چهارشنبه 2 خرداد 1397

به پایگاه اینترنتی آثار تالیفی داریوش شهبازی خوش آمدید. تمامی مطالب این سایت تحت حمایت قانون « حقوق مولفين » میباشد. هرگونه سوء استفاده به هر شکلی يا انتشار مطالب در سایتها یا نشریات بدون کسب اجازه از مولف و بدون ذکر منبع اکيدا ممنوع است. استفاده از مجموعه مقالات بصورت یکجا ممنوع میباشد.

 

صفحه اصلی arrow مقالات و عناوین arrow قشون قاجاریه بخش دوم:

قشون قاجاریه بخش دوم:

قشون قاجاریه
بخش دوم: از عهدنامه ترکمانچای تا فروپاشی قاجاریه
چنان که در بخش نخست آمد، پیش از ترکمانچای هرچند قوای ایران از فنون و تعلیمات و تجهیزات جدید بی بهره بود، اما ارتش مستقل ایران هرگاه فرمانده لایقی بر سر کار داشت، کشور را از تجاوزات بیگانگان و آشوب داخلی می رهانید و به امنیت و آسایش می رساند، اما پس از این عهدنامه ننگین دیگر ایران کمر راست نکرد و قشون مستقل نداشت و در بستر زمان از ابهت و کارآیی اش کاسته شد، تا به صورت مترسکی پوشالی درآمد.
در زمان حیات شاه و بعد از عهدنامه ترکمانچای عباس میرزا درگذشت. پس از مرگ فتحعلی شاه در 19 جمادی الاخر 1250ق. محمد میرزا فرزند عباس میرزا با حمایت روس و انگلیس و در اثر کوشش ابوالقاسم قائم مقام فراهانی به تخت سلطنت نشست. در این دوره و به خصوص بعد از قتل قائم مقام اصلاحات نظامي فراموش شد و قشون ايران به وضعيت ناهنجار قبل از اصلاحات عباس ميرزا باز گشت.  قایم مقام شخصیت کاردان و موثر در بهبود اوضاع کشور را از میان برداشتند تا روس و انگلیس سوار بر اوضاع ایران باشند.
محمد شاه در سال 1254 در راس سپاهی عازم هرات شد. وقتی انگلیسی ها متوجه شدند که محمد شاه دست از محاصره هرات بر نخواهد داشت، با فرستادن چند کشتی جنگی به نزدیکی بنادر خلیج فارس این بنادر را مورد تهدید قرار دادند. محمد شاه در اثر فشار انگلیس به ناچار، دست از محاصره هرات برداشت و قوای او بی نتیجه بازگشت. پس از مرگ محمد شاه در ابتدای سلطنت ناصرالدین شاه هرچند سیاست ها و اقدامات خیرخواهانه میرزاتقی‌خان امیرکبیر که عمدتاً برای قطع وابستگی کشور انجام می‌شد، به مذاق روس و انگلیس چندان خوش نمی‌آمد، با این ‌حال برخی از آنها تحت‌تاثیر اقدامات اصلاحی مشارالیه قرار می‌گرفتند و اقدامات او را با دیده تحسین می‌نگریستند. گرانت واتسون انگلیسی،می نویسد: «اولین قدم میرزاتقی‌خان اصلاح امور نظام بوده. چون که تمیز داده بود که رکن اعظم و اساس بقای سلطنت قاجاریه همان قشون می‌باشد.». عبدالله مستوفی نوشته است:«نتیجه تدابیر امیر آن شد که در مدت کوتاهی صدهزار پیاده و سی‌هزار سوار و عده‌ای توپچی در اختیار دولت قرار گرفت.» امیرکبیر در بسیاری از شهرهای ایران قراولخانه و جبا‌خانه ایجاد نمود. انگليس و روس از پيشرفت هاي نظامي ايران و اصلاحات نظامي امير ناخرسند بودند و از اينكه ايران صاحب ارتشی منظم و قدرتمند بشود بيم داشتند. واتسون مي نويسد :«سربازان  ايراني و منظماً جيره و مواجب خود را دريافت داشتند سربازان ايران به طور مقايسه ناپذيري بردبارترين و متحمل ترين و صبور ترين افراد سپاهي در جهان اند و اگر حكومت امير نظام  پايداري بيشتري مي داشت شاه ايران داراي لشكري مي گرديد، مركب از صد هزار سرباز تعليم يافته و مجهز.» سرهنگ شيل سفیر انگلیس به پالمرستون نوشت: « به عقيده من از تدبير و مصلحت به دور است كه ما وسيله فراهم نمائيم كه دولت ايران صاحب قشون نيرومندي گردد.»
با نفرتی که روس و انگلیس و درباریان فاسد از امیر داشتند،عاقبت امیر را کشتند. بعد از او اصلاحات نظامي او نيز مانند ديگر اصلاحاتش فراموش گردید و وضعيت قشون ايران روز به روز پريشان تر شد. سال ها بعد از امیر، ناصرالدین شاه خواست نیروی ژاندارمری تاسیس کند، روس و انگلیس به او اجازه ندادند. وی نیز دلسرد شد و به سرگرمی های شاهانه پرداخت.
  ارنست اورسل می نویسد: «ناصرالدين شاه هيچ توجهي به امور سربازان نداشت. شاه قبل از سفر به مقبره عبدالعظيم رفته بود،‌ موقع برگشت ده نفر از سربازان جلوي كالسكه شاه را گرفته و خواستند عريضه اي به شاه بدهند و مواجب خود را كه يكسال عقب افتاده بود مطالبه نمايند. سواران محافظ شاه مانع آنها مي شوند و سربازان  به سوي محافظان سنگ پرتاب مي كنند كه يكي از اين سنگ ها به كالسكه شاه مي خورد. شاه دستور داد همه سربازان را دستگير كرده و در حضورش خفه كنند.» ناصرالدین شاه ( 1295ق.) برای تعلیم نظامیان از بلژیکی ها کمک خواست. ورود مستشاران نظامی اتریشی به ایران خوشایند روس و انگلیس نبود.
كرزن تعداد نيروهاي نظامي ايران را در سال 8-1307ق/  91-18900 م. اين چنين شرح مي دهد. فهرست نيروي نظامي دولت ايران كه مبتني بر خيال و تصور است، 200000 نفر،  150000نفر در نظام و50000 نفر چريك يا نيروي احتياط، درسالنامه رسمي  انتشار يافته است. او معتقد است كه اين ارقام را بدون تفسير و يا بررسي بايد كنار گذاشت و تعداد واقعي 30000 نفر است.
دوره مظفرالدین شاه (1313 تا 1324ق./1275تا 1285ش.)
در این زمان نیز وضع قشون از نظر آموزش و به لحاظ انضباط و وضع ظاهری نه تنها پیشرفتی نداشت بلکه با سرعت بیشتری رو به انحطاط نهاد. قوای ایران در آن زمان متشکل از 74 فوج پیاده و عده ای سواره بود که در ایالت های مختلف کشور مستقر بودند و در مکاتبات رسمی تا 150 هزار تن نیز قلمداد می گردید ولی هیچ گاه بیش از یک دهم این عده هم حاضر به خدمت نبودند.( این آمار ساختگی برای ربودن مبالغ و مواجب آن تعداد کذایی بود.) تازه این مقدار اندک نیز از حیث خورد و خوراک و پوشاک از وضع مناسبی برخوردار نبودند.
دوره محمد علی شاه (1324 تا 1327ق. /1285 تا 1288 ش.)
 در این دوره نیز سازمان نظامی ایران هم چنان راه انحطاط می پیمود و به واسطه اتکایی که پادشاه به روس داشت، روز به روز بر نفوذ آنها در بریگاد قزاق می افزود. افزون بر آن هرج و مرج ناشی از انقلاب مشروطیت، فرصتی برای تثبیت  نیروهای بیگانه به عنوان ارتش در ایران فراهم شد، به طوری که دوره محمدعلی شاه (استبداد صغیر) پس از تمام قراردادها و رفت و آمدها کلیه قوای انتظامی ایران اعم از ژاندارم و پلیس بیش از 16000 نفر نبود اما دفاتر وزارت جنگ بیش از این ارقام نشان می داد، زیرا از طریق این فهرست ها غیر واقعی هر ساله هزینه سنگینی بر عهده ملت گذاشته می شد. افراد بختیاری مسلح و آماده هم که جز حقوق بگیران روس بودند وظیفه ای جز محافظت از شاه نداشتند.
دوره احمد شاه ( 1327تا 1343ق )
تا این تاریخ تشکیلات قزاقخانه، در خارج از پایتخت وجود نداشت، ولی از این پس پادگان هایی نیز در خارج از مرکز تشکیل گردید تا جایی که 9 آتریاد در سراسر کشور استقرار پیدا کرد و بریگاد قزاق به دیویزیون تبدیل شد. در این دوره دیگر دولت مرکزی، تسلطی بر ایالات و مناطق کشور نداشت. هر گوشه ای گروهی صاحب اختیار بودند. به عنوان مثال؛ ميرزا کوچک خان در شمال کشور براي تربيت نيروهاي خود يک مدرسه نظامي ايجاد کرد و دیگر نقاط هم توسط؛ خیابانی، سیمیتقو، شیخ خزعل، بختیاری ها، قشقایی ها، کلنل پسیان، لاهوتی، امیرمؤید، دوست محمد خان بلوچ، شوکت الملک دوم، بویراحمدی ها، شاهسون ها، شورش لرستان، شورش عشایرجنوب، رضا جوزدانی راهزن و  نایب حسین کاشی راهزن اداره یا کنترل می شد.
در سال 1332ق./ 1293خ. ميرزا حسن خان مشيرالدوله مدرسه‌اي با نام مدرسه نظامي احمدي به تقليد مدرسه نظامي سن سير فرانسه در ايران ايجاد کرد.
ستایش سرباز ایرانی:
واتسون مي نويسد :«سربازان ايراني و منظماً جيره و مواجب خود را دريافت داشتند سربازان ايران به طور مقايسه ناپذيري بردبارترين و متحمل ترين و صبور ترين افراد سپاهي در جهان اند و اگر حكومت  امير نظام  پايداري بيشتري مي داشت شاه ايران داراي لشكري مي گرديد مركب از صد هزار سرباز تعليم يافته و مجهز.» در تمامی دوران ها سرباز رشید ایرانی جدا از چگونگی ارتباط شاهان با مسایل روز به حفظ امنیت کشور و وظیفه خود عشق می ورزید. اوژن فلاندن می گوید :«همه نابساماني ها و آشفتگي هايي كه قشون ايران در دوره قاجار از بي لياقتي و بي كفايتي صاحب منصبان نظامي، فرماندهان و شاهان قاجار بود. والا فرد فرد سربازان ايراني را افرادي شجاع، جنگجو، رشيد و بردبار توصیف می کنند.» كنت دوگوبينو معتقد است؛ «از اينكه سرباز ايراني با شكم گرسنه و بدن برهنه و داشتن فرماندهان نادان، مكرر ارتش هاي اروپايي را شكست داده،‌ ابراز تعجب مي كند.» لندور كه در سال 1319ق./1901م. به ايران آمده مي نويسد : « در ميان ملل آسيايي سربازي بهتر از سرباز ايراني نيست. اين سرباز به غذاي كم قانع و بسيار رشيد است، تيرانداز قابل، سواركار ورزيده و پياده رو بي مانند و پيوسته آماده به جنگ است و ازكشتن و كشته شدن باكي ندارد.»
نیروی قزاق:
نیروی قزاق همه کاره قشون در اواخر قاجاریه بود. دولت روس روز به روز بر نفوذ آنها در بریگاد قزاق افزود. افراد قزاقخانه دارای ظاهری آراسته بودند و حقوق، جیره و لباس خود را مرتب دریافت می کردند. آموزش نظامی این افراد بالنسبه خوب بود. در دوره مظفري سرهنگ جرنوزوبوف فرمانده بريگاد قزاق در 1321ق./ 1282 خ. مدرسه‌اي در دو بخش شعبه افسران و شعبه درجه‌ داران براي فرزندان افسران بريگاد قزاق تشکيل داد.عمده دروس به زبان روسي بود. تا اواخر تشکیلات قزاقخانه، در خارج از پایتخت وجود نداشت ولی از این پس پادگان هایی نیز در خارج از مرکز تشکیل گردید تا جایی که 9 آتریاد در سراسر کشور استقرار پیدا کرد و بریگاد قزاق به دیویزیون تبدیل شد. لباس افراد مطابق لباس قزاق روسی بود و برای لباس هر نفر در سال بیست و دو تومان منظور می گردید. در «مرات الوقایع مظفری» آمده؛ قزاق های پیاده ‌نظام در دوره مظفرالدین‌ شاه چهارتومان و پنج‌ قران و قزاق های سواره ماهی شش ‌تومان مواجب می‌گرفتند. در حالی که سرباز ایرانی گرسنه بود. مواجب قزاق ها را فرماندهان روسی به  دلخواه مستقیم از بانک استقراضی به حساب دولت ایران دریافت می کردند، ولی هیچگاه نیروی قزاق وقعی به دولت ایران نمی گذاشت، بلکه در جهت حفظ منافع روسیه تزاری به کار می رفت.

پلیس جنوب:
انگلیس هم به موازات استقرار و قبضه امور در شمال ایران توسط قزاق و نیروی روس به بهانه حفظ امنیت راه های جنوب و در حقیقت برای جلوگیری از عملیات واسموس و یندرمایر، ماموران زبردست آلمانی‏، برای خود نیرویی تحت عنوان پلیس جنوب (S. P. R) مرکب از داوطلبان محلی و سربازان هندی و افسران انگلیسی ایجاد کردند. این نیرو هم به حاکمان دولت ایران وقعی نمی گذاشتند و سراسر خطه جنوب در قبضه آنان بود.
ژاندارمری:
پس از پیروزی انقلاب مشروطیت و با لحاظ شدن بالنسبه تمایلات مردمی، نیروی ژاندارم در ایران پا گرفت. این نیرو به دست مستشاران سوئدی اداره می‌شد.
«ژاندارمری در سال ۱۲۹۰ش. در ایران تشکیل شد. زمستان سال ۱۲۹۱ ژاندارمری دولتی ایران ۲۱ افسر سوئدی و ۳۰۰۰ افسر، درجه‌دار و نیروی ایرانی در اختیار داشت.»/ ایرانیکا.
انگلیس و روس، با نیروی ژاندارم سر ناسازگاری گذاشتند و چون خزانه کشور در دست مستشاران بلژیکی زیر نفوذ مستقیم روس و انگلیس بود، در رسانیدن حقوق و جیره و مواجب و سایر هزینه‌های ژاندارمری به سختی کارشکنی و اخلال می‌کردند. نخستين آموزشگاه ژاندارمري به منظور تربيت افسران و درجه‌ داران ژاندارمري  در 1331ق./ 1290خ. گشايش يافت و در اولين دوره 30 نفر از طريق آزمون پذيرفته شدند. با شروع جنگ اول تعداد زیادی از افسران سوئدی به ارتش سوئد فراخوانده شدند، مناصب خالی شده توسط افسران جایگزین ایرانی پر شد و این باعث تقویت جایگاه ایرانیان در ژاندارمری گردید.
«افسران ژاندارمری هسته اصلی کمیته دفاع ملی در قم بودند. پس از تشکیل دولت موقت ملی در کرمانشاه، ژاندارمری ستون فقرات قوای نظامی آن شد. به این ترتیب برخی از اعضای ژاندارمری به عثمانی و برخی دیگر همچون محمدتقی خان پسیان و حبیب الله خان شیبانی به آلمان و اتریش پناهنده شدند. در پایان سال ۱۲۹۹ مجموع نفرات و افسران ژاندارمری در حدود یازده هزار نفر بود.»/ ایرانیکا.
باقر عاقلی می نویسد:«مورگان شوستر آمریکایی برای سامان دادن به خزانه و امور مالی ایران، ژاندارمری خزانه را تشکیل داد اما روسیه شوستر را اخراج و ژاندارمری خزانه را منحل کرد.»
رضاخان:
رضا خان که احمدشاه قاجار او را با لقب سردار سپه به منصب سرداری برگزید، مدارس نظامی مختلف را در هم ادغام کرد که شالوده اصلی دانشکده افسری بود. او مدارس نظامی را پس از ادغام به عمارت کامرانیه یا مکان کنونی دانشکده افسری منتقل کرد. در دوران وزارت جنگ رضا خان بریگاد مرکزی و قزاق با هم ادغام شد و زیر نظر وزارت جنگ قرار گرفت. تشکیلات نظامی نیز واحد و یکپارچه شد. نظام آموزش نظامی و دانشکده افسری را بر اساس پیاده‌نظام مدرن اروپایی تدوین شد. بدین ترتیب اولین قدم‌های مکانیزه شدن ارتش ایران نیز شروع شد. با ادغام نیروهای مختلف کشور و تعلیمات و قوانین تازه و از همه مهمتر اراده آهنین رضا خان ارتشی مدرن پایه ریزی شد. ارتشی که توانست شورشیان و راهزنان را به طور حیرت آور و تحسین برانگیز در سراسر کشور سرکوب کند و امنیت را بازگرداند و بار دیگر همه ایالات تحت فرمان مرکز درآید. با همه تلاش ها ۵ سال بعد و در سال ۱۳۰۵، استعداد نیروهای ارتش ایران به زحمت به ۴۰ هزار نفر می‌رسید.
اقتصاد ارتش:
بعد از ترکمانچای تنها امیرکبیر توانست وضع قشون ایران را سامان دهد. او به اقتصاد ارتش توجه خاصی داشت. واتسون مي نويسد :«سربازان ايراني و منظماً جيره و مواجب خود را دريافت داشتند سربازان ايران به طور مقايسه ناپذيري بردبارترين و متحمل ترين و صبور ترين افراد سپاهي در جهان اند و اگر حكومت اميرنظام  پايداري بيشتري مي داشت شاه ايران داراي لشكري مي گرديد مركب از صد هزار سرباز تعليم يافته و مجهز. »
  اورسل می گوید : «ناصرالدين شاه هيچ توجهي به امور سربازان نداشت... ده نفر از سربازان جلوي كالسكه شاه را گرفته ... مواجب خود را كه يكسال عقب افتاده بود مطالبه نمايند. سواران محافظ شاه مانع آنها مي شوند و سربازان به سوي محافظان سنگ پرتاب مي كنند كه يكي از اين سنگ ها به كالسكه شاه مي خورد. شاه دستور  داد همه سربازان را دستگير كرده و در حضورش خفه كنند.»
اعتمادالسلطنه نوشته است : «در زمان ناصرالدین شاه قشون نظامی حقوق و مزایا به صورت ماهیانه یا هفتگی دریافت نمی کردند و بیشتر آنها بعد از انجام و پایان خدمت روزانه در کوچه و بازار کاسبی می کردند.»
در اواخر این عصر، اوضاع مملکت و وصول نشدن مالیات ها(ایالات باج به دولت مرکزی نمی دادند.) و تهی بودن خزانه دست به دست هم داده و رشته انتظام قوای ایران را از هم گسیخته بود، ولی با آمدن رضاخان و با مساعدت مجلس اقتصاد ارتش رو به بهبودی گذاشت. ارتش نوین ایران در ابتدای تشکیل، بسیار پرهزینه بود. در ۲۱ بهمن ۱۳۰۰، مجلس شورای ملی، بودجه نه میلیون تومانی ارتش را بدون تغییر تصویب نمود.

نتيجه:
در ابتدای عصر قجر قشون ایران مستقل بود و آقا محمدخان مانند دیگر شاهان لایق ایرانی ارتش خود را گرد آورد و با همان امکانات سنتی و شیوه های ایرانی
توانست مدعیان و دشمنان را سرکوب کند، اما فتحعلی شاه که شایستگی های عم خود را نداشت با ضعف تجهیزات و آموزشی که در قوای نظامی ایران بود نتوانست مقابل هجوم ارتش قدرتمند دولت ثروتمند روسیه بایستد و با قبول معاهدات شکست، غرامت سنگینی به دوش ملت ایران گذاشت.
وضع ارتش ایران پس از ترکمانچای دگرگون شد. تضمین امپراتور روس از تداوم سلطنت در خاندان عباس میرزا باعث خودباختگی شاهان قاجار به روسیه شد و از آن روز به بعد اندک اندک قوای نظامی ایران ضعیف تر شد و استقلال خود را از دست داد. شيل سفیر انگلیس به پالمرستون نوشت: « به عقيده من از تدبير و مصلحت به دور است كه ما وسيله فراهم نمائيم كه دولت ايران صاحب قشون نيرومندي گردد.» بدین ترتیب با دخالت روس و انگلیس استعمارگر در سیاست ایران، دوران زوال قوای نظامی پدید آمد و در دوران جنگ جهانی اول هیچ نیروی مفید و موثر نظامی در اختیار احمدشاه نبود.
 گواینکه در اوایل این عصر، وجود عباس میرزا و امیرکبیر و قایم مقام پدر و پسر تحولاتی مفید در قشون ایران پدید آمد، ولی پایدار نماند. ارتش قدرتمند و متمرکز نیاز به فرماندهی شایسته و کاردان، تجهیزات و تعلیمات مدرن و از همه مهم تر ثروت کافی داشت که در این عصر هیچ یک از این عوامل مهیا نبود. این سیر انحطاط تا دوران وزارت جنگی رضا خان ادامه یافت. در این هنگام رضا خان با ادغام نیروهای مختلف کشور و تعلیمات و قوانین تازه و حمایت سیاسی و به خصوص اقتصادی مجلس و از همه مهم تر اراده آهنین خود، ارتشی مدرن را پایه ریزی کرد که توانست شورشیان و راهزنان را سرکوب کند و فرمانبری ایالات از مرکز و امنیت را به کشور بازگرداند، اما این ارتش و آن نتایج دیگر به کار احمدشاه نیامد و به بقای سلسله قاجارها نه تنها کمکی نکرد، بلکه خود قیاسی شد، برای تحقیر بیشتر قاجاریان و تخریب این سلسله و منتهی شد به فروپاشی قاجاریه. وسعت ایران از 7/5 میلیون کیلومتر عصر آقامحمدخان به 6/1 میلیون کیلومتر دوران احمد شاه رسید.


منوی اصلی

صفحه اصلی
مطبوعات و رسانه
مقالات و عناوین
فرهنگ تاریخ تهران
برگ هایی از تاریخ تهران
تاریخ سکه
پیشینه تهران قدیم
تهران امروز
گالری
ارتباط با مولف
خرید کتاب
دانلود کتاب

جستجو
حاضرین در سایت
66 میهمان حاضرند
آمار بازدید ها
امروز403
دیروز231
تا کنون2038603

تهران نامه

© Copyright 2008 DARIOUSH SHAHBAZI . All rights reserved.