان شد. زیرا نسل جوان دوران ها ست که بشر را در روندی ثابت و غیر قابل تغییر از دوران ناندرتال به روزگار کنونی هدایت کرده است . روزگاری که علم انسان هر پنج و یا دو سه سال دو برابر می شود.اما مقصود از قیاس دو نسل حاضر و گذشته  دقت و توجه در استقامت و پایداری آن ها و صفاتی از این دست است که در جوانان کمتر دیده می شود ایشان زود می خواهند به مقصد برسند یعنی ره صد ساله را می خواهند یک شبه بروند و زود از دم در می روند و با یک شکست ناامید می شوند از ادامه کار شانه خالی می کنند.گو این که این نظر هم چون دیگر نظریات حکم کلی ندارد و استثنا ها را باید در این زمینه از نظر دور نداشت.
اگر بخواهیم بدنبال چرایی این تفاوت ها باشیم باید گفت این خصیصه آدمیزاد است که محرومیت ها و سختی ها جوهر آدمی را می سازد و او را می پروراند و فولاد آبدیده می کند.و انسان را انفجارگونه بر می انگیزاند. همان انگیزه ای که پسر بچه ای واکسی را  «پله » می کند. و او را انگشت نمای جهان می سازد.   هرگز ناز و تنعم سبب تعالی بشر نشده و نمی شود بلکه باعث فساد جوهر وجود می گردد.و چشمه انگیزش را می خشکاند.
 


 بچه های کوچه به لحاظ جبر زمان خود مبتکر بودند و خود مشکلات و مسایل روحی – روانی شان را حل می کردند. به عنوان مثال آن ها وقتی بادبادکی می ساختند خود ، آن ها را می آوردند و آزمایش می کردند . باید باد بادکشان را مثل بچه های دیگر و در حضور آن ها هوا می فرستادند و با هم به رقابت می پرداختند حال اگر یکی خوب بالا می رفت و دیگری نمی رفت.آن بچه مجبور بود علت را خود پیگیری کند ، ببیند ، چرا مثلا بادبادک او کله کرده(یعنی وقتی بادبادک به هوا میرود با وزش کمی باد ناگهان با سر به سمت زمین سقوط می کند)آیا باید گوشواره ها را زیاد کند  و یا نه باید دنباله را کم کند یا زیاد کند یا نه باید حصیر کمانی را به سمت زاویه راس نزدیک و یا دور کند و یا دلایل دیگر...این کار و ده ها نمونه دیگر سبب می شد تا بچه های کوچه خود بسازند خود آزمایش کنند و خود به اصلاح و ترقی تکنیک و فن خود بیاندیشند.وقتی هم موفق می شدند بر خود می بالیدند و به رخ هم می کشیدند و آن جا هم که به پیروزی نمی رسیدند می کاویدند  و می کوشیدند تا بر مشکل فایق آیند و این ها همه راز و رمز پایداری و استقامت و تلاش و ... بی وقفه شان بود.
بچه های کوچه به عکس بچه های امروزی که تنهایند دوست و رفیق داشتند رفاقت و دوستی می کردند  عشق و مهر ورزی را می آزمودند و اگر نا رفیقی هم پیدا می شد و خنجری از پشتشان می زد درس می گرفتند.
ویکتور هوگو می گوید:

«اول از همه برایت آرزومندم که عاشق شوی،
و اگر هستی، کسی هم به تو عشق بورزد،
و اگر اینگونه نیست، تنهائیت کوتاه باشد،
و
برایت آرزومندم که دشمن نیز داشته باشی،...»
کوچه بزرگانی صادق و وفادار  و ریش سفیدانی خالص و مخلص داشت تا الگوی بچه ها باشند.
بچه ها اگر می دیدند عذرا خانم را همه ارج می نهند می دیدند که او چگونه مردم را مهر می ورزد و خدمت می کند:


  گوشه چشمی اگر ساقی بمن دارد رواست                 سال ها در گوشه میخانه خدمت می کنم
آن ها هم می آموختند که به مردم کمک کنند و خود و آن ها را در آفرینش جزیی از یک پیکر می دانستند.
کوچه پیشنمازبا منزلتی داشت که منصبش خدمت به خلق و مورد احترام همه بود زیرا پیشوایی بی ریا و با اخلاق بود :
 هرگز حسد نبردم بر منصبی و مالی                              الا بر آنكه دارد با دلبری وصالی
می شد به او اعتماد کرد می شد از او راهنمایی خواست و با او مشاوره کرد برای همین هم بود که او را با آن چهره نورانی و محاسن سفیدش پدر روحانی محل قلمدادش می کردند.
و اگر کوچه فقیران آبرومندی داشت که با سیلی صورت سرخ می کردند متمولانی هم داشت که مال به رخ آنان نمی کشیدند و گاه و بیگاه به خدمت خلق در می آمدند:
خواجه آنست که باشد غم خدمتکارش
بچه های کوچه با کار کردن و تلاش مبتکر می شدند و به خود اعتماد می کردند و با الگو برداری از بزرگان درستکار و مورد تکریم مردم سلسله مراتب را می آموختند و هم  پا در راه آنان می نهادند.و با شرکت در کارهای جمعی محله فداکاری و مشارکت مدنی را بلد می شدند و با انجام کارهای پسندیده که مورد تقدیر دیگران بود احساس شایستگی می کردند.و از توکل مادر بزرگ به خدا در همه حال با پروردگارشان پیوندی داشتند.و با تجربه کردن  مسئولیت پذیر می شدند و کسی را مقصر ناموفقیت هایشان نمی دانستند و عذر تراشی نمی کردند.خود را می ساختند و خیلی زود روی پای خود می ایستادند.

منوی اصلی

صفحه اصلی
مطبوعات و رسانه
مقالات و عناوین
فرهنگ تاریخ تهران
برگ هایی از تاریخ تهران
تاریخ سکه
پیشینه تهران قدیم
تهران امروز
گالری
ارتباط با مولف
خرید کتاب
دانلود کتاب

جستجو
حاضرین در سایت
20 میهمان حاضرند
آمار بازدید ها
امروز249
دیروز415
تا کنون1997833

تهران نامه

© Copyright 2008 DARIOUSH SHAHBAZI . All rights reserved.