سه شنبه 21 آبان 1398

به پایگاه اینترنتی آثار تالیفی داریوش شهبازی خوش آمدید. تمامی مطالب این سایت تحت حمایت قانون « حقوق مولفين » میباشد. هرگونه سوء استفاده به هر شکلی يا انتشار مطالب در سایتها یا نشریات بدون کسب اجازه از مولف و بدون ذکر منبع اکيدا ممنوع است. استفاده از مجموعه مقالات بصورت یکجا ممنوع میباشد.

 

صفحه اصلی arrow مقالات و عناوین arrow ماشین دودی (2)

ماشین دودی (2)

ماشین دودی (2) :

شنیدن نام ماشین دودی برای بسیاری از تهرانی‌هایی که تا دهه بیست چشم به جهان گشوده‌اند بسیار خاطره انگیز است، آنهایی که دهه سی (گویا 1339 خورشیدی ماشین دودی برچیده شد) را به یاد دارند کم و بیش آن خاطرات شیرین را در مرور گذشته‌های دور ياد مي‌کنند، و این امر تنها به پایتخت نشینان اختصاص ندارد بلکه دیگر هموطنان عزیزی که این وسيله را در آن سال‌ها برای دیدار دوست (شاه عبدالعظيم) در شهر ری برگزیده‌اند در این خاطرات سهیم‌اند.

ماشین دودی زیرعناوین گوناگونی
، در اسناد تاریخی مورد دقت و بررسی قرار گرفته است، از آن جا که گام نخست راه آهن، این پدیده برتر حمل و نقل بشری در انقلاب صنعتی در ایران با احداث راه آهن حضرت عبدالعظیم همراه شده، بی شک تاریخچه ماشین دودی پا را از گلیم خویش یعنی صفحات تاریخ تهران فراتر گذاشته و با تاریخ راه آهن در کشورمان درهم آميخته است. از این روست که بررسی تاریخ ماشین دودی و راه آهن در ایران خاستگاه مشترکی دارد و این مقاله شرح مفصل آن را برنمي‌تابد، از اين رو نگاهي كوتاه به تاريخچه آن مي‌افكنيم.

راه آهن تهران- شاه عبدالعظیم، راه آهن تهران
ـ شهر ری، ترن بخاری، کالسکه بخار، ترن، خط آهن و... عناوینی است که از ماشین دودی حضرت عبدالعظیم نوشته و گفته شده است.

راه آهن
، یعنی انتقال سریع و کم هزینه یک حجم کلان از مسافر به خصوص برای قوای ارتش دول روس و انگلیس که عاملی بسیار تعیین کننده بوده است، به ویژه در دوران ناصری برای دو دولت رقیب. گو این که این عامل به تنهایی آنقدر شیرین بود که مگسان بازیگر در جهان سیاست آن روز را گرد خود آورد، ولی عوامل دیگری هم وجود داشت که بر این شیرینی بیفزاید، نظیر ایجاد بازارهای جدید برای کالاهای روسی یا انگلیسی، انتقال سریع و ارزان کالای تجاری، ایجاد بازار کار در مرحله ساخت راه آهن که برای کشور برنده در این بخت آزمایی مي‌توانست بسیار پیش برنده باشد.

از این رو تاریخ راه آهن
ايران سرشار است، از حوادث تاسف بار از دخالت‌های خفت بار دولت‌های روس و انگلیس در ایران. به طوری که پس از آشنایی ایرانیان با این پدیده، هرگاه سرمداران زبون قاجاری تصمیم به اجرای طرح راه آهن مي‌گرفتند، اگر فرد یا شرکت مجری، فرانسوی، آلمانی، بلژیکی و یا هر تابعیتی غیر از آن دو دولت داشت، با مقاومت و مخالفت آنها روبرو مي‌شد، کارش به شکست مي‌انجامید و چنانچه تبعه یکی از این دو دولت مي‌بود دیگری به کارشکنی مي‌پرداخت و تا نقشه مطروحه متوقف نمي‌گشت از پای نمي‌نشست. این وضع ادامه داشت تا سرانجام پس از کشمکش‌های فراوان طرح راه آهن تهران- شهرری عملی گردید، ولی پس از آن ایرانیان تا قاجاریان روی کار بودند، هرگز موفق نشدند راه آهن سراسری را به انجام رسانند و زمانی این راه آهن به منصه ظهور رسید که روسیه با انقراض قاجاریه نفوذ قوی خود را در ایران از دست داده بود و انگلیسی‌ها هم از طرفی قدرت نفوذی گذشته را نداشتند، و از سوی دیگر دولت پهلوی مورد حمایتشان بود و تمایل به تحکیم دولت مرکزی در ایران داشتند.

ایرانیان عصر ناصری
، نخستین بار در سال 1858 ميلادي/1273 قمري. از طریق فرخ خان امین الدوله (امین الملک) سفیر ایران در فرانسه به روزگار امپراطوری ناپلئون سوم با «راه آهن» آشنا شدند. بعدها انگلیسی‌ها امتیاز معروف رویتر را به کمک حاج میرزا حسین سپهسالار صدراعظم از ناصرالدین شاه گرفتند، که یکی از مواد آن قرارداد احداث راه آهن در ایران بود، ولی در اثر کشمکش‌های دو دولت رقیب، بالاخره این امتیاز از میان رفت و در سال 1873 ميلادي/1290 قمري. به طور رسمی اجازه نامه احداث راه آهن باطل شد.

تا این که در دوره ناصرالدین شاه قرار بر این شد
، که راه آهن تهران- شهرری، ماشین دودی، ساخته شود. برای این کار شرکت «فابیوس بواتال» که متخصص کارخانه چراغ گاز تهران بود، امتیاز مزبور را از شاه گرفت، ولی بعد آن را به شرکت بلژیکی «راه آهن و تراموای ایران» فروخت (لرد کرزن انگلیسی معتقد است، روس‌ها پشت پرده با آن شرکت تبانی داشتند و سرمایه آن را تامین کردند). شرکت بلژیکی بالاخره ماشین دودی را ساخت و درسال 1305 قمري افتتاح کرد.

راه آهن تهران- شهر ری به طول 8700 متر از جنوب شرقی محل چال میدان
(ايستگاه = گار = گار ماشين) تا حضرت عبدالعظیم کشیده شد. فاصله دو خط ریل اش، هشتاد سانیتمتر بود. شرکت بلژیکی اراضی وسیعی را در غرب املاک نجف آباد و شمال اراضی مشایخ تهران که در ضلع جنوبی خیابان دروازه مشهد (خراسان) واقع شده بود به ماشین دودی (ایستگاه) اختصاص داد. جایی که امروز بوستان (پارک) کوثر نام دارد، در شرق خیابان ری.

در آن زمان تهران محصور در حصار ناصری با دوازده دروازه بود. بنابراین برای خروج ماشین دودی از شهر بخشی از حصار را در گوشه جنوب شرقی آن خراب کردند و ساده‌ترین دروازه تک قوسی تهران را
براي واگن ماشين دودي در آن جا بنا نهادند و مقابلش نیز پلی بر خندق کنار حصار ساختند. در مسیر ریل ماشین دودی از ایستگاه تا این دروازه، امروز خیابان شهید محمد یزدی واقع است و محل دروازه راه آهن هم تقاطع همین خیابان با خیابان شوش است.

ماشین دودی
، اولین خط راه آهن بود که در ایران احداث گردید. بنابراین شاهد حوادث ناگواری بود که در اثر ناآشنایی مردم با این وسیله پدید آمد. بسیاری از عابران در برخورد با آن و یا مسافران هنگام پیاده شدن پیش از توقف کامل دچار حادثه گشته و مجروح، معلول و حتی کشته مي‌شدند، که گاه همین امر سبب بروز اغتشاش تهرانی‌ها مي‌شد و چه بسا اراذل و اوباش در این میان به آشوب دست زده و به آن بهانه خسارت فراوانی به واگن‌های ماشین دودی وارد مي‌کردند.

مسائل دیگری که پیرامون این وسیله حمل و نقل تهران قدیم وجود داشت و برخی از نویسندگان نظیر مرحوم جعفر شهری از آن یاد کرده‌اند. پدید آمدن دسته
ای اوباش و مجرم و فراری اطراف آن بود که مبادرت به دزدی، جیب بری و حتی اعمال شنیع بر کودکان مسافر در  حین حرکت واگن که روی سقف آن‌ها منتقل مي‌شدند، مي‌کردند.

کسب درآمد در جامعه تهران قدیم اگرچه مانند امروز نبود که تقسیم منافع و درآمدها با پیچیدگی معماگونه روبرو باشد، ولی به هر روی این امر در آن زمان هم ساده انجام نمي‌شد و چم و خم‌های پیچاپیچی برای خود داشت. بنابراین، پدید آمدن قطار شاه عبدالعظیم جدا از درگیری‌هایش در حفظ منافع در سطح دولت با نیروهای مخالف با مشکلات دیگری هم در شهر تهران روبرو بود. مخالفینی از فعالان حرفه حمل و نقل نظیر درشکه چی‌ها، گاری چی‌ها وغیره که هر از گاهی تا فرصت مي‌یافتند به کمک اوباش و اراذل دست به اغتشاش و خرابی ملزومات قطار مزبور مي‌زدند، که برایشان هم فال بود و هم تماشا، یعنی با غارت وسایل به نان و نوایی مي‌رسیدند و نیز ماموریت تخریبی اشان را هم انجام مي‌دادند.

یکی از حوادثی که بیش از همه دولت ایران را به زحمت انداخت
، حادثهای بود، که محمدحسن خان اعتمادالسلطنه وزیر انطباعات ناصرالدین شاه آن را در روزنامه خاطراتش در تاریخ شنبه 11 ذیالقعده سال 1305 قمري بدین شرح آورده است:

«از وقتی که راه آهن از تهران به حضرت عبدالعظیم کشیده شده بیشتر عبور مردم از این راه است. امروز چهار به غروب مانده جمعیت زیادی که به زیارت با کالسکه بخار (ترن ماشین دودی) مي‌رفتند، شاگرد نانوایی که در کالسکه بخار بود رذالت نموده
، قبل از این که کالسکه‌ها بایستند خود را پایین مي‌اندازد که برود، دامن قبایش به چرخ راه آهن گیر مي‌کند و مي‌افتد زیر چرخ، پا و کمر قطع شده و فی الفور مي‌میرد. مردم لجاره بی تربیت که در این کالسکه‌ها بودند به فرنگی رعیت روس، که بلیت‌ها را مي‌گیرد، هجوم مي‌آورند، که چرا تو کالسکه را نگه نداشتی که رفیق ما این طور شد. فرنگی هم از ترس فرار مي‌کند، به اتاق توقفگاه مي‌رود، تپانچه شش لوله را به طرف آن‌ها خالی مي‌کند. یکی به سینه مرد خیاطی مي‌خورد. فی الفور مي‌میرد. بعد از این قتل جمعیت به طرف فرنگی هجوم مي‌آورند و با چوب و چماق و سنگ، فرنگی را مي‌زنند اعضای بدن فرنگی را مجروح مي‌نمایند، حاکم عبدالعظیم مي‌رسد، فرنگی را به خانه خود مي‌برد. الواد چون مي‌بینند که فرنگی را بردند، کالسکه‌های راه آهن را مي‌شکنند و با نفت آتش مي‌زنند. ماجرا را به عرض شاه مي‌رسانند. خاطر مبارک خیلی متغییر مي‌شود تا ساعت شش با امین السلطان و نایب السلطنه و وزیر نظام اصلاح این کار مي‌شود.

ناصرالدین شاه دستور مي‌دهد
، مقصرین حادثه را در دیوان خانه تخت مرمر، داخل ارگ تهران چوب بزنند و پس از تنبیه آنان، نایب السلطنه همراه امین السلطان و امین الدوله به اعتذار کمپانی بلژیکی راه آهن به حضرت عبدالعظیم مي‌روند. در این جریان رئیس اداره راه آهن ادعای مطالبه چهل هزار تومان خسارت از دولت ایران مي‌نماید.»

اعتمادالسلطنه
مي‌افزاید که اگر وزرای ما بتوانند جواب بدهند، خسارت ندادن سهل است، ممکن است مبلغی هم جریمه بگیرند اما واقعیت این بود که کسی نبود تا در این حادثه روبروی مسوولان شرکت راه آهن بایستد.

کشمکش ادعای خسارت بین شرکت راه آهن و دولت ایران بالا گرفت طوری که موسیودنی، ریاست شرکت بابت خسارت وارده به واگن‌ها و ایستگاه نظیر روکش صندلی‌ها و پرده‌های مخمل و آیینه‌ها و شیشه‌ها و غارت بعضی اشیاء شکواییه ای تسلیم وزارت امور خارجه کرد و سفارت بلژیک در تهران هم در حمایت از این شکایت به آن وزارت خانه نوشت، چون این کار توهین به دولت و شخص سلطان بلژیک مي‌باشد، باید دولت ایران 300 هزار تومان خسارت بپردازد و وزرای وقت نیز برای پوزش خواهی به سفارت خانه بیایند، چون این خبر به ناصرالدین شاه رسید، سخت برآشفت و از آنجا که مي‌دانست بلژیکی‌ها از حمایت دولت روس برخوردارند و از فتنه انگیزی آنان هم باخبر بود، دیگر راهی نداشت جز استمداد از امام جمعه تهران برای حل موضوع. امام جمعه تهران که داماد شاه نیز بود، به سفارت بلژیک اعلام کرد
، حل ماجرا را شاه به من محول کرده است. پس جهت مذاکرات نماینده ای نزد من آید.

موسیودنی و دو تن از اعضای سفارت بلژیک
، منزل امام جمعه حاضر شدند و با حضور مترجم، گفت و گو و بحث پیرامون حادثه و نحوه مصالحه و مبلغ خسارت آغاز شد. هر یک از طرفین از موضع خود دفاع مي‌کرد و بحث و جدل در این باره به درازا کشید، چون امام جمعه دید، طرف بلژیکی در موضع خود سخت پافشاری مي‌کند و جریمه سنگینی را در این ارتباط طلب مي‌نماید، دست به ابتکار زد و با خونسردی اعلام کرد، خوب حالا که شما حاضر به تخفیف در دریافت خسارت نیستید، دولت ایران با درخواست شما موافقت مي‌کند، ولی «از امروز نشستن به راه آهن حرام است.»

شنیدن این جمله برای هیئت مذاکره کننده، آبی بود سرد که بر آتش گرم ریزند و با شناخت آنان از جامعه ایرانی و داستان فتوا که یک شبه
، ره صد ساله را چگونه مي‌پیماید، نیازی به زمان تامل و ادامه مذاکره برای ایشان نبود، جز هر سازشی بی  حضور فتوا.

دوستعلی خان معیرالممالک
، نوه ناصرالدین شاه در «یادداشت‌هایی از زندگانی ناصرالدین شاه» ختم ماجرا و داستان مصالحه را چنین شرح مي‌دهد:

«... امام جمعه گفت دولت پیشنهاد شما را پذیرفته و بدان عمل خواهد کرد. آنگاه رو به محرر نموده، دستور داد
، چند تلگراف به علمای عتبات و ولایات بنویسید، که از امروز نشستن به راه آهن حرام است.
چون مترجم موسیودنی و فرستادگان سفارت را از چگونگی حال واقف ساخت، زبان به اعتراض گشودند. امام جمعه در جوابشان گفت: با آنچه شما خواسته بودید، موافقت شد، ما اینک نیز تکلیف خود را انجام مي‌دهیم
. بلژیکی‌ها دیدند کار بدتر شد و هرگاه اقدام به چنین امر شود، خسارتشان  جبران ناپذیر خواهد بود، ناچار از در مسالمت درآمدند و پس از گفت وگوی بسیار قرار بر این گذاردند که «نی زما و نی زتو دم مزن» و نمایندگان سفارت رضایت نامه سپرده از محضر امام بیرون آمدند. «ماجرا ختم به خیر شد و با پرداخت پنج هزار تومان غائله خاته یافت.»
محمدحسن خان
اعتماد السلطنه شنبه 19 ربیعالاول 1306 قمري نوشت:
جریمه را
ه آهن را پنج هزارتومان وزیر با تدبیر امین السلطان داد. خداوند عقبه این کار را حفظ کند.

منوی اصلی

صفحه اصلی
مطبوعات و رسانه
مقالات و عناوین
برگ هایی از تاریخ تهران
تاریخ سکه
خرید کتاب
دانلود کتاب
کتاب‌های منتشر شده
ارتباط با مولف

جستجو
حاضرین در سایت
12 میهمان حاضرند
آمار بازدید ها
امروز69
دیروز217
تا کنون2215153

تهران نامه

© Copyright 2008 DARIOUSH SHAHBAZI . All rights reserved.