سه شنبه 26 دي 1396

به پایگاه اینترنتی آثار تالیفی داریوش شهبازی خوش آمدید. تمامی مطالب این سایت تحت حمایت قانون « حقوق مولفين » میباشد. هرگونه سوء استفاده به هر شکلی يا انتشار مطالب در سایتها یا نشریات بدون کسب اجازه از مولف و بدون ذکر منبع اکيدا ممنوع است. استفاده از مجموعه مقالات بصورت یکجا ممنوع میباشد.

 

صفحه اصلی arrow مقالات و عناوین arrow مقدمه ای بر انقلاب مشروطه

مقدمه ای بر انقلاب مشروطه

مقدمه ای بر انقلاب مشروطه
تولد پدیده های اجتماعی و تغییر سنت های جامعه بشری اساسا بسیار سخت و مشکل و کاری زمان بر است. سختی تغییر در جوامع کهنسال و دیرپایی چون ایران که هزاران سال از تشکیل آن می گذرد و زمان طولانی و حوادث گوناگونی برآن گذشته است در قیاس با کشورهایی که عمر کوتاهی دارند، بیشتر خواهد بود.
پیش از آن که فکر و عقیده مشروطیت در روح عدالت خواهی و آزاداندیشی ایرانیان حلول کند، مردم در آرزوی رهایی از قید و بند اسارت استبداد شاهی و برای  فرار از چنگال فقر و تنگدستی قامت افراشتند و با نخبگان راه بلد جامعه همراه شدند. خیال و اندیشه ای که در اواخر قاجاریه، درازدامن ذهن مردم را سخت در چنگ داشت . این عقیده در دو بخش از حافظه مردم این سرزمین شکل گرفت، بخشی در حافظه میان مدت تاریخی که در کمتر از دو سده قبل برجا مانده بود و بخشی دیگر در حافظه کوتاه مدتی که در چند دهه منتهی به مشروطه آشکار گردید. هر دو حصه باشتراک حس مردم را بر انگیخت تا بدنبال گمگشته خود ،آزادی و رهایی باشند.
بخش نخست مجموعه حوادثی است که ایرانیان را در طول حدود دو سده آزرد و رنج داد و آنان را بر انگیخت تا در جستجوی چاره ای باشند، این دوره از مرگ شاه عباس و افول اقتدار دیوانسالارانه موسم شاه عباسی آغاز و تا اوایل عصر قاجاریه ادامه یافته است و بخش دوم حوادثی را که در فاصله زمانی از شکست ایران از روسیه تا انقلاب مشروطه رخ داده، در بر می گیرد.
دوره خاصی از تاریخ ایران که بعد از مرگ شاه عباس اول آغاز شد و تا مشروطه ادامه یافته دوره است که به انحطاط کشور، بخصوص اقتصاد و جنبه های دیگر سیاسی و اجتماعی و ... ایران منتهی گشت. گو این که در این دوران برخی حاکمان برای رهایی از انحطاط کوشیدند اما موفقیتی حاصل نگشت. ایرانیان بارها  با جد و جهد خواستند تا از این مخمصه خود را برهانند ولی هر بار در باتلاق پدید آمده بیشتر فرو رفتند و نتوانستند از سراشیبی سهمناک سقوط بگریزند.
در این دوره  گاه شاهان و حتی مردان به خدمت گرفته ای عزمی جزم کردند و قامتی راست تا از سقوط کشور در این سیاه چاله دهشتناک تاریخی نجات دهند اما حاصل کارشان جز تسلیم به قسمت و سرنوشت نشد.
 با فروپاشی صفویه جامعه یکپارچه ایران از هم پاشید و اوضاع سیاسی و ثبات و امنیت برآشفت. نادر در برهوت بی پناهی ایرانیان و دوران عجز و ناله ایشان سر بر آورد و دلاوری ها کرد ولی دولتش مستعجل بود و با عجله مرد و از نبود دوراندیشی در اندیشه پرخاشگرانه نظامی اش جانشینی لایق و بخرد بر جای نگذاشت تا اوضاع را در غیبت او سامان دهد.  این گونه بود که وضع کشور که پس از کشت و کشتارهایی تازه آرام شده بود ، با مرگش دوباره برآشفت و فرزندان این مملکت در گوشه و کنار وطن به جان هم افتادند و یکدیگر را کشتند و آبادی ها را بر هم کوفتند . در این آشوب ازبک و عثمانی دشمنان قسم خورده سنی مذهب که همه وقت برای تجاوز مترصد بروز ضعف داخلی ایران بودند از دو سوی شرق و غرب بر ایران هجوم آوردند و بر زخم این مردم نمک پاشیدند و شیلان کشیدند و داغ مردمان این سرزمین را تازه کردند و روس ها نیز شادمان از کشتار مسلمانان بدست خود ، بر این معرکه آتش آوردند و از شمال بر ایران تاختند و بسیاری از ایرانیان را به خاک و خون کشیدند.
در این کشاکش بازهم امنیت و آرامش از کشور رخت بر بست. تجار و سرمایه دارانی بی شمار از ایران کوچیدند. رعیت بی پناه غارت شد و زیر بار سنگین هزینه جنگ و خونریزی تنها ماند. کشاورزی و تولید سقوط کرد و فقر بیداد. در هر گوشه ای از کشور رییس طایفه ای علم استقلال و مخالفت بر افراشت تا کز آن میانه کریم خان بر آمد و با مدعیان فراوان سلطنت در افتاد، جنگید و بسیار کشت و کشته داد تا سرانجام دولتی برآورد . امنیت بر قرار شد و مردم تازه سر بر بالینی نهادند که سالیانی گذشت و او نیز از دنیا رفت با رفتن کریم خان «روز از نو و روزی از نو» دوباره بر سر جانشینی میان زندیان جنگ و جدال در گرفت و در این بین دیگر مدعیان هم شانس خود را به امید حکمفرمایی ایران با مخالفت و جنگ آزمودند. کشور بار دیگر صحنه درگیری و خونریزی شد، تا این بار تلاطم غم بار و محنت انگیز کشور با تاخت و تاز چندین ساله و کشتار بسیار آقامحمد خان آرام گرفت.
حاصل این دوران محنت زا برای ایران و ایرانی چه بود ؟هیچ! دوره ای از مرگ شاه عباس تا برآمدن آقامحمد خان . با مرگ هر پادشاهی آرامش و امنیت هم می مرد و تا سرداری از میان مدعیان به سلطنت بشیند کشور در آشوب بود. تولید بسیاری از کالاها در مقابل رقیب قلدر فرنگی اش باز ایستاد. اقتصاد روز به روز ضعیف تر و ناتوان تر شد.  حکومت های کوچک محلی معترض بیشتر و حکومت مرکزی ضعیف تر گردید و شرایط را برای تجزیه خاک ایران در دوره های بعد آماده نمود . افراد ثروتمند و کارآفرین  به کشورهای هند و عثمانی و روسیه و دیگر نقاط آرام مهاجرت کردند.  مردم از هم پاشیدند و دلزده و ناامید از حکومت دست شستند . اعتماد به نفس عمومی ، دینداری، افتخار به وطن و فرهنگ و تاریخ آن که از علایق اولیه و طبیعی بشر است کم و کمرنگ تر شد و دلسوزی به عاقبت کشور از میان رفت ، خشونت و کشتار مداوم ، مهر و عطوفت همگانی را بر باد داد و عشق فراموش شد و مهربانی ناپدید .
 سالیانی اوضاع بدین منوال گذشت تا سرانجام آقامحمد خان برتخت سلطنت نشست .  ایرانیان تحمل جنگ ها و خونریزی های بی حد و حصر این سردار قسی القلب و بیرحم قجر را تحمل کردند به امید آن که با تشکیل سلسله قاجاریه آرامش به کشور باز گردد. بعد از آن تلخ کامی ها شاید می شد به ایرانیان حکومت قجری را قلبا قبولاند اگر وارث خان قجر دست کم از شجاعت و اراده آهنین عم خود یک جو ارث برده بود و می توانست یکپارچگی کشور که حاصل تقلای پیوسته و فتوحات آقامحمد خان بود را حفظ و حراست کند. افسوس او از تنها فرصتی که نصیب ایران شده بود استفاده نکرد.
پس از تحمل آن همه مرارت و سختی ایرانیان در نیمه آخر دوره صفویه و دوره های بعدی و رنج هجوم بیرحمانه ازبک ها و خونریزی های مداوم عثمانیان و عذاب های جسته گریخته روس های تازه به دوران رسیده و جنگ های داخلی و قحطی های بیشمار، فرصتی تاریخی و بسیار مناسب برای حکومت ایران در برقراری امنیت و استقلال پیش آمد،اما  فتحعلی شاه وارث آقامحمد خان حاکمی نبود که از او خیری عاید کشور شود. او کسی نبود که آبادی و آرامش را هدیه وطن کند همت این امر خطیر را نداشت شاهی نبود که بتواند با هجوم دشمن بستیزد و بخصوص  با قوم متجاوز روس در آویزد. وی هرگز نتوانست جا پای عمش آقامحمد خان بگذارد که تا زنده بود جامه رزم  تن کرد و تا دفع دشمن متجاوز از پا ننشست. در عصر او خصم گردن کش از ایرانیان خون ها ریخت و آشیانه ها ویران کرد و بسیاری کشت و تا نیمه راه پایتخت پیش آمد که شاه زبون سر به تسلیم فرود آورد و تجزیه خاک ایران را گردن نهاد و بخش هایی از مام وطن جدا گشت.
بی لیاقتی پادشاهان قجری شرایطی را پدید آورد که مردان اصلاح طلب و خیرخواهی چون میرزا بزرگ فراهانی و پسرش میرزا ابوالقاسم قایم مقام  و وارث معنوی آنان میرزا تقی خان فراهانی هم با همه عشق به وطن و لیاقتی که در وجود آنان موج می زد، نتوانستند، تغییری در سیر تخریبی کشور و اندیشه مستبد و متحجر فتحعلی شاه و وارثان تاج و تختش پدید آورند تا مردم زجر کشیده ایران را از رنج بیشمار برهانند . گو این که این گوهری مردان اثر خود را در بر انگیختن روحیه آزادی خواهی و حریت در مردم بر جای گذاشتند.
در این موسم بلا که مردم ایران سرخورده از شکست روس سر در جیب تفکر و غم فرو برده و حیران از بازی سرنوشت، نگران عاقبتشان بودند. سه حادثه مهم در حال وقوع بود. نخست تحولات عظیم در اروپا که صنعت و اقتصاد و اجتماع فرنگ را دگرگون می ساخت و مردمان آن سرزمین را قدرتمند .  دیگر رشد و توسعه روز افزون روسیه و قدرت یافتن انگلیس و نفوذ بیشتر آن ها در حکومت، و سر آخر شانه به شانه تضعیف کشور در مقابل روس و انگلیس، شدت یافتن استبداد داخلی و ظلم و جور پادشاهان قاجاری که به اخذ مالیات بیشتر و فرار ثروت و افزونی فقر مردم و بروز قحطی و بیماری های واگیر دار و ... منجر می شد .
در این دوره روسیه با اشتهای سیری ناپذیری به تصرف و بلعیدن خاک همسایگانش در شمال و جنوب و شرق و غرب مشغول بود و انگلیس به بسط و گسترش حوزه استعماری خود ادامه می داد
این دو دولت که در ایران منافع شایانی داشتند، در رقابت با یکدیگر در نفوذ در حکومت قجریان از هم در حال سبقت بودند . شمال ایران را ارتش سرخ و جنوب را پلیس جنوب بلعیده بود و پایتخت و مرکز تصمیم گیری در اختیار هر دو بود.
این سه جریان متفاوت و از هم جدا هر سه به سهم خود در تحریک و انگیزش مردم ایران در کسب آزادی و رهایی از یوغ استبداد و رنج کابوس وار حکومت تاثیر گذاشت.
انقلاب فرانسه و بر قراری رژیم های مشروطه در کشورهای اروپایی از یک سو و تحولات خارق العاده صنعتی اروپا ، رواج صنعت چاپ و سپس ترجمه و نشر آثار فرنگي و .... از دیگر سو در ايران و انتشار سفرنامه‌هاي ايرانيان بازگشته از اروپا ، از جمله عوامل آگاهي بخش و تأثيرگذار بر روند نهضتی بودند که نامش مشروطه شد . لغو  قرارداد لاتاری و پیروزی در نهضت تنباكو و عواملی از این دست هر یک به سهم خود در تحریک و تهییج مردم علیه استبداد موثر بود.
دراین دوره بود که از بی اعتباری حکومت ایران، مقامی از دولت انگلیس گفت:
«... استقلال کشور ایران به اندازه استخوان پوسیده یک سرباز انگلیسی ارزش ندارد...»
این عوامل جریانی را براه انداخت که مردم معترض به زورگویی های حکومت و سختی های زندگی و معیشت در هر گوشه و کناری  گرد آمدند و به تبادل اخبار و نظر پرداختند . این جریان اندیشه رهایی را تقویت کرد تا این که تیر خشم و انتقام میرزارضای کرمانی زندگی ناصرالدین شاه را پایان داد. شروع سلطنت مظفرالدین شاهی که خود با تحمل چهار دهه انتظار سلطنت داغی از حسرت تاج و تخت بدوران جوانی در دل داشت و به نوعی خود را قربانی استبداد شاهی می دید، فضایی مناسب رشد و توسعه اندیشه آزادی خواهی را فراهم کرد. تن بیمار و افکار درویش مآبانه او هم در رسیدن میوه این اندیشه مزید برعلت گشت.
وقوع انقلاب روسيه، استعفاي امين السلطان و صدراعظمي عين الدوله و مشكلات گمرك، شكست روسيه از ژاپن، چوب خوردن تاجر قند در بازار تهران و برخي عوامل ديگر تیر خلاص را بر پیکر نیمه جان استبداد زد و سرانجام تلاش مردم به ثمر نشست.
 اشخاصى كه در خارج تربيت شده بودند و سال ها آرزوى اين ايام را مى بردند، شب و روز در كار بيدارى مردم  کوشیدند(ناظم الاسلام) . علما و روحانیان برخلاف عقیده و عمل آخوندهای وابسته به دربار قجر همراه مردم شدند و پا به پای آنان کوشیدند و آن ها را علیه نظام ظلم و جور شوراندند. انگلیس هم که از افزایش نفوذ روسیه رقیب قلدر خود در حکومت قاجاریه ترسیده و در این سال ها عقب مانده بود، برای کوتاه کردن  دست رقیب، بیش از پیش مشروطه خواهان را یاری کرد و آنان را علیه حکومت برانگیخت. تا آن جا که ناظم الاسلام كرمانى در اين مورد گزارش داد:
«مى توان گفت كه سفارت خانه در حكم يك مدرسه شده است؛ چه در زير هر چادر و هر گوشه اى، جمعى دور هم نشسته اند و يك نفر عالم سياسى از شاگردان مدارس و غيره آن ها را تعليم مى دهد.»
از اواخر عصر ناصری نوعى گسست اجتماعى ميان مردم و نظام حكومتى پدید آمد كه بر پايه ارزش هايى هم چون عدالت جويى، استبدادستيزى و قانون گرايى استوار بود. با گذشت زمان فاصله  اين گسست بیشتر شد و در دوره سلطنت مظفرالدین شاه با ضعف دولت استبداد فاصله مردم با یکدیگر که دو سه سده اخیر زیاد شده بود  کم و کمتر شد . عشق ناجی شد و فریاد رس توده رنج کشیده گردید اقشار مختلف به هم پیوستند و افکارشان به هم گره خورد و با هم براه افتادند به هم اعتماد کردند و عشق ورزیدند، وحدت کلام و رویه یافتند، روحانی و روشنفکر، دارا و ندار،شهری و روستایی یک صدا در دل فریاد زدند و آزادی خواستند، همه یکدل شدند و یک آرزو داشتند؛ سقوط استبداد. جریان براه افتاده قوی و قوی تر شد نام نهضت عدالت خواهى را به خود گرفت و فریاد های رساتر و رساتر و سرانجام آشکار و منتهی به مشروطیت شد.
 سخن آخر این که انقلاب مشروطه نقطه عطفی در تاریخ ایران شد و سود سرشار و دستاوردی گرانبها عاید کشور کرد. نخستین ثمره این رخداد عظیم توجه و عنایت به خرد جمعی بود که تا آن زمان در ایران سابقه نداشت. در طول تاریخ این مرز و بوم همه گاه شاه تصمیم می گرفت و اراده او که سایه خدا بود بر همگان حجت بود وچون وحی منزل لازم الاجرا.
 در روسیه هم سلطنت بیدادها کرده و تزارهای فاسد و بی لیاقت در آن سرزمین هم کم نبوده است. اما آنچه کشور گمنام و عقب مانده روس را ظرف یکی دو سده ناگهان دگرگون ساخت و با تجاوز به کشورهای همسایه و بلعیدن آن ها در جهات اربعه اش به امپراتوری عظیمی بدل کرد، علاوه بر وجود یکی دو پادشاه نخبه چون پتر اول اندیشه جمعی از سران قبایل و نمایندگان طوایف در کنار پادشاه بود که هسته اصلی مجلس دوما را در ازمنه بعد پایه ریزی کرد. این جمع همه گاه مشاور تزار بودند و او را از بسیاری انحرافات سیاسی و اساسی در اتخاذ تصمیم بر حذر می داشتند. گواین که در مسایل خصوصی او تا مرز فسق و هرزگی آزاد و رها بود. چیزی که موجب تحول روسیه عقب مانده شد ،همان عامل خرد جمعی بود. امتیازی تعیین کننده که نه امپراتوری عثمانی داشت و نه دولت بزرگ ایران . دو دولتی که بر اثر همین شیوه حکومتی چه بلا ها که بر سرش نیامد و تا مرز اضمحلال پیش رفتند.
مشروطه شاه ، فرمانروای مطلق العنان را که بر جان و مال و هستی مردم اختیار تام داشت، مهار کرد . مجلسی از همه آحاد مردم پدید آورد. هیئت وزیرانی را ترتیب داد که مسئولیت امور کشور را بدست گرفتند .کابینه ای که ورود پسران، برادران و عموهاي شاه در آن ممنوع بود. سلطنت شاه وديعه‌اي نه از طرف خدا بلكه از جانب مردم اعلا‌م شد. از یاد نبریم، شاهی که فرمان مشروطیت را امضا کرد، پدرش امیر کبیر را و پدر بزرگش قایم مقام را و جد اعلایش ابراهیم خان کلانتر را (که هر سه اول شخص کشور بودند.) بی هیچ تشریفاتی کشته بودند و بقیه مردم، نوکران شاه و در شمار حشم و خدم. شاهی که فرمانش مافوق بشر بود «چه فرمان یزدان چه فرمان شاه»، شاهی که  وظیفه ای در قبال امنیت و آسایش مردم نداشت بلکه مردم در خدمت او بودند . خوب می خورد  خوب می گشت و هر چند تا زن  می خواست 400، 500 ،700 در اختیارش بود. هر چه زمان بر او می گذشت، سن عروسش در  13 و 14 سالگی ثابت بود .
با امضای فرمان مشروطه ورق برگشت وضع ناگهان تغییر کرد و مردم یکرنگ و یکدلی که تا دیروز غم هم می خوردند ، برهم تیغ کشیدند و هر که سوی خود رفت و هر گروهی مشروطه را سهم خود پنداشت و خود خواهی آغاز شد. بدیهی بود تا رسیدن به نقطه مطلوب زمان بسیاری لازم داشت. باید دل ها خون می شد و اشک ها می ریخت و ...
جای گفتگو با یکدیگر و همفکری، خشم و کینه وترور رایج گشت و مجلس صحنه جنگ .
1907میلادی دولت های روسیه و انگلیس علیه آلمان پیمان بستند و میان خود ایران را که در اختیارشان بود اشغال و تقسیم کردند . مجلس را به توپ بستند و مردم قحطی زده گرسنه و بیمار را هیچ انگاشتند.
نخستين مجلس مشروطه در مهرماه 1285 گشايش يافت. قانون اساسی اش را از قوانين اساسي بلژيك و فرانسه فراهم آوردند و به امضاي شاه رساندند. اما نماینده مجلس و وزیر و نخست وزیرش را هم می شد از سوییس و ... آورد؟ یا این که از میان همان مردم باید کسی بر گزید. از این روست که صنيع‌الدوله می شود رئيس ، وثوق‌الدوله نايب‌رئيس و حاج امين الضرب نايب رئيس دوم. اینان همان فرمانروایان ستم کار بودند، که مردم علیه شان جنگیده بودند.
آیا این شكست مشروطه و ناکامی آزادی خواهان بود و یا بخشی از سیر تحول تاریخی و استحاله فرهنگی و اجتماعی ایرانیان بود؟

منوی اصلی

صفحه اصلی
مطبوعات و رسانه
مقالات و عناوین
فرهنگ تاریخ تهران
برگ هایی از تاریخ تهران
تاریخ سکه
پیشینه تهران قدیم
تهران امروز
گالری
ارتباط با مولف
خرید کتاب
دانلود کتاب

جستجو
حاضرین در سایت
28 میهمان حاضرند
آمار بازدید ها
امروز250
دیروز415
تا کنون1997834

تهران نامه

© Copyright 2008 DARIOUSH SHAHBAZI . All rights reserved.