چهارشنبه 1 خرداد 1398

به پایگاه اینترنتی آثار تالیفی داریوش شهبازی خوش آمدید. تمامی مطالب این سایت تحت حمایت قانون « حقوق مولفين » میباشد. هرگونه سوء استفاده به هر شکلی يا انتشار مطالب در سایتها یا نشریات بدون کسب اجازه از مولف و بدون ذکر منبع اکيدا ممنوع است. استفاده از مجموعه مقالات بصورت یکجا ممنوع میباشد.

 

صفحه اصلی arrow مقالات و عناوین arrow دروازه‌های تهران-ج1

دروازه‌های تهران-ج1

دروازه‌های تهران :

پس آنگه به دروازه‌ها تاختند                           ز دروازه بـانـان سرانـداختند


دروازه‌ها نمادی از شیوه معماری مرسوم و معمول در شهرها بوده است و دروازه‌های تهران قدیم هم از این امر مستثنی نبوده‌اند. اهمیت معماری در زندگی امروز بشر با گذشته چندان تفاوت نکرده است. چنانچه در آن دوران فاتحان به محض تصرف سرزمینی به نابودی ابنیه حکومت قبلی مبادرت مي‌ورزیدند و در صورت توقف و امکان  حضور طولانی در آن
جا به سرعت اقدام به احداث کاخ‌های باشکوه مي‌کردند تا بدین وسیله سلطه و تفوق خود را به رخ رقیب برکشند. امروزه نیز ملت‌ها سعی در ساخت بناهای مدرن و کم نظیری دارند تا آنها را نمادگونه به عنوان مظهر قدرت اندیشه و تعقل و نمایش توانایی‌های مهندسی و فناوری کشورشان به جهانیان بشناسانند. فن و هنر معماری از بارزترین جلوه‌های فرهنگی- هنری یک قوم و ملت است که فراز و فرود آن بیانگر فضای زیستی و شرایط زندگی مردم در دوره‌های مختلف است.

یک بنای معماری گو این که در گام نخست پاسخگوی نیاز مادی و کالبدی و نیازهای اولیه مردم است و در این بعد طراح و سازنده باید تمامی عوامل و شرایط مناسب را به لحاظ انتخاب نوع مصالح و مواد اولیه ساخت، خصوصیات اقلیمی و جغرافیایی، فن ساختمان، شیوه رفتاری- معیشتی و روش‌ها و سنت‌های زندگی مردم آن سازمان
را در نظر گیرد، اما در گام دیگر یک بنا مانند یک تابلوی نقاشی مدام در معرض دید روزانه مردمی است که از کنارش مي‌گذرند. پس باید از این نظر هم آن بنا نیازهای معنوی و دیدگاه‌های هنری، عقیدتی و جهان بینی حاکم بر جامعه را بازتاب دهد.

درگذشته دروازه‌ها و فضای پیرامون آن‌ها از فضای مهم شهری به شمار مي‌آمدند. ساختمان یک دروازه با تمام عناصر معماری اش بعد از برآوردن نیازهای گ
ام نخست، مي‌بایست همچون مجسمه ای زیبا و تندیسی فریبا نیازهای ابعاد دیگر را پاسخ دهد و از آن جایی كه فرهنگ معماری گذشته شهر تهران همچون دیگر شهرهای ایران، ملحم از معماری سنتی ایران زمين با بافت پیوسته و شیوه درون گرا بود و طراح هر چه هنر داشت درون بنا هزینه مي‌کرد و سهم نمای بیرونی پوششی ساده و بی روح بود، همه جلوه گری‌های معماری شهر در فضای ورودی تهران و البته سر در ورودی عمارات و خانه‌ها خلاصه مي‌شد.

متاسفانه با همه اهمیتی که اشاره ای مختصر بدان شد نه گذشتگان به حفظ و نگهداری دروازه‌های تهران توجه کردند و نه حاضران به گذشته مي‌پردازند، به طوری که در مطالعه و بررسی دروازه‌های تهران که همه نابود شده‌اند جز تعدادی عکس (که آن هم گاه به اشتباه معرفی مي‌شود) هیچ مطلبی در دست نیست. از کتاب‌های «تاریخ تهران» که در آنها به دروازه‌های پایتخت اشاره شده،
فقط به نام چهار دروازه حصار صفوي و یا نام دوازده سیزده (گاه بیست و یک) دروازه حصار ناصری قيد شده است، بدون كمترين شرحي از آن‌ها.

اشتباه نویسندگان هم در معرفی عکس دروازه‌ها از آن جهت است که مثلاً دروازه دولت چند بار تخریب و تجدید بنا گردید و حتی بار آخر تغییر مکان هم پیدا کرد. یعنی نخست این دروازه که به دروازه اسدالدوله شهرت داشت در اواخر دوره صفوی به وسیله افاغنه ایجاد شد،
سپس تغيير نام يافت بعدها تجدید بنا گردید و در دوره ناصری (1313- 1264 ه.ق) به کلی تخریب و به شکل باشکوهی دوباره بنا شد و برای اولین بار در تهران در بزرگ فلزی برایش در قورخانه ریخته شد. این دروازه در مدخل خیابان باب همایون قرار داشت ولی کمی بعد در همین دوره در ضلع شمالی حصار ناصری دروازه باشکوه دیگری بنا کردند که آن هم به دروازه دولت شهرت یافت و محل این دروازه در محل کنونی تقاطع خیابان‌های سعدی و انقلاب است و بدین ترتیب مورخين در معرفی عکس‌های دروازه دولت خیابان باب همایون و خیابان سعدی دچار اشتباه مي‌شوند، چون پايين عكس فقط نوشته شده دروازه دولت بدون توضيح و تشخيص اين كه عكس مزبور به كدام دروازه دولت تعلق دارد. و یا گاه دروازه‌های عتیق را با دروازه‌های ناصری اشتباه کرده‌اند (دروازه شمیران قدیم اول پامنار بود و دروازه شمیران جدید در  جنوب پل چوبی بوده است) و یا حتی دروازه‌های داخلی نظیر دروازه ناصریه با دروازه‌های اصلی شهر اشتباه مي‌کنند.

دروازه‌های تهران به لحاظ زمان احداث به 5 دوره تقسیم مي‌شو
ند:

1- دوران صفوی، سال 961 قمری هنگام احداث حصار تهران، این شهر صاحب 4 دروازه شد که برای تمایز از دیگر دروازه‌های هم نام، آن‌ها را ب
ا نام عتیق مي‌خوانیم:

الف: دروازه عتیق شمیران اول پامنار

ب: دروازه عتیق دولاب اول بازارچه نایب السلطنه

ج: دروازه عتیق حضرت عبدالعظیم اول بازار
حضرتی

د: دروازه عتیق قزوین اول بازارچه قوام الدوله

در این دوران
، دروازه جنوبی ارگ هم وجود داشته است. در مورد زمان احداث حصار ارگ و چگونگی آن مجال دیگری برای شرح آن مي‌طلبد.

2- دوره تسل
ط افغان‌ها بر تهران که در انتهای دوران صفویه اتفاق افتاد. دروازه شمال ارگ به نام دروازه اسدالدوله در مدخل خیابان باب همایون احداث شد. افاغنه برای فرار در مقابل شورش و حمله احتمالی مردم تهران دروازه اسدالدوله را در شمال ارگ که به بیابان راه داشت بنا کردند.

3- در آخرین سال پادشاهی محمد شاه قاجار به سال 1263 قمری دروازه نو یا محمدیه در جنوب محله بازار احداث گردید.

4- دوره سلطنت ناصرالدین شاه که در این دوران دروازه‌های دوازده گانه حصار ناصری و دروازه‌های داخل شهر و نیز دروازه راه آهن (ماشین دودی) ساخته شد.

دروازه‌های حصار ناصری عبارت بودند از:

دروازه دوشان تپه، دروازه دولاب، دروازه خراسان (مشهد)، دروازه حضرت عبدالعظیم، دروازه غار، دروازه خانی آباد، دروازه گمرک، دروازه قزوین، دروازه باغ شاه، دروازه یوسف آباد، دروازه دولت، دروازه شمیران.

دروازه‌های درون شهری در این دوره عبارت بودند از:

تجدید بنای دروازه جنوبی ارگ، تجدید بنای دروازه قدیم دولت،
در خیابان باب همایون، دروازه خیابان نایب السلطنه، دروازه خیابان مریضخانه در میدان توپخانه، دروازه خیابان علاءالدوله در میدان توپخانه، دروازه خیابان لاله زار در میدان توپخانه، دروازه خیابان چراغ گاز در میدان توپخانه، دروازه خیابان ناصریه در میدان توپخانه.

پس از احداث خط آهن ماشین دودی دروازه ماشین دودی هم در ضلع جنوبی حصار ناصری ساخته شد و به دروازه‌های ناصری افزوده گشت.

5- دروازه (سر در) باغ ملی که مربوط است به انتهای دوره قاجاریه و دوران ریاست الوزرایی سردار سپه (رضا شاه بعدی)

پس از تقسیم دروازه از نظر قدمت حالا به تقسیم بندی دیگری از انواع دروازه‌ها در شهر تهران مي‌پردازیم:

1- دروازه‌های خارجی یا بیرونی:

منظور از خارجی آن است که این نوع دروازه‌ها ارتباط شهر را با بیرون برقرار مي‌ساختند یعنی درست در لبه خارجی شهر قرار داشتند. بنابراین دروازه‌های
حصار تهران از این نوع دروازه‌ها بودند. این دروازه‌ها در امتداد مسیر راه‌های منتهی به شهر واقع بودند. نظیر دروازه‌های حصار صفوی و ناصری.

2- دروازه‌های درونی:

دروازه‌هایی را درونی یا داخلی مي‌گفتند که درون حصار شهر قرار گرفته بود و بیشتر جنبه امنیتی و انتظامی داشتند و فضایی از درون شهر از
فضای دیگر جدا مي‌ساختند. مانند دروازه‌های میدان توپخانه در حصار ناصری و یا دروازه‌های ارگ.

کارکردهای دروازه‌ها

1- کارکرد ارتباطی: احداث حصار پیرامون شهر برای محصور کردن آن صورت مي‌گرفت و دروازه‌ها نقش ارتباطی میان فضای درونی شهر با خارج را جهت کنترل و نظارت داشتند که این مهم‌ترین ماموریت آنها بود.

2- کارکرد دفاعی و امنیتی: در آن دوران که جنگیدن تن به تن بود و شمشیر سلاح کارساز، بستن دروازه یکی از طرق مطمئن در دفاع از شهر به حساب مي‌آمد. حالا مهاجم، دشمن باشد یا راهزن، تفاوتی نداشت.

3- کارکرد اقتصادی: درگذشته هم مانند امروز یکی از راه‌های کسب درآمد حکومت‌ها دریافت عوارض و مالی
ات  از کالاهای خروجی و ورودی بود و این امر در دروازه‌های شهر انجام مي‌شد.

4- کارکرد اجتماعی: رفت و آمد کاروان‌های بازرگانی، مسافران و غیره پیرامون دروازه‌های اصلی و مهم شهر یک فضای اجتماعی پرتحرک و فعالی پدید مي‌آورد که اجرای مراسم کشتی و یا نمایش و نیز مراسم استقبال از سیاستمداران و بزرگان مذهبی به کار مي‌آمد و اهمیت اجتماعی دروازه‌ها را از این جهت جلوه گر مي‌ساخت.

شیوه معماری و چگونگی طراحی دروازه‌ها در دوره‌های مختلف خصوصیات خاص خود را دارا است که در این مجال نمي‌توان به تفصیل، بدان‌ها پرداخت. خصوصیاتی نظیر این که دروازه‌های عتیق تک دهانه
ای بودند و پل‌های مقابل دروازه چوبی بود، ارتفاع لبه بام طاق ورودی با لبه کنگرهای برج‌های کناری نیز همه در یک تراز قرار داشتند اما در دوره ناصری غیر از دروازه ماشین دودی همه دروازه‌ها سه دهانهای يا بيشتر و پل‌ها همگی از سنگ و آجر بوده است و تفاوت‌هایی دیگر.

لرد کرزن
انگلیسی درباره معماری دروازه‌های تهران مي‌نویسد:«از خصایص عمده میدان توپخانه چهار دروازه (البته در تعداد اشتباه کرده بلكه شش دروازه بوده است) ورودی و خروجی آن است که در نظر ایرانی‌ها نمونه عالی مهارت در معماری جدید است...»

دکتر پولاک
، پزشک ناصرالدین شاه از فرسودگی درهای چوبی دروازه‌های عتیق به سال 1276 قمری مي‌نویسد:

«... باز شدن این دروازه‌ها و گردیدن درها به روی پاشنه چنان به سختی و نامطمئن صورت مي‌پذیرد که در هم شکستن و فرو ریختن آن کار نادر و مشکلی نیست...»

واقعه
ای که برای شاهزاده دالكورکی سفیر روس هنگام عبور از آن دروازه رخ داده پیش بینی دکتر پولاک را اثبات مي‌نماید. حادثه ای که در زمان گذشتن سفیر روس و همراهانش از آن دروازه پیش مي‌آید، این که ناگهان یک لنگه از درهای دروازه سقوط مي‌کند و نوکر و دو اسب او را در دم مي‌کشد.

دروازه‌های عتیق و حصار نیمه مخروبه صفوی تهران در دوران ناصرالدین شاه تخریب شد و دروازه‌ها و حصار جدید بنا گردید و دروازه‌ها و حصار دوره ناصری هم در دوران رضا شاه هنگام احداث خیابان‌ها و تعریض گذرها از میان رفت. تنها دروازه باغ ملی و بخش کوچکی از دروازه نو(محمدیه) در مدخل بازار عباس آباد باقی مانده است و از آن پس بود که شهر دیگر حد و حصری برای پیشرفت خود قائل نبود و در اندک مدتی خود را به کوهپایه البرز رساند و شاید اگر کوه جلویش را نمي‌گرفت، از آن نیز فراتر مي‌رفت. چنان که در جها
ت دیگر رفته است.

منوی اصلی

صفحه اصلی
مطبوعات و رسانه
مقالات و عناوین
برگ هایی از تاریخ تهران
تاریخ سکه
خرید کتاب
دانلود کتاب
کتاب‌های منتشر شده
ارتباط با مولف

جستجو
حاضرین در سایت
4 میهمان حاضرند
آمار بازدید ها
امروز96
دیروز306
تا کنون2174941

تهران نامه

© Copyright 2008 DARIOUSH SHAHBAZI . All rights reserved.