سه شنبه 28 آبان 1398

به پایگاه اینترنتی آثار تالیفی داریوش شهبازی خوش آمدید. تمامی مطالب این سایت تحت حمایت قانون « حقوق مولفين » میباشد. هرگونه سوء استفاده به هر شکلی يا انتشار مطالب در سایتها یا نشریات بدون کسب اجازه از مولف و بدون ذکر منبع اکيدا ممنوع است. استفاده از مجموعه مقالات بصورت یکجا ممنوع میباشد.

 

صفحه اصلی arrow مقالات و عناوین arrow نخستین خانه تهران کجاست؟-ج1

نخستین خانه تهران کجاست؟-ج1

نخستین خانه تهران کجاست؟

 
مرد خوان باش و غم خانه مخور

(خاقانی)

این سوال
، شگفت انگیز است از آن روی که نه تنها در تهران که در هیچ شهری، کسي نتواند، اولین خانه را شناسایی و احصا کند و صد البته شهر تهران هم از این مقوله جدا نیست. در اصل ما هم نمي‌خواهیم اولین خانه تهران را به شما معرفی کنیم که نمي‌دانيم اولين خانه كي؟ و كجا؟ ساخته شده است. بلکه در این مقاله قصد داریم، اولین خانه تهران را که نامش در اوراق و اسناد تاریخی وارد شده و به خان تعلق داشته، بشناسیم. این خانه که بهتر است بگوییم «قصر» از دیگر خانه‌های تهران بزرگ‌تر و عظیم‌تر و مستحکم‌تر و از همه مهمتر، خارج از مرکز تجمع سکونتی تهرانیان آن زمان بوده است. گوشه شمال شرقی محله بازار و جنوب غربی محله عودلاجان و شمال غربی محله چال میدان را باید هسته مرکزی سکونتی تهران دانست که به حکم قرائن و شواهد و البته دلایل متقنی چند، پیشینه این محله به دوران باستان و پیش از اسلام برمي‌گردد.اولین قصر تهران که خانه اربابی بوده است، به بابا شیخ تعلق داشته است و این خانه سنگ بنای عظیم‌ترین قصرهای این شهر را در دوره زندیه و به خصوص دوران طولانی پادشاهی قاجاریان تشکیل داده است، قصرهایی نظیر خلوت کریم خانی، و دیگر عمارات متعدد کاخ گلستان.

سوالاتی را که اکنون در ذهن خواننده گرامی پدید آمده پاسخ خواهیم گفت
:

این خانه کجا بوده؟ آیا اکنون وجود دارد؟ چرا در این محل بنا شده؟ بابا شیخ که بوده؟ مشخصات خانه چه بوده؟ اسناد و متون و دلایل این سخنان چیست؟

الف: محل این خانه تقریباً در مرکز محله ارگ در دوران قاجاریه بوده است. موقعیت دقیق‌تر جغرافیا
يی آن را باید چنین حدس زد، ضلع غربی حصار مستحکم آن خیابان صور اسرافیل، ضلع جنوبی میدان ارگ و ضلع شرقی آن امتداد خیابان باب همایون در طرح كشيده شده موقعيت آن ديده مي‌شود.

ب: عمارت بابا شیخ در حصار مستطیل شکلی با طول شمالی- جنوبی و طولانی اش پر از درختان چنار بوده و در دوره‌های بعد برای احداث بنا تخریب شده و اثری از آن باقی نمانده است.

ج: چرا «خان» عمارت، خود را در این محل بنا کرده است، دلایلی چند است:

1- مهم‌ترین دلیل احداث بنا و هر گونه آبادانی از گذشته تا به حال تغییر نکرده و آن نزدیکی به منابع طبیعی آب است و اینجا دقیقا کنار رودخانه پس قلعه بوده است. رودخانه پس قلعه که متاسفانه از میان رفته است از دره پس قلعه سرچشمه مي‌گرفت و با کمی اغماض تقریبا به موازات جاده قدیم شمیران به تهران مي‌رس
يد و از میدان توپخانه کنونی و از کنار امامزاده غیبی (این امامزاده کنار دروازه قدیم دولت واقع بود که در جریان توسعه میدان توپخانه از میان رفت) مي‌گذشت و با عبور از حدود مرکز محله ارگ در مسير خيابان بوذرجمهري به سمت هسته مرکزی و سرپولك تهران ادامه مي‌یافت.

2- دلیل دیگر، مرغوبیت زمین‌های این حوالی نسبت به اراضی هسته مرکزی ده تهران
، یعنی حوالی سرپولک، به لحاظ مواردی چند بوده است، نظیر: بلندی این ناحیه، سیل گیر نبودن آن و واقع بودن در کنار سرچشمه آب...

3- فاصله ای معقول از هسته مرکزی دارد تا هم از محاسن دور بودن از توده مردم که برای  حاکمان متصور است، بهره
مند باشد و هم از کفایت نزدیکی به جهت بهره‌گيری از نیروی انسانی برای آبیاری و باغداری و خدمت‌هایی دیگر سود برد.

د: شاید بتوان گفت
، بابا شیخ، اولین حاکم تهران بوده که پس از شکل گیری آبادی تازه سر و سامان گرفته تهران به نحوی ماموریت دولتی در اداره آن پیدا کرده بود. یعنی او کاردار حکومت تیمور بوده است (تیمور لنگ متولد 736 و متوفی به سال 807 قمری است). بابا شیخ از طرف تیمور لنگ، مامور پذیرایی از گنزالس کلاویخو، سفیر پادشاه اسپانیا مي‌گردد. کلاویخو در سال 1404 میلادی به تهران مي‌رسد. در این زمان بابا شیخ عمارت دیگری نیز در مجاورت خانه اش ساخته بود که توانست همزمان در دو عمارت از کلاویخو و داماد تیمور جداگانه پذیرایی امیرانه ای در ضیافتی شاهانه انجام دهد.

ه: اما درباره مشخصات خانه خان تهران باید متذکر شد
، به احتمال بسیار قوی آن بنا از آجر ساخته و با کاشی تزئین شده بود. ری که حدود دویست سال پیش از این تاریخ در حمله مغولان ویران شده بود، خرابه‌هایش مملو از آجر و دیگر مصالح ساختمانی بوده که به کارِ خانهسازی تهرانیان مي‌آمد.

چنان
که در سده‌های اخیر نیز هنوز از بازمانده بناهای ری تهرانیان استفاده مي‌کردند. این معنا را سیاحان دوره قاجاریه اشارت دارند و از طرفی یاقوت حموی، در حوالی همان دوران به خانه‌های آجری و کاشیکاری و... اشاره کرده است.

برای تعیین مشخصات دقیق‌تر بنای بابا شیخ حتی مي‌توان گمان برد که پشت بام آن مسطح بوده باشد. دلیل نخست آن که چوب در تهران پوشیده از درختان سرسبز فراوان بوده و نیازی به سقف گنبدی نبوده است و دیگر این که توماس هربرت در سال 1627 میلادی مي‌نویسد، تهرانی‌ها عادت دارند با تمام اعضای خانواده خود در پشت بام بخوابند یعنی بام خانه‌ها گنبدی شکل نبوده و مسطح بوده است تا در تابستان‌ها بشود در آنجا خوابید. مشخصه دیگری که از این خانه باید شرح داد، وجود حصار مستحکم آن است. تهران در آن زمان یعنی پیش از صفویه
، فاقد حصار بوده و برای حفاظت این خانه در میان انبوه درختان آن حدود، نیاز به حصار محکمی بوده است و بدین ترتیب خانه بابا شیخ حکم قلعه ای مستقل را داشته است. قلعه ای که بعدها در میان ارگ شهر تهران قرار گرفت و هسته مرکزی و اولیه ارگ سلطنتی گردید.

و: اسناد و متو
نی که برای اثبات این سخنان می توان برشمرد کم نیست و از سوی دیگر مطالعه دقیق و تفحص در تاریخ و جغرافیای تهران این بینش را به محقق مي‌دهد تا از قرائن و شواهد بتواند این ادعا را ثابت نماید، اما در این مجال کوتاه فرصت شرح مفصل آن نیست. گو این که بدان‌ها اشاراتی خواهد شد.

دومین چیزی که در قرون 5 و 6 تهران را شهره خاص و عام کرد
، بعد از نام ابوحماد تهرانی رازی، «انار» مرغوب تهران است که در نخستین سال‌های قرن ششم، ابن بلخی، از آن مي‌نویسد و قبل و پس از آن بسیار است، نوشته‌هایی که از فراوانی درختان میوه و انبوهی اشجار تهران ثبت است، تا آن جا که تهرانی‌های یاغی مي‌توانستند پس از چپاول کاروانیان مسافر ری به زیرزمین‌های میان آن درختان پناه برده وپنهان شوند، بدون آن که ماموران دولتی به ایشان دست یابند.

در مورد چنارهای خانه بابا شیخ هم باید افزود که پیتر و دلاواله که در سال 1617 میلادی همراه شاه عباس تهران را دیده از چنارهایی با عمر بیش از دویست سیصد سال (دو مرد با دست‌های باز آن چنارها را حلقه مي‌زدند) سخن گفته است
يعني هنگام ورود شاه عباس به تهران كه بعد فرمان مي‌دهد تا درختان چنار فراواني در آن جا غرس كنند و چهار باغ احداث نمايند، درختاني آن جا بوده است كه دويست سيصد سال قبل (عصر باباشيخ) كاشته شده بود. .

کلاویخو هم در سفرنامه اش از دیدار از تهران به عمارت خان اشارتی دارد که مي‌تواند در این باره در کنار دیگر اسناد مورد دقت قرار گیرد.
 

منوی اصلی

صفحه اصلی
مطبوعات و رسانه
مقالات و عناوین
برگ هایی از تاریخ تهران
تاریخ سکه
خرید کتاب
دانلود کتاب
کتاب‌های منتشر شده
ارتباط با مولف

جستجو
حاضرین در سایت
14 میهمان حاضرند
آمار بازدید ها
امروز2
دیروز119
تا کنون2216756

تهران نامه

© Copyright 2008 DARIOUSH SHAHBAZI . All rights reserved.