سه شنبه 21 آبان 1398

به پایگاه اینترنتی آثار تالیفی داریوش شهبازی خوش آمدید. تمامی مطالب این سایت تحت حمایت قانون « حقوق مولفين » میباشد. هرگونه سوء استفاده به هر شکلی يا انتشار مطالب در سایتها یا نشریات بدون کسب اجازه از مولف و بدون ذکر منبع اکيدا ممنوع است. استفاده از مجموعه مقالات بصورت یکجا ممنوع میباشد.

 

صفحه اصلی arrow مقالات و عناوین arrow شکار در تهران قدیم-ج1

شکار در تهران قدیم-ج1

شکار در تهران قدیم

شکاریم یکسر همه پیش مرگ
                                فردوسی
در این مطلب به شکار در تهران قدیم مي‌پردازیم ،و بدین منظور عنوان‌های پایین را شرحی مختصر مي‌آوریم:
1- لغت شکار
2- پیشینه شکار در گستره تهران
3- شکارگاه‌های تهران
4- حیواناتی که زیستگاهشان درگذشته اطراف تهران بود.
5- نحوه شکار
6- آیین و رسوم شکار
7- قوانین منع شکار
1- شکار در لغت به معنای کشتن و یا زنده گرفتن حیوانی به دست آدمی است. گو این که درگذشته شکار بیشتر جهت تامین گوشت و البته برای شاهان و درباریان جزو تفریحات آنان به شمار می رفت، ولی امروزه اهداف متعددی بر آن مترتب است:
الف: تجارت و صادرات پوست، مو، گوشت، عاج و...
ب: فعالیت ورزشی و تفریحی
ج: زنده گیری برای باغ وحش‌ها و اهداف دیگر
د: گرفتن مار و عقرب و غیره جهت تهیه دارو...
ه: تهیه گوشت...
و: تهیه روغن و دیگر مواد صنعتی.
ایرانیان در بین دیگر اقوام و ملل کهنسال جهان به اسب سواری و شکار شهرت دارند، در آثار شاعران و نویسندگان ایران، از پیشینه دیرینه شکار بارها سخن رفته است.
اولئاریوس آلمانی، در اواسط قرن یازدهم هجری وارد ایران شده، و از شکار و آیین آن در این سرزمین یادکرده است.
سرهنگ دروویل، در دوران فتحعلی شاه در تهران بوده (1810 میلادی) در سخن از شکار مي‌نویسد:
«... ایرانیان شیفته سیاحت و شکار و زیارت‌اند.»
دکتر پولاک، طبیب ناصرالدین شاه که در اوایل سلطنت او در ایران زندگی مي‌کرد، مي‌گوید:
«...شکار در سراسر مملکت برای همه کس مجاز است، به استثنای شکارگاه‌های سلطنتی که در مجاورت پایتخت است. شکار نسبتا زیاد است. بیشتر تفنگ‌های اروپایی که به تفنگ انگلیسی شهرت دارد، مورد استفاده قرار مي‌گیرد.»
لیدی شیل، همسر سفیر انگلیس در تهران در دوره ناصری مي‌نویسد:
«...در بیابان‌های اطراف ورامین، تعداد زیادی گورخر (گورخر ايراني كرم رنگ و بدون خط بوده‌اند) وجود دارد، که ایرانی‌ها کباب خوشمزه ای از گوشت آن تهیه مي‌کنند. علی رغم اینکه گورخر تک سم است، و غیره نشخوار کننده، مانند الاغ، اسب و...»
2- گستره تهران، یعنی منطقه بسیار وسیع دامنه‌های جنوبی کوه‌های شمیران و رشته کوه البرز که بسیار پر آب و علف بوده است، از گذشته‌های بسیار دور که به پیش از اسلام و دوران باستان مي‌رسد، زیستگاه حیوانات مختلفی بوده، و این خود سبب گرد آمدن ایرانیان در اين پهنه و سکنا گزیدن ایشان در این محل بوده است.
مي‌دانیم سابقه زندگی ايرانيان اعم از آریاییان و نیز پیش از ایشان در پهنه جنوبی کوه البرز تا 9 هزار سال قبل مي‌رسد. آدمی از بدو خلقت از گیاهان و حیواناتی که شکار مي‌کرده است، غذای خود را تامین مي‌نمود. بنابراین پیشینه شکار در این گستره به هزاران سال می رسد.
3- شکار در اطراف تهران، تا پیش از پایتختی ممانعتی برای عموم مردم وجود نداشت. گو اینکه پادشاهان حکومت‌های قبل از قاجاریه هم بدان توجه داشته‌اند. از آن جمله یکی از عوامل مورد  توجه شاه تهماسب در احداث حصار تهران، امر شکار در این گستره بوده است، ولی به طور شاخص ،پس از استقرار شاهان قجر است ،که قرق شکار گاهی مطرح می شود.
 در این عصر اطراف تهران یکسر به شکار گاه سلطنتی تبدیل شد. از روزی که دارالخلافه در حصار صفوی و بعد در حصار ناصری بود، شکارگاه‌های سلطنتی برقرار گشت،و به قرق مامورین دربار قجر درآمد، و بدین ترتیب شکار در این مناطق برای عموم مردم ممنوع شد. بدیهی است،بدان روزگار خارج از حصار بیابان بود،و  زیستگاه وحوش به شمار مي‌رفت، و چه بسا تهرانی‌ها به محض خروج از دروازه‌های شهر با خرگوش، آهو، پلنگ، گرگ، شغال و کفتار و... روبرو مي‌شدند.بنابراین حومه تهران قدیم،یعنی مناطقی چون؛ دوشان تپه، فرح آباد، مسگرآباد، سلطنت آباد، دولاب، سرخه حصار، ولنجک، آبادی‌های شمیران، جاجرود، شهرستانک، ورامین، فیروز بهرام، کن، سولقان و... همگی شکارگاه‌های سلطنتی به شمار مي‌رفتند. از این روست، نام این نقاط بار ها، در بسیاری از متون قاجاری در سخن از شکار، به میان آمده است.
4- اگر سفرنامه‌های مادام کارلا سرنا، لیدی شیل، دکتر پولاک، دکتر فووریه، ناصرالدین شاه و غیره و نیز آثار قلمی اعتمادالسلطنه، معیرالممالک و دیگران را تورق نماییم،در خواهیم یافت،بسیاری از حیواناتی که دیدنشان، امروز برای تهرانی ها محال است و یا فقط در باغ وحش امکان دارد،آن روز در همین جایی که ساختمان ما قرار گرفته، زندگی می کرده اند. جانورانی که بار ها نامشان در متون عصر قاجاریه یاد شده است، چون:
بزکوهی، قوچ وحشی، آهو، خرگوش، گورخر، کبک، تیهو، یلوه (پرنده ای حلال گوشت)، مرغ ماهیخوار، یوزپلنگ، خرس دماوندی، هوبره، باقر قره، چاخرق(پرنده ای حلال گوشت)، کل، بز، تکه، دراج، روباه و دله، قزقون(پرنده ای حلال گوشت)، بلدرچین، سمور، کرکس، و چارکر.
5-وجه غالب شیوه شکار در ایران از گذشته‌های دور تیراندازی سواره یا پیاده و مستقر بوده است،که گاهی هدف گیری سواره، خود مایه تعجب و تحسین اروپاییان می شده است، و آنان از مهارت ایرانیان در تیراندازی و کشتن شکار هنگام سواری یاد کرده‌اند، ولی طریق دیگری هم از ایام دور مورد استفاده بوده، و آن هم صید آهو با سگ تازی و یا پرندگان به وسیله قوش و دیگر پرندگان شکاری نظیر شنقار بوده است.
در تهران قدیم افرادی بودند، که حرفه آنها تربیت پرندگان شکاری بود، که به ایشان قوش ساز مي‌گفتند، از آن جمله‌اند؛ تیمور میرزا پسر فرمانفرما و دو پسرش عالم شاه میرزا و مسرورالسلطنه که به همین سبب بسیار مورد توجه ناصرالدین شاه قرار داشتند.
تیمور میرزا را گویند؛ شیری از بچگی آورده، و نزد خود بزرگ کرده بود، طوری که شیر هرگز از او جدا نمي‌گشت، و کاملا به وی عادت کرده بود، حتی وقتی وی به حمام هم مي‌رفت، شیر باید با او به حمام برود، و حیوان گرمای طاقت فرسا را تحمل مي‌کرد، تا با تیمور میرزا از حمام خارج شود. جالب آنکه در حمام دلاک‌ها جرات کیسه کشیدن او را از ترس شیر نداشتند، بنابراین تیمور میرزا باید خدمه خود را برای این عمل همراه مي‌آورد.
6- گو اینکه افراد عام هم برای شکار به آیین و رسومی پایبند بودند، و اساساً رفتن به کوه، دشت، کویر و جنگل بی بلد و بی تمهیداتی حرفه‌ای انجام نمي‌پذیرفت، اما ماجرای شکار رفتن پادشاهان آیین و رسوم خاصی داشت، که شرح مفصل در این مجال نمي‌گنجد.
اولئاریوس که در اواسط قرن یازدهم هجری در دربار صفویه بوده، از این مراسم  شرحی دارد :
«...بامداد، تعداد زیادی اسب برای سواری و شتر برای حمل بار آورده شد. سفرای دعوت شده یک گروه سی نفره تشکیل دادند... در طول راه شاه چند بار اسب و یک بار لباس خود را عوض کرد این کار را هر روز تا پایان مراسم شکار تکرار مي‌کرد.
شکار آن روز توسط بازهای شکاری انجام مي‌گرفت، بازها به دنبال درنا، مرغابی، غاز وحشی و کلاغ و پرندگانی که شکاربانان پرواز مي‌دادند...
نوازندگان درباری انتظار شاه را مي‌کشیدند.
روز بعد تعداد زیادی باز شکاری، سه یوزپلنگ تربیت شده و چند سگ دراین شکار شرکت داشتند.
شاه از به کار بردن تیر و کمان و شمشیر به طور ماهرانه‌ای آگاهی دارد...»
دکتر پولاک، طبیب ناصرالدین شاه هم از آیین شکار در دوره ناصری مي‌نویسد:
«...مهمترین شکار سلطنتی، سالی یک بار اواخر دسامبر (اوایل دی ماه) در دره جاجرود در روزی معین چند تیر توپ به عنوان علامت آتش مي‌شود، و بلافاصله نیمی از سکنه آن ناحیه را تخلیه مي‌کنند... در طول رودخانه چادرهایی برای همراهان زده مي‌شود... آلاچیق را با منقل و کرسی گرم مي‌کنند...
توقف در شکارگاه به طور متوسط یک هفته طول مي‌کشد...
هر روز با شلیک توپ علامتی داده مي‌شد...
تمام ملتزمین رکاب تا محافظین و خدمه جمع مي‌شوند و تفنگچی‌ها با بازها و تعدادی سگ شکاری فرا مي‌رسند...
چند نفر شاعر هنگام صرف چاشت شعر قرائت مي‌کنند و...
در شکارگاه، قبلا جرگه چی‌های (عده‌ای از سپاه که در بیابان شکار را محاصره مي‌کنند، وآن را به تيررس شاه مي‌آورند.) متعددی به اتفاق سربازان تپه‌های مشرف را اشغال کرده‌اند، شکار را به طرف شاه کیش مي‌دهند و...
حیوان‌های که صید هر روز با چاپارهایی سریع، گوشت به صاحب منصبان حاضر و حتی سفارتخانه‌های اروپایی ارسال مي‌شد...
تفریح شاه در شب بازی شطرنج و یا ورق است...
دو شتر نر مست را برای جنگ به جان هم مي‌اندازند....»
7- درگذشته قانون مدونی برای منع شکار وجود نداشت، فقط شکارگاه‌های سلطنتی جایی بود، که مخصوص شکار شخص شاه بود، و دیگران اجازه شكار نداشتند، مگر گاهی كه احدی از رجال از شاه اجازه مي‌یافت،یکبار برای شکار بدانجا برود.
پس از پیروزی مشروطه خواهان، در تهران به سال 1329 قمری روزگاری که یفرم‌خان ارمنی، ریاست نظمیه را داشت، نظارتی از طرف دولت بر شکار اعمال مي‌شد ،که معیرالممالک در این باره مي‌نویسد:
«...عصر سوار شده که بروم، منزل یفرم‌خان شاید بلیت جدید (برگ مجوز شکار) بتوانم تحصیل نمایم  برای شکار.»
نخستین بار در دوران حکومت سید ضیاء به سال 1299 خورشیدی در اعلانیه رسمی دولت، داشتن اسلحه شکاری منوط به اخذ جواز از نظمیه ‌گردید،و این اولین قانون رسمی در زمینه شکار است.

منوی اصلی

صفحه اصلی
مطبوعات و رسانه
مقالات و عناوین
برگ هایی از تاریخ تهران
تاریخ سکه
خرید کتاب
دانلود کتاب
کتاب‌های منتشر شده
ارتباط با مولف

جستجو
حاضرین در سایت
19 میهمان حاضرند
آمار بازدید ها
امروز163
دیروز217
تا کنون2215247

تهران نامه

© Copyright 2008 DARIOUSH SHAHBAZI . All rights reserved.