شنبه 31 شهريور 1397

به پایگاه اینترنتی آثار تالیفی داریوش شهبازی خوش آمدید. تمامی مطالب این سایت تحت حمایت قانون « حقوق مولفين » میباشد. هرگونه سوء استفاده به هر شکلی يا انتشار مطالب در سایتها یا نشریات بدون کسب اجازه از مولف و بدون ذکر منبع اکيدا ممنوع است. استفاده از مجموعه مقالات بصورت یکجا ممنوع میباشد.

 

صفحه اصلی arrow مقالات و عناوین arrow قاپ بازی

قاپ بازی

قاپ بازی
من گرفتم که قمار از همه عالم بردی
دست آخر همه را باخته می باید رفت
صائب
قاپ استخوان شتالنگ(اشتالنگ ، پاشنه) که برای قماربازی بکار می رود /فرهنگ معین/  لغتنامه دهخدا .
در پاي گاو و گوسفند(پای انسان یک چهارم استخوان های بدن یعنی بیست و شش استخوان دارد که یکی از آن ها استخوان قاپ نام دارد .)  استخواني به شكل مکعب مستطیل تقريباً شبيه تاس و شش وجهي است وجود دارد كه در غذاهایی چون  كله پاچه ، آبگوشت و چلو گوشت و .... از دیگر استخوان ها جدا می شود و بکار قاپ بازان آید. در تركي آن را عاششوق گویند . قاپ پاي گاو هم که در بعضي بازي ها كاربرد دارد به زبان ترکی سققه خوانند.
قاپ گوسفند که از قاپک پایین پای گوسفند در می آورند به بازی اختصاص می دهند این استخوان ششش وجهی با کمی اغماض شکلی مکعب مستطیل دارد که در قاپ بازی چهار سطح غیر منظم آن  بوک - جیک - اسب و خر نام دارد و دو وجه دیگر ناصاف است طوری که قاپ بروی آن نمی نشیند . استخوان قاپ مانند یک آجر کوچک یا تاس چهار شکلی است که دو سطح نرش اسب و خر و دو سطح دیگر جیک و بوک خوانده می شود.
در گذشته که از وسایل و ابزار صنعتی بازی خبری نبود قاپ ابزاری مهم در بازی و سرگرمی ایرانیان در شهر و روستا بشمار می رفت .در کشورهایی که در حوزه فرهنگ ایرانی هستند نیز کاربرد داشت و شاید هنوز هم در دوردست ها بکار آید.در تهران قدیم هم قاپ جمعی از اهالی را سرگرم می کرد بازی با قاپ را قاپ بازی می گفتند و آن در شمار قماربازی بود.
این بازی هم مانند تمامی بازی ها دارای قوانین و مقرراتی بود که از سوی طرفین باید رعایت می گردید. باید از یاد نبرد که در شهرهای مختلف گاهی بعضی از قواعد قاپ بازی با هم تفاوت داشت. در بازی های مهم که مبالغی سنگین برد و باخت می شد داور مرضی الطرفین بازی را نظارت می کرد . قماربازان که تمامی از مردان بودند مدام و پیوسته گرفتار آن بودند . گاه مبالغ بسیار سنگینی در آن قمار برد و باخت می شد حتی در بعضی وقت ها قمار باز خانه و زندگی و حتی تمامی دارایی خود را بر سر این رفتار اعتیاد آور می گذاشت و حتی بودند کسانی که  بر سر زن جوان و زیبای خود نیز شرط می بستند.
قاپ بازی که رفتاری بود مذموم و نکوهیده چون دیگر قمارها وسوسه ای داشت که اگر شخص گرفتارش می شد رهایی از آن سهل و آسان نبود. هر که گرفتار وسوسه قمار می گردید به سختی می توانست خود را از این دام رهاند.
محل بازی در کوچه و گوشه و کنار کم آمد و شد محله بود . بیشتر خرابه های تهران قدیم بود که میزبانی قاپ بازان را عهده داشت. مگر بازی های مهم و قماربازان پولدار که در آن صورت به خانه هایی که از سوی افرادی که قمار گردان بودند اداره می شد می رفتند و پول کلانی هم قمارخانه دار دریافت می کرد و افراد شرخر دیگری هم بودند که شیتیل یا شیتیلی (شیتیله) می گرفتند.
قاپ بازان سه یا چهار قاپ را به کار می بستند و حلقه وار چمباتمه زده و می نشستند و قاپ را به نوبت یک به یک در محوطه میانی روی زمین می انداختند. تعداد قاپ بازان از دو تن  تا چند نفر تغییر می کرد .زمین را کاملا صاف می کردند تا قاپ بتواند روی آن بنشیند و هر کدام به نوبت سه قاپ را در لای انگشتان دست خود به حالت نری و البته با قلق مخصوص به خود می گرفت و بر زمین می انداخت.
گو این که قاپ باز از قواعد ثابتی تبعیت داشت اما برد و باخت بازیکنان منوط به قرارداد قبلی نظیر طرز قرار گرفتن قاپ ها بر روی زمین و مواردی امثال آن بود. پس از اعلام آمادگی طرفین قاپ ها تحت نظارت کاسه کوزه دار از طرف بازیکنان بر زمین ریخته می شد و بازی ادامه می یافت.
از خصوصیات قاپ بازی که موجب گرمی بازار و افزایش افراد می شد این که  حاضران و تماشاچیان که گرداگرد حلقه قاپ بازان ایستاده بودند نیز می توانستند در قمار شرکت کنند و هر کدام مبلغی بخوانند و شرط بندی کنند .
وضعیت قرار گرفتن سه یا چهار قاپ و جمع حالات احتمالی آن ها برد و باخت را معین می کرد .به عنوان مثال هرگاه یک اسب و دو جیک ، یا یک خر و دو  بوک می نشست قاپ انداز مبلغ خوانده را از طرف مقابل می برد . در غیر این صورت یعنی با یک اسب ودو تا بوک ، و یا یک خر و دو تا جیک قاپ انداز مبلغ شرط بندی را به طرف مقابل می باخت .
  بازی سه قاپ علاوه بر تهران و  بیشتر شهرهای مرکزی ایران چون؛ کرمانشاه ، همدان ، بروجرد ، ملایر ، نهاوند ، اراک ، اصفهان ، شیراز ، قزوین ، خمین ، گلپایگان ، آبادان ، اهواز و مشهد در شهرهای دوردست که اکنون جزو کشور های همسایه است هم  رواج داشت .
در دوره معاصر که قاپ بازی خلاف قانون بود ،بخصوص در تهران پلیس با انجام آن برخورد می کرد هرچند قاضی و پلیس هم در معرکه پای در میان داشتند که مناظره محتسب و مست زنده یاد پروین اشاره به دست در دست هم داشتن آنان دارد.  تلکه بگیر و قمارخانه دار وشيتيل بگیر و بسیاری از افراد دیگر در حواشی این عمل گرد می آمدند و هر یک به سهم خود بهره مند می شدند.
در تهران بیشتر با سه قاپ و در برخی شهر ها با چهار قاپ بازی انجام می شد. در بازی سه قاپ وضعیت قرار گرفتن قاپ ها کنار هم سه حالت عمده وجود داشت که قاپ باز در یکی برنده و در دیگری بازنده بود ، و یا در حالتی دیگر برد و باختی نبود . حالت برنده را نقش وحالت خنثی و بی برد و باخت را بهار می گفتند وضعیت بازنده بز نام داشت یعنی قاپ انداز بز می آورد. در وضعیت  خنثی کسی برنده و بازنده نمی شد بلکه فقط نوبت قاپ ریختن به دیگری می رسید.
 پنج وضعیت بز آوردن در قاپ بازی از این قرار است:
1 - در این وضعیت قاپ انداز مبلغ شرط بندی را بی کم و کاست می بازد و آن وقتی بود که یک اسب و دو تا بوک آورد به آن تک بز یا یک پا بز می گفتند که به نام تک بز اسبی شهرت داشت.
2 - یک خر و دو تا جیک را هم تک بز یا یک پا بز  می گفتند که  به نام تک بز خری مشهور بود و قاپ انداز همان یک سر را می باخت .
3 - یک اسب و یک خر و یک جیک یا بوک یا امبه را دو بز نام داشت که باختش دو سر بود یعنی دو برابر مبلغ شرط بندی .
4 - دو تا اسب و یک خر را سه بز می خواندند که بدترین وضع باخت را داشت یعنی بازنده سه برابر مبلغ شرط بندی را می باخت .
5- دو تا خر و یک اسب وضعیتی مشابه حالت چهارم داشت و بدترین حالت بدشانسی و باخت بود. این دو حالت اخیر را سه پلشگ(همان پلشت یعنی ناپاک و آلوده است) می گفتند.
در افواه گاهی بد آوردن افراد را با «سه پلشگ آید و زن زاید و مهمان عزیزی ز در آید»توصیف کنند.
قاپ باز يك قاپ را با دو انگشت شست و سبابه و دو قاپ دیگر را با انتهای انگشت وسط و انتهای شست می گرفت و همزمان هر سه را با مهارتی شگرد وار به میدان می انداخت.طرز قرار گرفتن قاپ در دست مثلا از اسب یا وضع دیگری بود که می توانست برای هر قاپ انداز وضعیت خاصی باشد.
قبل از پرتاب قاپ بايد ديگر بازيكنان مقدار سرمايه اي را كه در میان گذاشته اند به داور اعلام مي كردند . قاپ انداز وقتی قاپ ها را می انداخت با حرارت کف دستش را روی رانش کنار زانو می زد و دلواپسانه و مضطرب منتظر بختش در خوش نشستن قاپ ها به زمین چشم می دوخت. گاه از شادی خوش نشستن قاپ ها فریاد می کشید و گاه از سه پلشگ آمدن آن ها چون یخ وا می رفت.
چگونگي نشستن قاپ ها بر زمین و حالات ممکنه ، برنده و بازنده را معین می ساخت.
بعضي از اين اصطلاحات عبارت از : توك ، جيك ، ماتوم ، ماك ،  آلچه ، طاحه  و ...  بود.
گاهی هم قمار بازان دبه می کردن و جر می زدند و یا در تفسیر حالت پیش آمده دچار شک و تردید می گشتند که در این صورت ، اظهار نظر داور ضروری بود. داور با دیدن وضعیت موجود و بررسی گوشه و کنار قاپ ها و ... مبلغی را از طرفین می گرفت و نظرش را که می توانست برندگی طرفی و یا برهم زدن بازی یعنی مساوی بودن باشد  اعلام می کرد.
آغاز قاپ بازی مربوط به زمان های بسیار دور است كشف 600 قاپ بازي در گور زن سه هزار ساله نشان می دهد که ایرانیان باستان و قطع به یقین نوع بشر از هزاران سال پیش با دیدن قاپ توانسته است با آن خود را به نوعی سرگرم کند.
 به تازگی ميراث خبر اعلام داشت:
«... در منطقه باستانی گوهر تپه که در استان مازندران واقع است. اقوامي از 5000 سال پيش تا هزاره هاي اول پيش از ميلاد مي زيسته اند، به رشد اجتماعي بالايي در مرحله شهر نشيني رسيده بودند.
علي ماهفروزي، باستان شناس و سرپرست هيات كاوش در گوهر تپه مازندران با اشاره به يافته هاي باستان شناسي در اين محوطه گفت: «طي روزهاي گذشته موفق شديم 600 قاپ بازي را در داخل گور يك زن كشف كنيم. سفال هايي كه در داخل اين گور گذاشته شده بود، نشان مي دهد اين گور متعلق به هزاره اول پيش از ميلاد ( 3000 سال پيش ) است.»
«قاپ»، بقاياي استخواني قوزك پاي گوسفند است كه از آن براي بازي استفاده مي شده است. اين بازي هنوز هم در ميان ايرانيان رواج دارد.
وی گفت: «تاكنون اين تعداد قاپ بازي در يك گور كشف نشده است و با توجه به تعداد زياد سفال هايي كه در اين گور قرار داده شده است، احتمال مي دهيم كه اين زن متعلق به طبقه خاصي از اجتماع آن دوران باشد.»
برخي از قاپ هاي بازي سوراخ شده است به همين علت باستان شناسان احتمال مي دهند كه اين قاپ ها تنها استفاده بازي نداشته باشد و از آن به عنوان آويزه اي روي گردن نيز استفاده مي شده است.
او افزود: «گور در كنار يك سكوي خشتي قرار گرفته بود به شكلي كه جسد بيرون و قاپ ها زير سكو بوده اند. اين موضوع مي تواند سئوالات بي شماري داشته باشد كه هنوز نمي توان به آن پاسخ داد.»
نكته مهم این که تمام قاپ هاي كشف شده در گور اين زن، يك اندازه بوده است. باستان شناسان احتمال مي دهند كه اين تعداد قاپ يك اندازه توسط اين زن به صورت كلكسيون جمع آوري شده باشد.»
واژه ها و اصطلاحات مربوط:
تلکه بگیر - تلکه بگیر فردی شر خر و باجگیر بود که قمار را می گرداند و از قمار بازها پول می گرفت به اصطلاح آن ها را تلکه مي کرد. اگر سروکله پاسبان هایی که شریک دزد بودند و رفیق قافله پيدا مي شد، باید آن ها را با زبان چرب و نرم، یا تهديد و یا با رشوه ردشان مي کرد و یا مقابل افرادی که قصد برهم زدن بساط قمار را داشتند و یا مواردی نظیر آن امنیت بساط را فراهم می ساخت.
 قمارخانه دار - قمارخانه دار بساط قمار را در خانه اش می انداخت و از این راه درآمد یامفتی عایدش می شد. این شغل از مشاغل قدیم چون عزبخانه دار و شیره خانه دار و ... بود.
اصطلاح بز بیاری مرادف « بد بیاری » است و کنایه از بد شانسی و بد اقبالی دارد.
شيتيل- یا شیتیلی معناي ويژه اي دارد، پول چايي، شيريني بچه ها، سوروسات شام، عيدي بروبچه ها، ماهيانه و... کسانی که قمار راه می انداختند با افراد شر و دردسر داری  روبرو می شدند که می آمدند و پولی می گرفتند ، این مبلغ را شیتیلی می گفتند.
فيلم سينمايي  سه قاپ بر اساس این قمار ساخته شده است . در این فیلم(1350 شمسی) زکریا هاشمی (نویسنده و کارگردان ) ، بخشی از حال و هوای قاپ بازان تهرانی و رفتار اجتماعی این جمع را به تصویر کشیده است. داستان چنین آغاز می شود که ناصر ملک مطیعی قاپ بازی است  كه دست از قمار شسته، به خاطر دوستش كه خواهري دم بخت دارد، و براي مراسم عروسي او به پول محتاج است توبه را مي شكند و دست به قمار مي زند....
قاپ کسی را دزدیدن و .... از ضرب المثل های رایج است .
قاپ قمار خانه- کسی را که کهنه کار و با تجربه است گویند.
قمارستان- در ادبیات فارسی کاربردی جز قمارخانه دارد.
در پایان این مطلب خالی از لطف نیست به نکته ای اشاره شود که در گذشته از قاپ استفاده جالبی می کردند و آن هم پیش از سونو گرافی دختر و پسر بودن فرزند زنان حامله را معین می ساختند. بدین ترتیب که هنگام خوردن غذا به محض پیدا شدن قاپ یک تن آن را خوب از گوشت و چربی جدا ساخته و با نیت تعیین جنسیت فرزند فلان زن که در میان بستگان و همسایگان بود بی آن که خود او حضور داشته باشد و بداند قاپ را می انداخت  اگر اسب می آمد می گفتند فرزند او پسر است و اگر خر می آمد می گفتند دختر است و اگر دو حالت دیگر می افتاد عمل را تکرار می کردند.

منوی اصلی

صفحه اصلی
مطبوعات و رسانه
مقالات و عناوین
فرهنگ تاریخ تهران
برگ هایی از تاریخ تهران
تاریخ سکه
پیشینه تهران قدیم
تهران امروز
گالری
ارتباط با مولف
خرید کتاب
دانلود کتاب
کتاب‌های منتشر شده

جستجو
حاضرین در سایت
49 میهمان حاضرند
آمار بازدید ها
امروز17
دیروز448
تا کنون2094409

تهران نامه

© Copyright 2008 DARIOUSH SHAHBAZI . All rights reserved.