دوشنبه 4 تير 1397

به پایگاه اینترنتی آثار تالیفی داریوش شهبازی خوش آمدید. تمامی مطالب این سایت تحت حمایت قانون « حقوق مولفين » میباشد. هرگونه سوء استفاده به هر شکلی يا انتشار مطالب در سایتها یا نشریات بدون کسب اجازه از مولف و بدون ذکر منبع اکيدا ممنوع است. استفاده از مجموعه مقالات بصورت یکجا ممنوع میباشد.

 

صفحه اصلی arrow مقالات و عناوین arrow خانه انیس الدوله

خانه انیس الدوله

خانه انیس الدوله
                                                              گوش اگر گوش تو و ناله اگر ناله ماست
                                                               آنچه البته به جایی نرسد فریاد است
                                                                                                   یغمای جندقی
خانه تاریخی انیس الدوله که از سال 1382شمسی در فهرست آثار تاریخی شهر تهران قرار دارد از عمارات ارزشمند پایتخت است که با تعجب و تاسف مورد بی مهری مسولان قرار گرفته و در شرف ویرانی است.در این مطلب که به همین مناسبت قلمی شده است، موارد زیر مورد مطالعه و بازخوانی قرار می گیرد:
موقعیت این خانه کجاست؟
انیس الدوله کیست؟
مشخصات معماری عمارت چیست؟
پس از تخریب حصار سیصد ساله صفوی و توسعه شهر تهران در عصر ناصری محله های عتیق شهر گسترش یافت و به هریک بخشی اضافه گردید که این قسمت ها را تابع محله می گفتند. قسمتی وسیع از غرب تهران آن روزگار هم تابع محله سنگلج شد .
جایی که امروز این خانه قرار دارد در دوران سلطنت ناصرالدین شاه شرق دروازه گمرک و اوایل ورودی شهر از سمت غرب بود و در قسمت(جدید) تابع محله سنگلج قرار داشت و جزو اراضی بیاض وزیر بود.تا اواخر عصر ناصری اراضی مزبور تغییر محسوسی نکرد.این اراضی از شمال به باغ وسیع جنت گلشن و از غرب به ضلع غربی حصار ناصری(خیابان کارگر)و از جنوب به خیابان دروازه گمرک(مولوی)و از شرق به خانه هایی محدود بود.
وزیر(مستوفی الممالک)در همان دوره در محدوده مرکزی این اراضی قلعه ای را بنا کرد که به وزیر شهرت یافت(قلعه را پیش تر در مقاله جداگانه ای شناسانده ایم). در جنوب قلعه قبرستانی برای دفن مردگان اختصاص داشت .
تا سال های ترسیم نقشه نجم الدوله (1305قمری)جایی که امروز خانه انیس الدوله قرار دارد بایر و فاقد بنا بوده است.بعد ها با افزایش جمعیت تهران و توسعه خانه سازی اراضی وزیر تقسیم و به مردم واگذار شد.محل مورد پژوهش ما در بخش شرقی اراضی وزیر و در شرق  بنای قلعه و قبرستان بود.پس از این سال ها خانه انیس الدوله احداث شد و البته نباید از یاد برد که در آن زمان هنوز خیابان ولی عصر احداث نشده بود (این خیابان را با ادامه بخش شمالی ده ها سال بعد بلدیه تهران به فرمان رضا شاه با تخریب باغ جنت گلشن ، از میان این باغ گذراند و بنا نهاد.).
خانه انیس الدوله در اراضی تابع محله عتیق سنگلج واقع بود و در نقشه امروز تهران در محله امیریه و در ضلع غربی خیابان ولی عصر روبروی مهدیه تهران قرار دارد.
انیس الدوله که بود؟
با شکست ایران در عهد فتحعلی شاه در جنگ روسیه بخش های شمالی کشور جدا شد و به روسیه پیوست.این امر موجب کوچ جمعی از گرجیان و دیگر شهر های از دست رفته به شهر های ایران از جمله تهران گردید.نور محمد از گرجیانی بود که در این کوچ سر از آبادی امامه لواسان در آورد .در سال 1258قمری نور محمد صاحب دختری شد ولی دیری نپایید که دخترش فاطمه را در کودکی تنها گذاشت و از دنیا رفت. این دختر با ازدواج مادرش تنها تر شد ، ناچار نزد عمو و عمه اش رفت و به  کشاورزی و چوپانی پرداخت . روزگار فاطمه به سختی می گذشت تا این که دست تقدیر او را به حرمسرای شاه ایران برد و از اتفاق در شمار محبوب ترین زنان پر شمار آن حرمسرای در اندر دشت قرار داد و چنان گلش را به دل شاه زن باره قجری نشاند که سوگلی حرم گشت و مونس شاه شد و از او لقب انیس الدوله(و حضرت قدسیه) یافت و محبوب دل او گردید.
گذشت زمان هم که رنگ از رخ زنان و زیبایی آنان را می زداید(با ورود مداوم دختران جوان به حرمسرا توجه شاه به تازه وارد جلب می شد و از التفات به دیگر زنان کم) سبب دوری شاه از او و سقوط اعتبار وی نشد بلکه در بسیاری از  اعیاد و مراسم تشریفاتی دربار ناصری پس از درگذشت مهد علیا با عنوان ملکه ایران(گو این که با فراوانی زنان شاه چنین عنوانی موضوعیت نداشت) نقش او را بازی می کرد و میزبان شاهزاده خانم ها و بانوان اعیان و اشراف و همسران وزرا و سفرای خارجی می شد و از آن ها پذیرایی می کرد .
انیس الدوله با ورود به حرمسرا از ملاباجیان (مکتب خانه دار های مرد را ملا و زن را ملاباجی می گفتند) اندرون که نقش معلم و مربی را داشتند علم و سواد آموخت و تحت تعلیم و تربیت آنان آداب درباری و راه و رسم اندرونی شاه را به گوش گرفت و بعد ها با اثبات جایگاه خود نزد شاه و جلب اعتماد او از وی نشان حمایل آفتاب و تمثال همایونی بیافت.
 وی به اعتبار دست یافته اش در آبادانی امامه و احداث  و مرمت ابنیه دیگری در پایتخت کوشید و در جریان تحریم تنباکو جانب حق مردم را گرفت .روزی از آن روزها ناصرالدین شاه از انیس الدوله قلیان طلب کرد ولی او از آوردن قلیان سر باز زد.وقتی شاه علت را پرسید.انیس الدوله  جواب داد:
" برای آن که قلیان حرام شده "
شاه با عصبانیت گفت :
" چه کسی حرام کرده ؟ "
 انیس الدوله در اشاره به فتوای میرزای شیرازی در تحریم تنباکو پاسخ داد:
 " همان کسی که مرا به تو حلال کرده "
شاه هیچ نگفت و از آن پس در تمام دربار قلیان ها را برچیدند .
فاطمه در 1278قمری صیغه ناصرالدین شاه شد.او چون این امر را با شگون پنداشته به فال نیک گرفته بود بعد ها هم که امکان عقد دایم برایش فراهم شد از این کار سر باز زد و از شاه خواست اجازه دهد تا پایان عمر به همان وضع یعنی همسر صیغه ای باقی بماند.انیس الدوله به شاه علاقمند و وفادار بود و در توصیف و بیان شدت این وفاداری گفته اند در 1314قمری پس از قتل شاه(وی در 1313به قتل رسید) زمانی که امین السلطان صدر اعظم مظفرالدین شاه حقوق وی را  فرستاد، وی با دیدن تصویر ناصرالدین شاه بر اسکناس‌های ارسالی، غش کرد و ساعاتی نگذشت از دنیا رفت.
مشخصات خانه؟
خانه تاریخی انیس الدوله با معماری ارزشمند ایرانی  - اسلامی قاجاری در دو طبقه و در باغی بنا گردید. این باغ نسبتا وسیع از دو رشته قنات مشروب می شد. در عهد رضا شاه مالکان وارث قاجاری خانه را فروختند. مالک جدید کاربری مسکونی آن به کاربری آموزشی مدرسه تغییر داد و در این عمارت مدرسه ای دایر کرد  ( پروفسور محمود حسابی در همین مدرسه تحصیل  نمود). و در سال ١٣٣٠ باز مالکیت آن تغییر کرد و فردی آن را خرید و در ادامه راه باز هم مالک تازه ای به میان آمد و در سال 1350 خورشیدی اتحادیه صنف دارندگان گوشت گوسفندی این خانه را از آن شخص خرید و از آن تاریخ محل استقرار این اتحادیه شد . بعد از این تغییر  اتحادیه در قسمت جنوبی باغ ساختمانی احداث کرد که هیچ تقارن و تناسبی با بنای دوره  قاجاری این خانه ندارد.
درختان باغ  را مالک جدید قطع کرد و فضای آن به صورت محوطه حیاط  یعنی وضع کنونی در آمد.
عمارت زیبای انیس الدوله که مجموعه ای دل انگیز از گچبری های مرسوم عهد قجر است براستی دل هر تهرانی و ایرانی را که به هویت شهرش و مرز و بومش می تپد و دل در گرو آن دارد با خود به گذشته ها می برد و در کنج دلش حسرت گذشته را می نشاند.
بنای خانه انیس الدوله دارای دو طبقه است این بنا در حیاطی قرار دارد که پیشتر محوطه باغ بوده است.در وسط حیاط حوضی گرد که به رنگ آبی رنگ آمیزی شده از نمونه حوض های مرسوم حیاط های تهران قرار دارد .
 طبقه اول ایوانی دارد با طاق قوسی بلندی در میانه آن که با گچبری پرکار آذین یافته است .درهای چوبی پنجره ای فراوانی ارتباط فضای داخلی بنا و ایوان را بر قرار می کند که نقش مهم تامین نور داخلی را بر عهده دارند.تعداد شش ستون در ایوان طبقه اول و هشت ستون کوتاهتر در طبقه هم کف بار بام و ایوان را بدوش می کشند و افزون بر آن با سر ستون های گچبری شده شان ابهت و زیبایی خاصی به بنا داده اند. طبقه اول بخش اصلی بنا را تشکیل می دهد.فضای وسیع و بلند با تزیینات گچبری پرکار مهمانخانه و محل سکونت صاحب خانه را در خود جای داده است.بخاری دیواری با تزیینات گچبری در آن دیده می شود .این طبقه اکنون به اتاق کار مدیر عامل اتحادیه اختصاص دارد و اتاق جلسات اتحادیه در آن بر گزار می گردد.
طبقه هم کف به سکونت خدمه اهل خانه اختصاص داشته است .در  این طبقه آشپزخانه  و حمام وجود دارد.آشپزخانه ای با شیوه آشپزی روزگار خود و تنور نانی که هر از چند گاهی نان  اهالی خانه را در آن می پختند.حمام خزینه دار خانه در قسمت شرقی این طبقه قرار گرفته است.حمامی که مطابق معماری مرسوم زمان خود دارای ورودی،سربینه ،گرمخانه، تون و تونتابی و ... بوده است. در گوشه  باغ آب انباری هم وجود داشته است .

ایوان زیبای بنا با سقف قوسی شکل میانی و گچبری های پرکار و با ظرافت تزیینات فراوان آن که بر سقف و دیوار و سردر ها نقش بسته است و ستون های متناسب و سرستون های گچبری و در های چوبی که هر یک با گچبری آذین یافته مجموعه ای با شکوه و جلالی را تشکیل می دهد.این بنای با وقار و دیدنی که بخشی از هویت معماری آرام بخش و دلنشین و فرهنگ تهران قدیم است به فرزندان این آب و خاک تعلق دارد. دریغ است ویران شود. امیدوار است سازمان میراث فرهنگی تهران که عهده دار مسولیت خطیر حفاظت و نگهداری از بنا های تهران است،همت کند و نگذارد این بنای ارزشمند و تکرار ناشدنی از میان رود و باز هم بر بار حسرت آنچه از دست داده ایم افزوده گردد .
        همت اگر سلسله جنبان شود                            مور تواند که سلیمان شود
                                                                                              وحشی

منوی اصلی

صفحه اصلی
مطبوعات و رسانه
مقالات و عناوین
فرهنگ تاریخ تهران
برگ هایی از تاریخ تهران
تاریخ سکه
پیشینه تهران قدیم
تهران امروز
گالری
ارتباط با مولف
خرید کتاب
دانلود کتاب

جستجو
حاضرین در سایت
12 میهمان حاضرند
آمار بازدید ها
امروز9
دیروز343
تا کنون2047528

تهران نامه

© Copyright 2008 DARIOUSH SHAHBAZI . All rights reserved.