سه شنبه 28 آبان 1398

به پایگاه اینترنتی آثار تالیفی داریوش شهبازی خوش آمدید. تمامی مطالب این سایت تحت حمایت قانون « حقوق مولفين » میباشد. هرگونه سوء استفاده به هر شکلی يا انتشار مطالب در سایتها یا نشریات بدون کسب اجازه از مولف و بدون ذکر منبع اکيدا ممنوع است. استفاده از مجموعه مقالات بصورت یکجا ممنوع میباشد.

 

صفحه اصلی arrow مقالات و عناوین arrow دارالشفاء، نخستین بیمارستان تهران-ج1

دارالشفاء، نخستین بیمارستان تهران-ج1

دارالشفاء نخستین بیمارستان تهران :

... یک شهر تهران بود و یک دارالشفاء. همه دار و ندار یک جمعیت پنجاه شصت هزار نفری پایتخت فتحعلی شاه برای مداوا، یک حکیم باشی بود با چند اتاق و چند دستیار که جمع بودند در ساختمانی در جنوب شرقی ارگ سلطنتی، که درالشفایش مي‌خواندند.

اگرچه کیفیت کار عاشقانه قدما را نمي‌توان با
باري به هر جهت کار کردن امروزی‌ها قیاس کرد، ولي به هر روی سختی اوضاع زندگانی مردم در کمبود پزشک و بیمارستان در پایتخت که  نمونهای بود در آن روزها از همه کشور، کاملا آشکار مي‌شود. به طوری که در مقایسه با فراواني بیمارستان‌ها و پزشکان رشته‌های گوناگون امروزی، گاه تصور این امر هم مشکل است.

بعدها در دوران ناصری
، وضع پایتخت نشینان تغییر یافت و با احداث مریضخانه دولتی (بیمارستان سینا)، معالجات و مداوای مردم براي نخستين بار شکل آکادمیک به خود گرفت و بهتر شد. پزشکان فرنگی مدارس دارالفنون و شاگردان ایرانی آنان بار از دوش حکیم باشی‌های سنتی برداشتند و این وظیفه از گردن دارالشفاء ساقط و به عهده مریضخانه جدید سپرده شد.

دارالشفاء در این زمان وظیفه دیگری را به دوش گرفت و شد مدرسه عشق که عارفان و اساتیدی چون میرزا ابوالحسن خان جلوه
، فارغ از تعلقات این جهان، خالصانه به تعلیم شاگردان در آن سرای مي‌پرداختند و درس حکمت مي‌دادند.

در گوشه جنوب شرقی ارگ و خارج آن رو به روی جلو خان مسجد شاه در زمینی به مساحت هزار و اندی متر مربع و به شکل مربعی که ضلع جنوبی
اش (در امتداد خیابان جبه خانه) کمی از اضلاع دیگر کوچک‌تر بوده است، ساختمان دارالشفای تهران قرار داشت. در مجاور ضلع جنوبی آن کوچه ای باریک و شرقی- غربی رهگذران را به سقاخانه نوروزخان مي‌رساند و در غرب آن گذری شمالی- جنوبی از کنار خندق شرقی ارگ عابران را به بازار از میان رفته شتر گلو هدایت مي‌نمود. بازاری که تا حوالی شمس العماره امتداد داشت و اضلاع شمالی و شرقی اش هم به املاک مجاور محدود بود. ملک دارالشفاء، خیابان جبه خانه (ضلع جنوبی ارگ) را بن بست کرده بود، که در جریان تعریض و احداث خیابان‌های ناصریه (ناصر خسرو) و جبه خانه (بوذر جمهری) درست در محل تقاطع این دو خیابان قرار گرفت و تنها بخش کوچکی از ضلع شمالی آن ملک در ضلع شمال خیابان بوذر جمهری (محل بانک) به صورت تجاری وقفی باقی ماند و بدين ترتيب دارالشفاء از ميان رفت.
دارالشفاء که به مداوای بیماران تهرانی اختصاص داشت، اولین بیمارستان این شهر پس از پایتختی تهران است. دارالشفاء پس از درگذشت فتحعلی شاه، در دوران محمدشاه و چند سال اولیه ناصرالدین شاه هم وظیفه اولیه خود را عهده
دار بود، تا این که در سال 1268 قمري با افتتاح مریضخانه دولتی در اراضی خارج حصار صفوی و شمال ضلع شمالی، جایی که بیمارستان سینای کنونی واقع است، دارالشفاء وظیفه طبابتی اش را از دست داد ولی ساختمانش با حفظ نام دلنشین اش به مدرسه علوم دینی اختصاص یافت و از آن تاریخ به بعد در اسناد دوره ناصری به مدرسه دارالشفاء مشهور گشت.

از دوران طبابت در دارالشفای تهران، عبداله مستوفی نویسنده کتاب «شرح زندگانی من» حکایت شیرینی را در کتابش مي‌آورد که ذکرش ضمن آن که حادثه بسیار نادری است و جذابیت شنیدن دارد، ما را از حال و هوای طبابت و تا حدودی شیوه معالجات آن دوران هم با خبر مي‌کند.

او مي‌نویسد
، پدرم که از مستوفیان بود با حکیم باشی شاغل در دارالشفای تهران دوستی و مراوده ای قدیمی داشت و بیشتر روزهایی که مجالی مي‌یافت، هنگام مرخص شدن از محل کارش (دفترخانه داخل ارگ سلطنتی) به دارالشفاء مي‌رفت و با حکیم باشی حال و احوالی مي‌کرد و زمانی را با او به گفتگو مي‌پرداخت. روزی از آن روزها پدرم به مزاح به حکیم باشی مي‌گوید، شما حکیم باشی‌ها چه بلدید؟ چیزی نمي‌دانید! از دانش پزشکی جز چند علف جوشانده و بخور و اماله چیز دیگری حالی اتان نمي‌شود و البته او هم با جملاتی درخور، پاسخ پدرم را مي‌داد و گفتگوی آن‌ها به گرمی ادامه مي‌یابد، که ناگهان جنازه ای کفن پوش را جهت خواندن نماز میت و انجام مراسم شرعی، پیش از دفن آنجا مي‌آورند و روی سکوی مخصوص مي‌گذارند. پدرم، بلافاصله فرصت را مغتنم شمرده به حکیم باشی که داشت از دانش طبابت خود و همکارانش دفاع مي‌کرد، مي‌گوید خب اگر راست مي‌گویی و هنر داری! بیا این مرده را زنده کن، از اتفاق او هم از جا برخاسته و بر سر جنازه مي‌رود. اول نبض را مي‌گیرد، و سپس آیینه ای مي‌خواهد، آیینه را مي‌آورند، او آن را جلوی دهان جنازه نگاه مي‌دارد، مدتی بعد متوجه بخارات ضعیفی که از دهان و بینی جنازه بیرون مي‌آمد، مي‌گردد، در این هنگام بی درنگ، دستور مي‌دهد وسایل لازم برای اماله آماده گردد، و وی را اماله کنند. پس از مدت کوتاهی و به سرعت کار انجام شد. لختی گذشت مشاهده گردید، ناگهان جنازه چشم گشود و بلند شد نشست با نشاط و سرحال درخواست لباس کرد. حکیم باشی هم دستور مي‌دهد، از بازار نزدیک دارالشفاء لباسی برای جنازه زنده شده تهیه کردند. وی لباس‌ها را پوشید و دارالشفاء و ما و ناظران را ترک گفت.

البته شواهد و حکایات مستندی هم
از دوراني که دارالشفاء مکتب خانه و محل درس و تعلیم بوده است. وجود دارد كه مجال شرح آن‌ها نيست.

غمگنامه باید یادآور شد که در کتب تاریخی این دوره نظیر اکسیر التواریخ، ناسخ التواریخ و بیشتر قریب به اتفاق اسناد تاریخی قاجاری از تفریحات مسخره و خوشگذرانی‌های فتحعلی شاه و دیگر شاهان و تعداد زنان و فرزندان و...
به دقت سخن گفته شده اما در هیچ یک نمي‌توان مثلا شرحی از مشخصات ساختمان اولین بیمارستان تهران در آن دوره و اطلاعات فنی از بنا و نحوه معالجات و آگاهی‌هایی نظیر آن دست یافت و يا اطلاعات سودمند ديگر پيدا كرد. از این جهت بسیاری از نکات ریز این گونه اطلاعات بر ما پوشیده است. درست برعکس از زندگانی ملیجک، اسمال بزاز و کریم شیره ای و... هر آنچه كه بخواهيد با همه زوایای ریز و درشت در تمامي اين اسناد مي‌توان يافت.

در این زمینه باز آنچه مي‌تواند راهگشای پژوهشگر و محقق تاریخ دوره قاجاریه باشد
، نوشته‌ها و سفرنامه‌های کم وبیش فراوان به خصوص اروپاییان است که مشاهدات خود را اغلب بسیار دقیق نوشته‌اند.در پایان این مقال ذکر این نکته ضروری است که در اواخر دوره قاجاریه وضع کشور به ویژه شهر تهران بسیار اسفناک شده بود به طوری که سید ضیاء پس از کودتای 1299 خورشیدی بعد از بگیر و ببندها و دستگیری اشخاص سرشناس و اعیان و اشراف، قانونی در نود و چند ماده تدوین و برای اجرا به نظمیه ابلاغ کرد. در آن قانون از ادامه کار میخانه‌ها و شیرکخانه‌ها و ولگردی زنان روسپی و پسران خودفروش و... باید جلوگیری مي‌شد.

یکی از مهمترین فساد جامعه آن روز اعتیاد بیشتر مردم به خصوص مردان به کشیدن تریاک و شیره، چرس و بنگ بود و دشواری مبارزه با این امر
، آزادی قهوه خانه‌ها در داشتن بساط منقل و وافور بود، یعنی در آن دوران کشیدن تریاک نه منع قانونی داشت و نه حرمت شرعی و در رفتار اجتماعی هم قبحی بر آن متصور نبود. در این قانون کشیدن تریاک ممنوع شد و قهوه خانه‌ها هم اجازه داشتن بساط تریاک کشی نداشتند. ولی در اینجا معضل دیگری برای دولت پدید آمد و آن هم واکنش جسمی و تألمات معتادان بود که دولت را مجبور نمود، برای حل این مشکل در هر محلهای خانه‌هایی را تعیین کند تا معتادان تریاک خود را در آنجا دود کنند. البته این قانون ده پانزده روز بیشتر نپایید و از میان رفت. ولی از آنجا که این خانه‌ها را «دارالشفاء» مي‌گفتند و اگرچه این دارالشفاها با درالشفای فتحعلی شاهی تفاوت داشت اما به جهت جلوگیری از خلط مبحث شرح آن گذشت. 

منوی اصلی

صفحه اصلی
مطبوعات و رسانه
مقالات و عناوین
برگ هایی از تاریخ تهران
تاریخ سکه
خرید کتاب
دانلود کتاب
کتاب‌های منتشر شده
ارتباط با مولف

جستجو
حاضرین در سایت
4 میهمان حاضرند
آمار بازدید ها
امروز2
دیروز119
تا کنون2216756

تهران نامه

© Copyright 2008 DARIOUSH SHAHBAZI . All rights reserved.