چهارشنبه 1 خرداد 1398

به پایگاه اینترنتی آثار تالیفی داریوش شهبازی خوش آمدید. تمامی مطالب این سایت تحت حمایت قانون « حقوق مولفين » میباشد. هرگونه سوء استفاده به هر شکلی يا انتشار مطالب در سایتها یا نشریات بدون کسب اجازه از مولف و بدون ذکر منبع اکيدا ممنوع است. استفاده از مجموعه مقالات بصورت یکجا ممنوع میباشد.

 

صفحه اصلی arrow مقالات و عناوین arrow تهران و باغ‌های گمشده‌اش-ج1

تهران و باغ‌های گمشده‌اش-ج1

تهران و باغ‌های گمشده‌اش
این عنوان مصاحبه‌ای است که در روزنامه ایران به چاپ رسید.
                                             هواي باغ نكرديم و دور باغ گذشت
                           منصور اوجي
چرا باغ و باغداری در میان ایرانی‌ها در طول تاریخ دارای جایگاه ویژه ای بوده است؟
با توجه به اینکه ایران سرزمینی خشک و کم آب محسوب مي‌شود، آب و آبادانی و به تبع آن سبزی و سبزه همواره به عنوان یک آرزو و رویا برای پدرانمان مطرح بوده و از همین روی، اصلا یک حس نوستالژیک نسبت به باغ به عنوان نماد آبادانی و آسایش در میان ما ایرانی‌ها وجود دارد، که به محض مواجهه با جایی که دار و درختی دارد، و سبزه و چمنی، به سرعت احساس شعف و شادمانی مي‌کنیم.بطور کلی، رنگ سبز از نظر روانی در ضمیر ناخودآگاه انسان، به عنوان نماد و مظهر زندگی، و امید و آسایش و نشاط در لوح حافظه جا دارد.
و یکی از رنگ‌های اصلی پرچم ما هم هست.
بله، و همین طور درمتون کهن و نو ادبیات ایران، باغ و بوستان به عنوان یکی از اصلی‌ترین نمادهاي زندگي مطرح است.
مثل سعدی که دو کتاب اصلی و معروفش نام «بوستان» و «گلستان» را به خود گرفته، شما چه تعریفی از باغ دارید؟
برای من باغ واژه ای خیال انگیز و روح افزا ست، عرصه نغمه سرایی مرغان خوش الحان، پهنه عطر افشانی گل‌ها و نمایشگاهی از رنگ‌های دل فریب گل و ریحان، و سرانجام میدان معاشقه عاشقان دل از کف داده است.
عاشقان دل از کف داده مرا یاد باغ «آجودانیه» مي‌اندازد، و ماجرای دختر ناصرالدین شاه، ممكن است، ماجرا را به اختصار بفرماييد؟
در این باغ یکی از حوادث تلخ دوره قجری به وقوع پیوسته است. شما مي‌دانید ،که این باغ متعلق به آقا رضا «اقبال السلطنه» آجودان باشی درشت استخوان و خوش سيماي ناصرالدین شاه بوده است. او در ارتباط نزديكي كه با شاه داشت با «فروغ الدوله» دختر ناصرالدین شاه روابط عاشقانه پیدا می‌کند. بیشتر اوقات دو دلداده در این باغ كه در همسايگي كاخ نياوران بود، خلوت مي‌کردند.
این «فروغ الدوله» گویا همسر «ظهیرالدوله» معروف است؟
بله وی معروف به «صفا علیشاه» بوده، و این لقب خود ماجرایی شنیدنی دارد، و آن از این قرار است، که معممی به نام «صفی عليشاه» در دوره ناصری در سلسله سخنرانی‌هایش از حکومت بد مي‌گوید، و به ترویج عقاید درويش مآبانه و صوفی‌گرایانه دست مي‌زند. بدین سبب شاه از داماد خود ـ ظهیرالدوله ـ مي‌خواهد، كه با «صفی علیشاه» گفتگو کند، و او را از این کار منصرف نماید، ليكن ظهیرالدوله در برخورد با صفی علیشاه تحت تاثیر وی قرار مي‌گیرد، و بعدها از مریدان درجه اول او مي‌شود. تا جاییکه از طرف «صفی علیشاه» به «صفا علیشاه» ملقب مي‌گردد.
از ماجرایی که در باغ «آجودانیه» اتفاق افتاده مي‌گفتید.
ماجرای «اقبال السلطنه» و باغ آجودانیه شایعات فراوانی را در میان اهالی تهران به وجود مي‌آورد، تا جاییکه بالاخره داستان به گوش ناصرالدین شاه مي‌رسد، و سرانجام با شكايت ظهيرالدوله از ارتباط آن دو، شاه دستور می دهد، اقبال السلطنه را با «قهوه قجری» معروف در اين باغ بکشند.
سابقه باغ و باغداری در تهران به چه زمانی برمي‌گردد؟
سابقه باغداری نه در تهران بلکه در ایران به قرن‌ها پیش از اسلام بازمي‌گردد. ما در ادبیاتمان همان طور که شما اشاره کردید، شواهد بسیاری داریم، که اهمیت باغ و باغداری را نزد ایرانیان آشکار مي‌کند. مثلا رودکی درباره باغ مي‌گوید:
آمـدن آن نوبهار توبه شکن             پرنیان گشت باغ و برزن و کوی
یا عنصری مي‌گوید:
باغ همچو تخت بزازان پر از دیبا شود         باد همچون طبل عطاران پر از عنبر شود
یا مولوی سروده است:
باغ سبز عشق گویی منتهی است         جز غم و شادی در او بس میوه‌هاست
این ابیات و ابیات فراوانی از این دست،گویای علاقه ایرانیان از دوره باستان به باغ و باغداری است. فراموش نشود ،که باغ ایرانی، به لحاظ طراحی و معماری در دنیا بسیار مشهور بوده است و اصولاً سبک طراحی و معماری باغ ایرانی در جهان پر آوازه و دارای جایگاهی خاص است.
در سایر هنرهای اصیل ایرانی هم باغ به عنوان یکی از اصلی‌ترین و برجسته‌ترین نمادهای ملی و فرهنگی ایرانی‌ها حضور دارد؟
درست است، مانند؛ قالیبافی و کاشیکاری‌های عظیم و پر ابهتی که در اماکن و مساجد مشهور و معروف تاریخی، به چشم مي‌خورند. باغ همواره به عنوان یک الگو برای طراحی نزد طراحان ما مطرح بوده و بسیاری از نقش‌های معروف فرش‌های ایرانی، همگی نام باغ را بر خود دارند. مثل «چهار باغ» که از معروف‌ترین نقش‌های فرش‌های ایرانی است. یا طرح «ماهی» هم نمادی از باغ است، که در میان طراحان نقش‌های فرش‌های ایرانی مطرح است.
اصلا بسیاری از فرش‌های ایرانی آدمی را به یاد باغ مي‌اندازد؟
در میان فرش‌های معروف اصفهان هم تا آنجایی که حافظه من یاری مي‌کند، طرحی داریم، به نام «باغچه» که یکی از محبوب‌ترین طرح‌های ایرانی نزد فرنگی‌ها به شمارمي‌رود.
به ظاهر سابقه طراحی باغ در ایران به دوره «مادها» مي‌رسد؟
همین طور است، در این دوره به فرمان «بخت النصر» باغی احداث مي‌شود، که این باغ از باغ‌های معروف تاریخ جهان است، و «بخت النصر» این باغ را برای همسرش که دختر پادشاه «ماد» و ایرانی بود، ساخت ،که طراحی آن را دختر پادشاه «ماد» انجام داده بود. در واقع آغاز طراحی و ساخت باغ‌های ایرانی به دوره «مادها» باز مي‌گردد، و این برای ما ایرانی‌ها افتخاری است. در دوره «کوروش» هخامنشی در تاریخ تصریح شده، که طراحی باغ‌های ایرانی توسعه یافت، و به کشورهای دیگر هم منتقل شد.
باغ و باغداری در تهران چگونه شکل گرفت؟
من تاریخ باغ و باغداری در تهران را به چهار دوره تقسیم مي‌کنم.در ضمن باید به این نکته توجه داشته باشید، که تهران به دلیل آب و هوای مطلوب و فراوانی آب، منطقه همیشه سرسبزی بوده، و در منابع جغرافیایی قدیم از درختان انبوه و باغ‌های میوه تهران یاد شده است. بايد از ياد نبريم، كه فراواني آب به نسبت وسعت آن روز تهران مورد نظر است.
چرا شاهان صفوی ناگهان متوجه تهران مي‌شوند؟
چون مقبره جد اعلایشان معروف به «امامزاده حمزه» در کنار مرقد «شاه عبدالعظیم» بوده است، و زیارت دو مقبره دلیل اصلی حضور صفویان در تهران است. البته دلایل دیگری هم در این میان بود، نظیر؛ حاصلخیزی تهران، که مي‌توانست آذوقه پایتخت نشینان را در قزوین فراهم سازد، و دیگر استحکام و شهرت یافتن این شهر مي‌توانست پایتخت را از هجوم دشمنان از سمت شرق كه بر سر راه‌شان بود، مصون دارد، و صرفنظر از اینها تهران همیشه منطقه شکارگاهی مطلوبی برای پادشاهان صفویه، بخصوص شاه تهماسب بوده است، و البته وجود باغ‌هاي فراوان تهران نیز دليلی ديگر بوده است، وبالاخره این توجه، موجب صدور فرمان احداث حصار تهران در سال 961 قمری مي‌گردد.
تقسیم بندی تاریخی شما درباره باغ‌های تهران به چه صورت است؟
چنانكه گفتم، تاریخ باغ و باغداری در تهران را می توان به چهار دوره، قبل از صفوی، صفوی، عهد قجر و دوره پهلوی تقسیم کرد .چنانکه پیشتر گفته شد،قبل از صفویه، گستره کوهپایه جنوبی رشته کوه البرز و تهران همواره از سرسبزترین و خوش آب و هواترین مناطق ایران به حساب مي‌آمد، ابن بلخی در کتاب «فارسنامه» (500 تا 510 قمری )   می نویسد:
«انار تهران یکی از بهترین انارها است.»
این سخن نشان مي‌دهد، که در آن زمان در تهران به قدری باغ‌های مصفا و پرمحصول وجود داشته ،که انار آن به عنوان محصول باغی به نقاط مختلف ایران صادر مي‌شده، و اتفاقاً از بهترین انارهای آن روزگار بوده است.
یک قرن بعد از «ابن بلخی»، «یاقوت حموی» (617 قمری) قبل از حمله مغول در کتابش از باغ‌های مصفا و زیبای تهران یاد مي‌کند. بعد از او «قزوینی» در کتاب «آثار البلاد» (661 قمری) درباره تهران مي‌‌نویسد:
«تهران قریه بزرگی است، از قریه‌های دارای باغ و بوستان و درخت و میوه.»
آیا قبل از اینکه تهران به عنوان یک شهر مطرح باشد، باغ‌های مشهوری داشته؟
البته، حتی اغلب مورخان معتقدند، در دوره‌ای که سکنه تهران در زیر زمین ،زندگی مخفی داشتند، اراضی آن پوشیده از باغ بوده و مدخل آن خانه‌ها در انبوه درختان قرار داشته است. البته باید توجه داشت، منظور از تهران آن روز یعنی هسته مرکزی تهران ،محدوده 
محله سر پولک.
این هسته مرکزی دقیقا کجای تهران امروز قرار دارد؟
هسته مرکزی تهران،که بنابر قرائنی باید سابقه باستانی داشته باشد، و مي‌شود، گمان برد، كه پيشينه‌اش به پيش از اسلام برسد. در حال حاضر در قسمت شرقی بازار فعلی تهران و شمال غربی محله چال میدان یعنی اطراف سرپولک و چهارراه کنونی سیروس قرار دارد. حصار صفوی تهران،محدود بود؛ازشمال به خیابان «سپه» و «امیرکبیر»،از جنوب  به خیابان «مولوی»،از  شرق به خیابان «ری» و از غرب هم به خیابان «وحدت اسلامی» امروز.
این محدوده متعلق به چه سالی است؟
سال 961 قمری این حصار بنا و در فاصله سال‌های 6-1284 قمری که حصار ناصری احداث مي‌گردد، خراب مي‌شود.
این محدوده متعلق به دوران صفوی است. در این دوره باغ معروفی هم داریم؟
در این دوران باغ‌های زیادی وجود داشته، لیکن نام باغ «امیدی» اولین باغ نامدار تهران در 500 سال اخیر است. علاوه بر این، باغی هم بوده به نام «چهار باغ» که بعدها «ارگ سلطنتی» یا همان «کاخ گلستان» را در آن احداث کردند، و بانی این باغ هم شاه عباس صفوی بوده است. درباره «چهار باغ» باید بگویم، که باغی که شاه عباس، در این ناحیه احداث مي‌کند، در اراضی باغ و قصری بوده است ،که در دوران تیمور به خان تهران تعلق داشته همان باغی که کلاویخو سفیر پادشاه اسپانیا در آن باغ پذیرایی مي‌شود.
شاه عباس برای احداث این باغ مقدار معتنابهی درخت چنار غرس مي‌کند.
یکی از مواردی که مي‌توان به واسطه آن قدمت تهران را تعیین کرد،همین درختان چنار است؟
بله. اتفاقا تهران در طول تاریخ به چنارهایش شهرت داشته. برای مثال یکی از معروف‌ترین چنارهای گستره تهران، چناری بود، که در محوطه مرقد امامزاده صالح قرار داشت، و یکی از مهمترین و ارزشمندترین میراث كنوني طبیعی شهر تهران بود ،که سابقه آن به پیش از اسلام برمي‌گشت، که متاسفانه آنرا نابود کردند. دیگر چنار معروف تهران، چناری بوده،که در محله «پاچنار» وجود داشته، در نزدیکی مرقد امامزاده «سید ولی» که به چنار «خوبنار» معروف بوده، چون وقتی با چاقو یا شی تیزی تنه آن را زخمی مي‌کردند، از آن شیرابه قرمز رنگی خارج مي‌شده است. یا همینطور چنارهای «کن» که هنوز هم برخی از آنها هستند،واز قدمت تاریخی پر سابقه ای برخوردارند، در امامزاده «یحیی» هم می‌توان چنارهاي كهنسالي را مشاهده كرد.
آیا این چنارها از سوی دستگاه‌های ذی ربط شناسایی شده؟
هنوز کار مؤثر و مفیدی انجام نشده، اما حقیر در بررسی و مطالعه تاریخ تهران آنها را شناسایی کرده و شرح مفصلی از آنها در کتاب «فرهنگ جامع تاریخ تهران» آورده‌است.
امیدواریم این چنارها به سرنوشت چنار محوطه مرقد  امامزاده صالح دچار نشوند!
آن درخت، واقعا حیف شد. مشاهده آن سبب تعجب و بهت همگان مي‌شد. مادام «دیو لافوآ» سياح فرانسوي، كه در دوره ناصري در ايران بوده، در کتاب خودش درباره این درخت مي‌نویسد؛ که 15 مرد بالغ باید دستشان را به هم مي‌دادند، تا دور آن بتوانند، حلقه بزنند، وی مي‌افزاید؛ درخت عجیبی است و در دنیا بی نظیر.
درباره «چهار باغ» مي‌گفتید. آیا از درختان آن باغ چیزی باقی مانده؟
بسیاری از نویسندگان تاریخ تهران، بر این باورند، که درختان این باغ همگی متعلق به دوره شاه عباس است. در صورتیکه پيش از  شاه عباس این باغ وجود داشته، و او با غرس درختانی دیگر باغ را تکمیل کرده و توسعه داده است. «پیتر و دلاواله» سیاحی که همراه شاه عباس وارد تهران مي‌شود، درباره این درخت‌ها مي‌نویسد:
«چنارهایی درمحوطه چهار باغ وجود دارد،که دو نفرمرد قد بلند هم نمي‌توانند، دور آن حلقه بزنند.»
از این سخن، می توان نتیجه گرفت، که این درختان در دوره شاه عباس بیشتر از دویست، سیصد سال عمر داشته‌اند. یعنی متعلق به دوره تیموري بوده‌اند. به عبارت ديگر هر چند بخش عمده چنارهاي ارگ سلطنتي به دوره شاه عباس تعلق دارد، ولی تعدادی هم از آنها به دوره‌هاي پيش از او به ويژه عصر تيموري مربوط است.
از این درخت‌ها چیزی باقی مانده؟
متاسفانه بخشي از آنها در عصر قجر براي احداث عمارات سلطنتي وتعدادی هم در دوره پهلوی برای احداث کاخ دادگستری و كاخ وزارت دارایی قطع شد. اکنون تعداد کمی از آنها در حیاط کاخ گلستان و محوطه شمس‌العماره وجود دارد.
از باغ «امیدی» مي‌گفتید.
امیدی، یکی از شعرای نامی تهران و معاصر شاه اسماعیل صفوی بوده و چهار باغ شاه عباس بعد از این باغ در تهران به وجود آمد. پدرامیدی کدخدای تهران و ملقب به «مولانا» بوده است. باغ اميدي به آن عصر و او تعلق داشته است.
به این ترتیب آیا باغ‌های مشهور تهران در دوره قاجار شکل مي‌گیرد؟
اولین باغ‌های معروف تهران در دوره قاجاریه مربوط به دوره فتحعلی شاه است. از باغ‌های معروف در این دوره مي‌توان به باغ «هفت حوض» اشاره کرد، که اکنون از بین رفته است .آن باغ در منطقه «گلوبندک» فعلی واقع شده بود، و تنها مرحوم دهخدا، به این باغ اشاره ای کرده است. از دیگر باغ‌های نامدار این دوران باغ «نگارستان» است ،که در شمال میدان بهارستان امروزی قرار داشته، و در یک کیلومتری و خارج از حصار صفوی بوده است، یعنی تقریبا در یک کیلومتری محله «سرچشمه» و محله «پامنار» امروز.
این باغ را فتحعلی شاه احداث کرده است، و از باغ‌های تاریخی تهران به شمار می رود. «سرسره» معروف فتحعلی شاه در حمام این باغ قرار داشته، و «قائم مقام فراهانی» همشهری محبوب و مشهور ما را در «حوضخانه» همین باغ خفه مي‌کنند. این باغ همان باغی است، که محمد میرزا بعد از درگذشت فتحعلی شاه پس از رسیدن به تهران به واسطه حضور «علي ميرزا ظل‌السلطان» در کاخ فتحعلی شاه داخل حصار صفوی در آنجا مستقر مي‌شود، و همانجا به تخت سلطنت مي‌نشيند.
این باغ هنوز مانده یا از بین رفته؟
امروز وزارت ارشاد در این باغ استقرار دارد. باغ زندان قصر هم که دوباره در حال تبدیل شدن به باغ است، در دوران فتحعلی شاه احداث شده، و معروف به باغ «قصر قجر» بوده است.
در دوره محمدشاه چطور در این دوره باغ معروفی ساخته نشد؟
نه چندان. چون به هر حال دوران سلطنت محمدشاه کوتاه بود. باغی در منطقه شمیران حوالی باغ فردوس که به باغ «محمدیه» معروف بوده از مستحدثات اوست. ماجرای این باغ هم از این قرار است ،که میرزا آقاسی در این ناحیه قصری را برای محمدشاه مي‌سازد، البته این باغ در دوره محمدشاه تکمیل نشد. میرزا آقاسی قصر و باغی هم برای خود مي‌سازد، که منسوب به وی مشهور به «عباسیه» است. در باره قصر محمدیه می گویند؛چون محمد شاه در قصر تازه ‌ساز محمديه  درگذشت، ناصرالدین شاه به این باغ اهمیت نداد، و «مهد علیا» هم این باغ را خوش یمن ندانست، و این بنا متروك گشت. تا اینکه چند دست گشت و سرانجام به احتشام السلطنه رسید.این زمان، باغ منسوب به نام مالك جديدش «محمودیه» خوانده شد، و اكنون ايستگاه محموديه در شمیران یادگار همان باغ است.
با این همه میرزا آقاسی در این دوران و به ویژه در منطقه «عباس آباد» (نام آقاسی عباس بود.) اقدام به آبادانی کرده و باغ بزرگی را هم در این منطقه احداث مي‌کند؟
درست است، تپه‌هاي مشهور عباس‌آباد و بازار عباس‌آباد از آثار اوست، اما عمده باغ‌های قجری در دوره ناصرالدین شاه احداث مي‌شود. از باغ‌هایی که در این دوره داریم، یکی باغ «فیشرآباد» است ،که متعلق به «کامران میرزا» پسر ناصرالدین شاه بوده، ولی چون باغبانش فیشر اتریشی بود، به باغ «فیشرآباد» شهرت پیدا مي‌کند، و در دوره پهلوی تبدیل به پادگان مي‌شود، و بار دیگر در جمهوری اسلامی آن را به بوستان تبدیل مي‌كنند، خانه هنرمندان هم در این محل قرار دارد. باغ دیگری که خاطرم هست باغ «عشرت آباد» مشهور است، که به پادگان تبدیل شده. باغ «عیش آباد» هم باغ دیگری بوده که در شمال باغ «عشرت آباد»و در حد فاصل «عشرت آباد» و باغ «قصر قجر»قرار داشته، که از بین رفته است.
پس همین جا اجازه بدهید ،که از مسوولان بخواهیم مراقب باشند ،که دیگر درختان پادگان «عشرت آباد» از میان نرود.
در دین اسلام و عرف جامعه جلوگیری از قطع اشجار توصیه شده و در قوانین جاری کشور قطع درخت جرم جنحه تلقی مي‌شود، و زندانی دارد. با این همه توجه لازم در این زمینه وجود ندارد.
از باغ‌های معروف دیگر دوران ناصری بگویید.
یکی دیگراز باغ‌های معروف این دوران «حکیمیه» است ،که در منطقه «حکیمیه» امروزی قرار داشته، و مربوط به «حکیم الممالک» بوده، و بعدها امام جمعه وقت تهران آن را مي‌خرد ،و این منطقه به «امامیه» مشهور مي‌شود، و «فرهنگسرای اشراق» در باقیمانده همین باغ احداث شده است. از باغ‌های نامدار دیگر تهران، باغ «حسن آباد» در شمال غربی میدان حسن آباد است. این باغ متعلق به «مستوفی الممالک» بود. مستوفی الممالک مالک مناطق مختلف تهران مثل «بهجت آباد» و «یوسف آباد» است.
شما گفتید که نزدیک به هزار باغ را در تهران شناسایی کرده اید. از این هزار باغ چند تایش مانده؟
بعضی از باغ‌ها مثل «فیشر آباد»، باغ «اتابک اعظم» محل سفارتخانه روس، باغ سفیر روس در زرگنده، باغ سفیر انگلیس در قلهک، باغ سفیر ایتالیا در کامرانیه، هنوز هم هست. و باغ فیشرآباد که پیشتر گفته شد، متعلق به کامران میرزا پسر ناصرالدین شاه بوده است.
به ظاهر سفر ناصرالدین شاه به اروپا فتح بابی مي‌شود، برای باغ و باغداری نوین در ایران؟
دقیقا همین طور است. البته ایرانی‌ها در باغ و باغداری صاحب نام و آوازه بوده، و هستند و در ایران باستان مبدع باغ‌های بی نظیری بوده‌اند، ولی باغداری در دوره ناصرالدین شاه در ایران و پس از مواجهه با سبک اروپایي دچار تحول جدی شده، و پس از سفرناصرالدین شاه به فرنگ، بحث باغداری جدید میان اعیان و اشراف تهرانی و ایرانی باب مي‌شود، و برخی از شاهزادگان و حتی خود ناصرالدین شاه مبادرت به استخدام باغبان‌ها و باغداران فرنگی مي‌کنند، و از طرف ديگر با تأسیس سفارتخانه‌های کشورهای اروپایی در تهران نظیر سفارت روس و انگلیس و فرانسه و ایتالیا رقابت جدی بین باغداران ایرانی و فرنگی در طراحی هر چه زیباتر باغ‌ها  و کاشت گل و گیاهان جدید صورت مي‌گیرد، که ماحصل آن ساخت و ایجاد باغ‌های کم نظیری چون باغ سفارت انگلیس و پارک ظل‌السلطان و پارک امین الدوله و... است. کلمه پارک در همین دوره در فرهنگ محاوره‌اي و نوشتاري ما وارد مي‌شود. در همین دوره است، که طراحی و معماری باغ‌های ایرانی دچار تحول مي‌شود، و طراحی اروپایی هم به معماری باغ افزوده مي‌گردد، و یک دسته از گیاهان و گل‌های جدید در همین دوره است که وارد باغچه‌ها ایرانی مي‌گردد.
مثل کدام گیاهان؟
گیاهان زیادی چه گل‌ها و چه صیفی‌ها و میوه‌ها وارد پهنه کشت تهرانی‌ها و ایرانی‌ها مي‌گردد. مثلاً آناناس در این دوران وارد تهران و ایران مي‌شود. جالب است بدانید، كه در آن زمان در تهران آناناس پرورش مي‌دادند، و با وجود اختلاف شدید آب و هوای تهران با مناطقی چون تایلند و سنگاپور و... كه خاستگاه آناناس است، باغبان‌های ایرانی، تحت شرایط خاصی آناناس کشت می کردند. آناناس میوه درختی نیست، بلکه صیفی ای شبیه کاهو و گل کلم است، و بوته‌هایش را در آن زمان در گرمخانه‌های احداثی تولید مي‌کردند.
ما در اسامی میوه‌هایی که در میهمانی‌های مجلل و باشکوه شاهزادگان قجری برای میهمانان فرنگی پذیرایی مي‌شده است، نام میوه‌هایی نظیر آناناس را مي‌بینیم. مثلاً سرهنگ دروويل در عصر فتحعلي شاه در سخن از غذا و ميوه سفره دربار نام آناناس را مي‌برد، ولي آن زمان آناناس را از شرق آسيا وارد مي‌كردند، تا اينكه در دوران ناصري آن را در تهران كشت نمودند.
از دیگر باغ‌هایی که همچنان مانده است بگویید.
باغ‌هایی که هنوز مانده و من حافظه ام یاری مي‌کند، یکی باغ «سلطنت آباد» است ،که باغ سلطنتی بوده و الان در اختیار ارتش قرار دارد. باغ سپهسالار الان که از میان رفته، و تنها نامی از آن در شرق و شمال شرقی چهارراه مخبرالدوله باقی مانده است. درباره باغ سپهسالار باید به این نکته اشاره بکنم،که در لغتنامه، کتاب ارزنده مرحوم دهخدا این باغ را متعلق به محمدولي خان سپهسالار دانسته‌اند، ولی در بعضی اسناد دیگر مثل آثار مرحوم «حجت بلاغی» یا در آثار استاد «حسین کریمان» یا استاد «ستوده» آمده است، که باغ سپهسالار متعلق به «آقا وجیه سپهسالار» بوده،واقعیت این است که هر دو سپهسالار زمانی مالک آن باغ بوده اند.
الان مي‌توانید بگویید از آن هزار باغ  چندتایشان باقی مانده ا ست؟
تعداد مشخصی را که الان نمي‌توان گفت چون نیاز به حضور ذهن دارد، اما از باغ‌هایی که باقی مانده‌اند، مي‌توان به باغ‌هایی چون «باغ شاه» اشاره کرد، که الان وجود دارد. یا باغ «امیریه» که در حال حاضر دانشکده افسری آن جا دایر است. یا باغ «اقبال الدوله» که بخشی از آن به بیمارستان «نجات» تبدیل شده است. باغ «گلستان» که به کاخ گلستان تعلق دارد. باغ حاج کاظم که در بخشی از آن بیمارستان رازی ا حداث شده است.
طراحی این باغ‌ها چه طور؟ مثل اینکه اغلب دچار تغییر و تحول شده‌اند. چند باغ را سراغ دارید که همچنان طراحی اولیه خود را حفظ کرده‌اند؟
فکر مي‌کنم، تعداد باغ‌هایی که بدون تغییر باقی مانده باشند، بسیار کم است. بسیاری از این باغ‌ها در «حصار صفوی» بوده‌اند، که همگی از بین رفته‌اند. مثل باغ «خسرو خان»، «شیخ موسی»، «حاج کاظم»، «معمار باشی»، «معیرالممالک»، «امین»، «سپهدار». برخی دیگر از این باغ‌ها در داخل حصار ناصری بوده‌اند مثل باغ «ظهیرالدوله» یا باغ «امین السلطان»، باغ «ایلخانی»، باغ «لاله زار» یا باغ «سفارت انگلیس». آنهایی که مانده‌اند،مانند؛ باغ «سفارت انگلیس» یا باغ «اتابک» که الان در اختیار سفارت روسیه است، تقریبا مي‌شود، گفت که این باغ‌ها شکل اولیه شان را حفظ کرده‌اند.
باغی که در اختیار سفیر ایتالیاست چطور؟ مثل اینکه منزل سفیر ایتالیا قدمت زیادی دارد و باغ آن نمونه زنده ای از باغ‌های ایرانی است؟
بله. در منطقه شمیرانات استثنائا چند باغ هست، که هنوز دست نخورده باقی مانده، و این باغی که شما مي‌گویید، در جنوب خیابان فرمانیه است، و بخشي از باغ كامرانيه بوده است. در قیطریه هم باغی هست، که متعلق به «امین السلطان» بود و حکایت جالبی هم دارد. از این قرار که چون «امین السلطان» گاهی اوقات در دارالخلافه غیبش مي‌زد و به صورت مخفی و پنهانی از تهران خارج مي‌شد، و به این باغ مي‌آمد. این باغ به باغ «غیبی» میان دوستان و نزدیکانش معروف گردید، و این باغ همان پارک قیطریه است، که همان طور دست نخورده باقی مانده است. باغی که در اختیار سفیر ایتالیاست، و شما اشاره کردید، این باغ به نام «افسریه» منسوب به افسرالدوله دختر ناصرالدین شاه است، و نکته ای که به نظرم آمد، و باید برای شما جالب باشد، این است، که در پهنه تهران دو تا افسریه وجود داشت. یکی همان آبادی افسریه است، که هنوز هم به همین نام در جنوب شرقی تهران وجود دارد و نزدیک مسعودیه است، و ديگر همین افسریه ای است، که نزدیک کامرانیه است، و زماني جزو باغ كامرانيه بوده، و امروز به سفارتخانه ایتالیا تعلق دارد. در واقع این باغ بخشی از همان کامرانیه بزرگ است، که به  نام «افسرالدوله» دختر ناصرالدین شاه منسوب است.
باغ فردوس هم یکی از باغ‌های مهم تهران بوده؟
در تهران دو باغ فردوس داشته ایم یکی در شمال سر قبر آقا که مربوط به دوره رضاشاه است و دیگری شمیران که شما، باغ اخیر موردنظرتان است.
این باغ اتفاقاً در تاریخ گیاهان وارداتی به ایران از اهميت خاصي برخوردار است. جالب است بدانید، که گوجه فرنگی اولین بار در تهران و درهمین باغ فردوس به عمل آمده و سپس به عنوان خوراکی وارد سفره ایرانیان شده. حکایتش از این قرار است، که باغ فردوس متعلق به «معیرالممالک» بوده و در شمیران، نزدیک تجریش قرار دارد، و حالا بخشی از آن به موزه سینما تبدیل شده است. زماني معیرالممالک به اروپا مي‌رود، و از آنجا بذر گوجه فرنگی را اولین بار به ایران مي‌فرستد، و باغبان بذرها را در این باغ مي‌کارد، و وقتی هم که گیاه به بار مي‌نشیند تا مدت‌ها کسی نمي‌دانسته، که محصول این گیاه خوردنی است،و همه فکر مي‌کرده‌اند، که گوجه فرنگی قرمز گل این گیاه است و آن را نمي‌خورده‌اند، تا اینکه عموی ناصرالدین شاه (همسر معيرالممالك دختر ناصرالدين شاه بود) یک روز به این باغ سر مي‌زند، و بوته بار دار گوجه فرنگی را مي‌بیند، و چون سفری قبل از آن به اروپا داشته و مي‌دانسته ،که این گیاه خوردنی است. دستور مي‌دهد که گوجه فرنگی‌ها را بچینند، و برایش آماده کنند، و در کمال حیرت و تعجب همگان آنها را مي‌خورد، و از همان روز گوجه فرنگی به عنوان یک ماده غذایی وارد سفره‌های ایرانیان مي‌شود. در مورد اسم «گوجه فرنگی» هم باید عرض کنم، که چون این گیاه تا آخرین مراحل رشدش سبز است، و به مرور رنگ آن قرمز مي‌شود، و شبیه گوجه سبز درختی است به گوجه فرنگی مشهور مي‌گردد.
حالا که بحث گیاهان خوراکی به میان آمد، بد نیست درباره گیاه «سیب زمینی» هم بگویم که این گیاه هم برای اولین بار از سوی کشیشان آمریکایی به تهران آورده و در تهران کاشته شده است، و عمر ورود این گیاهان به ایران به دوره قاجاریه مي‌رسد.
از موارد دیگری که در فرهنگ جامع تاریخ تهران طرح کرده اید بگویید.
هر آن چه که به تهران تعلق دارد، نظیر آبادی‌ها، عمارات، بناها، امزاده‌ها، خیابان‌ها و... از آن جمله است حصارهای تهران. بحث دیگری که در این کتاب بدان پرداخته شده نقشه‌هایی است، که از تهران تهیه شده منظور نقشه‌هاي قاجاري است كه در چاپ آن‌ها توسط چاپخانه‌هاي مختلف مغايرت‌هايي پديد آمده بدين لحاظ سعي شده اشكالات موجود شناسايي و معرفي شود. موضوع دیگری که در این کتاب به آنها توجه شده نهرها و چشمه‌هاست. ما در تهران در طول 200 سال گذشته چون گسترش جمعیت داشته‌ایم، مدام نیاز ما به آب افزوده شده است. بنابراین مجبور بوده ایم که آب را از اطراف تهران به شهر برسانیم و همین نیاز است که میرزا آقاسی صدراعظم محمدشاه را وا مي‌دارد تا آب رود کرج و جاجرود را به تهران بیاورد. البته موفق نمي‌شود و در دوره امیرکبیر باز بخش دیگری از فرآیند آبرسانی به تهران انجام مي‌گردد، به هر روي امر شناسایی قنات‌ها و نهرهای تهران در طول تاریخ این شهر بسیار با اهمیت است.

منوی اصلی

صفحه اصلی
مطبوعات و رسانه
مقالات و عناوین
برگ هایی از تاریخ تهران
تاریخ سکه
خرید کتاب
دانلود کتاب
کتاب‌های منتشر شده
ارتباط با مولف

جستجو
حاضرین در سایت
156 میهمان حاضرند
آمار بازدید ها
امروز104
دیروز306
تا کنون2174949
آمار سایت


تهران نامه

© Copyright 2008 DARIOUSH SHAHBAZI . All rights reserved.