دوشنبه 29 بهمن 1397

به پایگاه اینترنتی آثار تالیفی داریوش شهبازی خوش آمدید. تمامی مطالب این سایت تحت حمایت قانون « حقوق مولفين » میباشد. هرگونه سوء استفاده به هر شکلی يا انتشار مطالب در سایتها یا نشریات بدون کسب اجازه از مولف و بدون ذکر منبع اکيدا ممنوع است. استفاده از مجموعه مقالات بصورت یکجا ممنوع میباشد.

 

صفحه اصلی arrow مقالات و عناوین arrow قنات حاج علیرضا(محله عودلاجان)-ج1

قنات حاج علیرضا(محله عودلاجان)-ج1

قنات حاج علیرضا

این بخش از روزنامه به معرفی تهران اختصاص دارد، اما نه تهران امروز، بلکه تهران دیروز، تهرانی که بسیاری از خصوصیات خود و مردمش را از دست داده است، به طوری که اگر امروز یکی از تهرانی‌های قدیم، مثلا صد و پنجاه سال پیش زنده شود و در شهر به گردش درآيد. هرگز این شهر را نخواهد شناخت و نخواهد دانست که در کجاست و با گردش در خیابان‌ها، لحظه به لحظه گیج‌تر و مبهوتتر خواهد شد و شاید از ازدحام خودروهایی که اصلاً نمي‌داند آن‌ها چیست، سرسام گرفته و سرش را در میان دستانش بگیرد، گوشه ای بنشیند و از ما بپرسد اینجا کجاست؟ این آدم‌ها کیانند؟ و این ساختمان‌ها، این خیابان‌ها، این لباس‌ها و... خلاصه طفلک هیچ چیز را آشنا نخواهد یافت.

 البته باید به او حق داد. چون حصار شهرش را خراب کرده ایم، بر مزار نیاکانش در قبرستان‌ها کوهی از آجر و آهن ساخته ایم، لباس مردانه آشنایش یعنی کلاه نمدی، لباده، شال، گیوه و پیراهن کتان یقه سه دکمه بغلش را دور انداخته ایم و کت و شلوار و کفش و... به تن کرده ایم. البته تحول لباس زنانمان هم کمتر از این نیست و به جای آش کشک کله بره اش، پیتزا مي‌خوریم و به جای الاغ و استرش خودرو خریده ایم و طویله خانه اش را هم توقفگاه خودرو کرده ایم و هزاران تفاوت دیگر که مدت‌ها طول خواهد کشید تا آن‌ها را برایش شرح دهیم.

تازه او از ظاهر قضایا هرگز نخواهد فهمید
، که چه تغییری در فکر و اندیشه و اعتقادات مردم پدید آمده است. اگر آنان با یک موی سبیل مي‌توانستند به بازار بروند تا هر چه بخواهند بخرند به طوری که هیچ یک از طرفین آن معامله هم در انتها زیان نبینند. در مقابل امروز با ده‌ها چک و سفته و سند و شاهد هرگز نمي‌توان مطمئن بود که حقوق طرفین محفوظ خواهد ماند. اگر دختر و پسری به عقد ازدواج یکدیگر درمي‌آمدند و اگر در آن روزگار دختر پیش از آن که خود را همسر شوهر بداند، مانند خواهر و مادر او بدو دل مي‌سوزاند و غمخواری اش مي‌کرد، پسر هم پیش‌تر از او خود را برادر و پدر دختر فرض مي‌کرد و او را مهربانانه، دلدادگی مي‌کرد، مي‌بویید و مي‌بوسید و مي‌پرستیدش. اما امروز...!

باید پذیرفت که در مسیر تحولات تاریخ و در گذر زمان همه جوامع بشری دچار این تغییرات شده و مي‌شوند و این امری است گریزناپذیر ولی آن چیزی که در این مسیر مي‌تواند آسیب‌ها را کمتر و تغییرات را بیشتر به نفع مردم معطوف گرداند، خود مردمند و در این راه باید با حکومت و دولت در تعامل باشند تا مجموعه آن‌ها در مسیر اصلح قرار گیرد. در این باره باید کشورهای موفق را مدنظر قرار داد. آن‌هایی که مردمشان با تحولات صنعتی و فن آوری به رفتار اجتماعی و نیازهای روحی روانی آدمی هم توجه کرده و پیش‌تر از ما تجاربی در این زمینه کسب کرده‌اند. ژاپنی‌ها پس از تسلیم کشورشان در چنگ آمریکا در جنگ جهانی دوم
از هم نپاشيدند (مانند عراق و افغانستان كنوني) دوباره به بازسازی جامعه خویش پرداخته و الحق هم در این راه موفق شدند. همان راهی که آلمانی‌ها رفتند یا بعد کرهای‌ها، مالزیايی‌ها، چینی‌ها و هندی‌ها رفتند و دیگران، باهوش مي‌روند.

البته باید به نکات مثبت و دستاوردهای خوب تمدن جدید هم اندیشید. زمان درازی نیست که تهرانی‌ها آب مصرفی شان را از جوی کوچه‌ها تامین مي‌کردند، بیماری‌هایی نظیر سالک، آبله، طاعون، کچلی و وبا و... بیداد مي‌کرد، مادری نبود که فرزندش نمرده باشد، تازه مادرانی هم بودند که سر زا مي‌رفتند.

سرما و گرما دمار از روزگار مردم در مي‌آورد. هر کسی را یارای سفر نداشت. از سفرهای مشهد مقدس، کربلای معلی و خانه خدا همه به سلامت برنمي‌گشتند و صدها مورد دیگر...

نكته ظريف و مهمي در ان ميان وجود دارد كه بايد از نظر دور نداشت و آن افزايش هفتصد برابري تهران در فاصله كوتاه (دو قرن) است كه اين خود سبب از ميان رفتن فرهنگ بومي تهران و پديد آمدن فرهنگ جديدي از فرهنگ اقوام و شهرهاي ديگر كشور كد به هيچ ك تعلق ندارد گرديده است. آزاد و رها بودن اين تحول بسيار خطرناك است.

شهرمان تهران دارای تاریخی بس شگفت انگیز و سرشار از حوادث تلخ و شیرین است. این شهر که سابقه پایتختی اش کمی بیش از 200 سال است. پیشینه اش با قدمت شهر کهنسال ری گره خورده و این دو
، در گستره ای واقع‌اند که پیش از استقرار نژاد آریاییان در این سرزمین هزاران سال محل سکونت اقوام قدیم بوده است، که این قدمت و پیشینه تا حدود 9 هزار سال مي‌رسد. از این رو در تحقیق و تفحص سابقه این پهنه تاریخی و در بیان تاریخ شهر تهران تعیین مرز میان آن دو عملاً امکان پذیر نیست و در این مسیر امکنه، آیین و رسوم، طرز لباس و پوشاک و... مطمح نظر قرار خواهد گرفت. از آن جمله است محل‌هایی نظیر تپه ازبکی (با 9 هزار سال قدمت)، چال‌ترخان و تپه مرتضی کرد (آثار دوره ساسانی) و... و به موازات آنها بناهایی از سده‌های اخیر همچون سر قبر آقا، خانه قوام الدوله (وثوقي‌لدوله)، شمس العماره، تکیه دولت و... و البته آبادی‌های اطراف تهران قدیم را هم که اکنون در دل تهران بزرگ قرار گرفته‌اند و هزاران موضوع دیگر را از نظر دور نخواهیم داشت. گام نخست را در این امر به قنات حاج علیرضا اختصاص مي‌دهیم که مظهر آن «سرچشمه» نام دارد که خود یکی از مشهورترین محله‌های تهران نام گرفته است. در بازخوانی تاریخچه این قنات به چند نکته توجه مي‌کنیم: 1- تاریخ قنات در ایران 2- وقف 3- لغت هرنج 4- شناسایی حاج علیرضا 5- تاریخچه قنا ت حاج علیرضا.

1- قنا ت یا کاریز: قنات کلمه ای است عربی که فارسی آن کاریز یا کهریزست و اختراعی است خارق العاده از بشر که آدمی توانسته با این سازه هیدرولیکی آب را از دل زمین به سطح زمین آرد، بی آن
که هیچ گونه انرژی مصرف شود و محیط زندگی مان آلوده گردد و این افتخار بر تارک تمدن بشر به نام ایرانیان باستان حک شده است و نکته جالب توجه این که هزاران سال پیش از آن که نیوتن از افتادن سیب به وجود نیروی ثقل زمین پی ببرد نیاکان ما اين انرژی را شناخته و آن را به کار گرفتهاند. آنان به كمك همين انرژي آب را از اعماق زمين به سطح آن آورده‌اند.

قنات را در مقاله ای مستقل به شرحش خواهیم پرداخت. فقط اشاره شود که دست کم 6000 سال پیش ایرانیان با آگاهی از علم زمین شناسی و آب شناسی این پدیده حیرت آور را به بشریت عرضه داشته‌اند و بعدها استفاده از این پدیده از ایران به دیگر نقاط جهان مانند چین، مصر و... رفته است.

2- وقف: براساس ماده 55 قانون مدنی ایران وقف عبارت است از این که عین مال حبس و منافع آن تسبیل شود. وقف یکی از عادات پسندیده ایرانیان است
. البته در جوامع دیگر نیز به شیوه‌هایی خیراتی مستمر و مداوم وجود دارد. مصلحین جامعه اداره اوقاف را شورایی و دوره ای توصیه مي‌کنند نه فردی و ثابت، باشد تا در آینده هم از انگیزه‌های شرکت مردم در امر وقف کاسته نشود.

3- هرنج: (هَ رَ) مترادف مظهر است
، یعنی محل ظهور قنات، جایی که آب پس از طی مسافتی از عمق زمین به سطح زمین مي‌رسد (فرنج: (فُ رَ) خرطوم، پوزه، پیرامون، اطراف دهان- لغتنامه).

4- حاجی علیرضا: کسی که این قنات را حدود کمتر از 200 سال پیش احداث کرده است، سرگذشت جالبی دارد. او فرزند حاج ابراهیم خانه کلانتر معروف به تاجبخش و ملقب به اعتمادالدوله است. حاج ابراهیم
، اولین صدراعظم سلسله قاجاریه است. او کسی است که آخرین صدراعظمی زندیه را به عهده داشت و موجب انتقال قدرت از زندیه به قاجاریه شد، ولی با این وجود آقا محمدخان از او واهمه داشت و به فتحعلی شاه توصیه کرده بود که از قدرت زیاد او باید ترسید از همین روست که فتحعلی شاه هم سرانجام در سال 1215 قمری در یک روز وی و تمامی بستگانش را که مصدر قدرت بودند، دستگیر و از میان برد. اما در آن هنگام به دو طفل خردسالش علیرضا متولد 1203 قمری/ 1789 میلادی و علی اکبر رحم شد و هر دو زنده ماندند.

علیرضا که در همان زمان اخته گردید
، بعدها محرم حرمخانه فتحعلی شاه شد. او مردی نیک سیرت و خیرخواه بود. قنات مزبور را او احداث کرد و آبش را رایگان دراختیار تهرانی‌ها قرار داد. حتی املاکی را  جهت لایروبی و مخارج نگهداری قنات برای آن اختصاص داد. حاجی علیرضا در سال 1265 قمري/ 1849 ميلادي در اوایل دوره ناصری درگذشت. روح بزرگش شاد و رحمت خدا بر او باد.

5- قنات حاج علیرضا: این قنات که در زمان خودش بسیار با ارزش و گرانقدر بود و شاید به اندازه یک سد برای تهران امروز کارکرد داشت، در آن زمان نیمه شرقی تهران را آب رسانی مي‌کرد. قنات حاجی علیرضا از ضلع شمالی فرهنگسرای اندیشه (خیابان شهید قندی) آغاز مي‌شود. یعنی مادر چاهش آنجاست و در امتداد جاده قدیم شمیران ادامه مي‌یابد و در حوالی پادگان ولی عصر (عشرت آباد سابق) جاده را قطع کرده به شرق خیابان آمده در نزدیکی میدان سپاه در امتداد خیابان سپاه و ابن سینا ادامه مي‌یابد. در شمال سه راه مجاهدین اسلام آب قنات به دو رشته تقسیم مي‌شود. شاخه شرقی به خانه قوام الدوله در کوچه میرزا محمود مي‌رود که به مصارف منازل شرق خیابان سیروس مي‌رسد و شاخه غربی به طرف امامزاده سید اسماعیل و  جنوب غربی خیابان سیروس ادامه مسیر مي‌دهد. عمق مادر چاه این قنات 80 متر و طول مسیر 9 کیلومتر است. مظهر قنات حاج علیرضا در پیاده روی شرقی چهارراه سرچشمه در خیابان سیروس مقابل یک مغازه مرغ فروشی قرار دارد. مسیر این قنات در حوالی میدان بهارستان به سبب ایجاد تاسیسات شهری و به خصوص خطوط مترو تغییراتی کرده است. قنات حاج علیرضا در نقشه‌های وزارت نیرو که از قنات‌های تهران تهیه شده به شماره 39
O – 6G مشخص شده است. 

منوی اصلی

صفحه اصلی
مطبوعات و رسانه
مقالات و عناوین
فرهنگ تاریخ تهران
برگ هایی از تاریخ تهران
تاریخ سکه
پیشینه تهران قدیم
تهران امروز
گالری
ارتباط با مولف
خرید کتاب
دانلود کتاب
کتاب‌های منتشر شده

جستجو
حاضرین در سایت
16 میهمان حاضرند
آمار بازدید ها
امروز26
دیروز205
تا کنون2149197

تهران نامه

© Copyright 2008 DARIOUSH SHAHBAZI . All rights reserved.