سه شنبه 21 آبان 1398

به پایگاه اینترنتی آثار تالیفی داریوش شهبازی خوش آمدید. تمامی مطالب این سایت تحت حمایت قانون « حقوق مولفين » میباشد. هرگونه سوء استفاده به هر شکلی يا انتشار مطالب در سایتها یا نشریات بدون کسب اجازه از مولف و بدون ذکر منبع اکيدا ممنوع است. استفاده از مجموعه مقالات بصورت یکجا ممنوع میباشد.

 

صفحه اصلی arrow مقالات و عناوین arrow چنار(تهران و چنارهايش)-ج1

چنار(تهران و چنارهايش)-ج1

تهران و چنارهايش


                             
تهران و چنار ياران قديم‌اند، و شنيدن هرکدام از اين دو نام، ديگري را تداعي مي‌کند. هر که از تاريخ تهران مختصر اطلاعي داشته باشد، خوب مي‌داند، چنار نمادي استوار از تهران است، و تهران مهدي مهربان براي چنار. اين دو، يار غارند، و پيوند شان قديم و مهرشان عظيم است. شهرت اين کهن پيوند، تا آن جاست، که بيش از چهار صد سال پيش، «پيتر و دلاواله»  ايتاليايي در ابتداي قرن يازدهم هجري مي‌نويسد؛ که نزد مسافرين، استامبول (عثماني) به سروستان و تهران به چنارستان (يا شهر چنارها) مشهور است.
پيشينه چنار در پهنه تهران با وجود چنار‌هاي امامزاده صالح و امامزاده‌هاي پونک و کن و غيره به روشني به پيش از اسلام مي‌رسد، و در عرصه تهران قديم(حصار صفوی محدود بود؛ از شمال به خیابان امیر کبیر،و از غرب به خیابان وحدت اسلامی،و از جنوب به خیابان مولوی،و از شرق به خیابان ری) هم با افراشتگي چنار‌هاي امامزاده يحيي و امامزاده زيد و زنبورک خانه وغیره اين سابقه، به راحتي به قرن‌ها پيش از صفويان مي‌رسد.
افزون بر اين‌، «پيترودلاواله» که همزمان با شاه عباس از ارک سلطنتي ديدن کرده،در باره درختان چنار آنجا نوشته است:
«...چنار‌هايي در آن‌جا (چهار باغ عباسي) بود، که اگر دو مرد دست خود را باز مي‌کردند، نمي‌توانستند ،آن‌ها را بغل کنند..»
 سخن دلاواله اثبات مي‌کند، درختان چنار چهار باغ در محوطه ارک، هرچند بيشتر شان به فرمان شاه عباس غرس شده، اما در اوايل قرن يازدهم هجري در ميان آنها چنار‌هايي هم با قدمت دست کم 200 – 300 سال وجود داشته است.
از طرف ديگر مي‌دانيم،که پيش از صفويه و در دوران تيمور در محل ارک، خانه بزرگي واقع بود، که به خان تعلق داشت، و در همين عمارت، خان به فرمان تيمور از سفير پادشاه اسپانيا،«کلاويخو» پذيرايي مي‌کند. يعني در دوره تيموري هم در محل ارک باغ و درختان چنار وجود داشته است.بنابراین می توان گمان برد،چنار هایی را که دلاواله  از آن ها یاد کرده، باید مربوط به خانه خان در دوره تیموری باشد.
 يادآوري اين نکته هم خالي از لطف نيست، که در ارتفاعات بيش از دو هزار متر در کوه‌هاي شميران، به سرو‌هايي دير پای بر مي‌خوريم، که آثاري است، از انبوهي اين نوع درخت در گذشته، و آموختگي سرو در اين مناطق و وجود «سَر اسُل» در پشت کوه توچال در بلندي‌هاي ديه «ايگل» و آبادي «باغ گل» بدين معنا که اهالي آن را سرا سل (= سراي سرو) يعني سروستان مي‌خوانند، نشانه‌اي بر اين ادعاست، که در جاي خود بدان خواهيم پرداخت.این نوع سرو را «ارس» می گویند.
در شهر تهران در محدوده حصار صفوي،يعني از خيابان ري تا خيابان شاهپور (وحدت اسلامي) و از خيابان امير کبير تا خيابان مولوي، چنار‌هاي کهنسالي در ارک سلطنتي و تعدادي در امامزاده‌ها و اطراف آن مکان‌ها وجود داشت،هرچند هنوز تعدادی از آنها باقی است.
در خارج حصار و در گستره تهران چنانکه اشاره شد، چنار‌هايي وجود داشته و دارد که بيش از هزار سال قدمت دارند.اکنون تعدادي از اين چنار‌ها را معرفي مي‌کنيم:
چنارهاي اطراف گود رنبورک خانه ـ در جنوب محله بازار (حوالي باغ ايلچي انگليس) در کوچه گود رنبوركخانه، چنارهايي است، که بسيار کهنسال‌اند.
چنار عباس علي ـ چنار کهنسالي بود، که در دوران ناصري با تمهيد شاه قجر و خواب نما شدن يکي از زنان گيس سفيد اندرون (امامزاده شدن چنار عباسعلي خود حکايتي مفصل دارد) به امامزاده‌اي مشهور به امامزاده عباسعلي تبديل شد، و دورش نرده‌اي سبز رنگ کشيدند، و از آن پس زنان و حاجتمندان دخيل بر شاخه‌هايش مي‌بستند، و حاجت خويش مي‌خواستند. اين درخت را بر اساس قول معير الممالک، ضمن احداث ابنيه جديد در دوران رضا شاه، از بيخ کندند، و از ميان بردند.
چنار خون بار – در محله پاچنار، محله بازار، حوالي بقعه امامزاده سيد ولي، چناري بود، که اگر با جسم برنده‌اي (نظير چاقو) پوست آن را مي‌شکافتند، مايعي شبيه خون از آن بيرون مي‌زد، به همین دلیل به آن چنار خونبار می گفتند. اين چنار هم دير پا بود ،که از میانش بر داشتند. وجود نام ”پاچنار“ از آن چنار است.
چنار نظر کرده – زنده ياد مصطفوي، باستانشناس با قيد «اگر هنوز موجود باشد» از چنار قديمي‌اي در کوچه صدراعظم ياد مي‌کند.
چنار پنجعلي ـ بر اساس اظهار زنده ياد سعيد نفيسي، در ارک سلطنتي حوالي عمارات غربي وزارت دارايي کنوني چنار کهنسالي بود، که بعد‌ها از ميان رفت. زايران،« پنجه علي» را براي حاجت روايي بدان مي‌بستند، لذا به اين نام شهرت يافته بود.
چنار سوهانک ـ دو اصله چنار قديمي در مسجد آبادي سوهانک است.
چنار‌هاي عباسي يا شاه عباسي ـ چنارهايي بوده ،که فرمان شاه عباس در چهار باغ که بعد‌ها ارک سلطنتي را تشکيل داد، کاشته‌اند. برخي از آن‌ها هم اکنون نيز در محوطه کاخ گلستان و اطراف آن وجود دارد، و چنانكه گفته آمد، برخي از آن‌ها هم به دوران قبل از صفويه متعلق است.
چنارهاي امامزاده يحيي ـ اين چنار‌ها که در محوطه امامزاده قرار دارد، هم از چنار‌هاي قديمي در تهران محسوب مي‌گردد.
چنار چيذر ـ در امامزاده اسماعيل بن زکرياي چيذر چنار کهنسالي وجود دارد.
چنار قريه بريانک ـ چنار بسيار  قديمي اين آبادي که هفت شاخه دارد، به هفت چنار شهرت يافته، و در ميان مردم وجهه تقدس پيدا کرده است.
چنار امام جعفر صادق (ع) ـ نام ديگري است، بر چنار عباسعلي.
چنارهاي خيابان ولي عصر ـ اين چنارها که اکنون چنان با عظمت جلوه گري مي‌کند، از نمادهاي ارزنده و بي نظير شهر تهران به شمار مي‌رود، و جزو ميراث گذشتگان ما و ثروت ملي محسوب مي‌گردد. اين چنار‌ها به فرمان رضا خان و به دست فرزندان زحمتکش اين سرزمين غرس و آبياري و نگهداري شده است.
چنار‌هاي باغ فردوس شميران ـ اگر چه باغ فردوس و بسياري از درخت‌هاي آن از مستحدثات معير الممالک از دوره ناصري است، اما چنار‌هايي در آن جا هست، که قدمت بيشتري دارد، و نشان از وجود آن‌ها پيش از مالکيت معير الممالک دارد.
چنارهاي نامدار ديگري هم در گستره تهران هست، که فقط به ذکر نام آنها بسنده مي‌شود:
چنار امامزاده سيد محمد رضا (کن)، چنار مشهور (اوين)، چنار باغک (کن)،چنار پاچنار (دزاشيب)، چنار پير داود (کن)، چنار تکيه باغ (کن)، چنار تکيه با لون (کن)،چنار مسجد جماران، چنار قنات جماران، چنار مسجد دزاشيب، چنار آبادي کيگا، چنار مسجد رستم آباد و چنار كاشانك.
در پايان به شرح چنار افسانه‌اي امامزاده صالح مي‌پردازيم،که متاسفانه از بيخ و بن کندند، و از صفحه روزگار محوش کردند. درختي که بي شک شاهکاري از خلقت پروردگار بود، و گو اينکه پيش از سعادت يافتن همجواري امامزاده صالح، پروردگارش در آغوش گرما بخش خورشيد و در دامن پر سخاوت زمين پرورانده بودش، اما همسايگي آن عزيز، عزيزترش کرده بود.
مادام ديولا فواي فرانسوي در کتاب خود از اين درخت چنين ياد مي‌کند:
«...چنار عجيب و غريبي است ،که کمتر نظير آن در دنيا پيدا مي‌شود. قطر فوق العاده آن را نمي‌توان دقيقا ً با رقم معين کرد. تقريبا ً محيط آن به 15 متر(در حدود140 سال بيش) مي‌رسد»
اين درخت اگر حفظ شده بود، مي‌توانست جدا از اينکه داراي ارزش‌هاي بسياري براي مردم کشور مان باشد، جاذبه‌اي ارزشمند براي جلب گردش گر خارجي به حساب آيد، اينجاست که به نظر رفتار برخي از هموطنان خود را عجيبتر از آن درخت اعجاب آور درمي‌يابيم ،که چطور حاضر شدند، درختي را که خداوند صد‌ها سال آن را از گزند باد و بوران  و حوادث روزگار حفظ کرده بود، در چشم بر هم زدني، نابودش کنند، تا آيندگان در حسرت ديدارش انگشت خويش به دندان گزند. آنان که اين درخت را کندند، چه پاسخي دارند، فرزندشان را اگر بپرسند سهم من از ديدار و سايه‌سار آن يار چه شد؟
طبيعت دوستان معتقدند، در طبيعت، كوه، دشت و... حتي پاره سنگي را نبايد، جابه‌جا كرد . با اين وصف براي قطع چنين درختي. چه توجيهي مي‌توان يافت.
هميشه انتقاد مي‌کنيم، که فرنگي‌ها آمدند، همه چيزمان را غارت کردند، و بردند، و اكنون در موزه‌هايشان(آثار باستانی ایران و نسخ خطی و...بسیاری از آثار دیگر در دو قرن اخیر به موزه های اروپایی و آمریکا و..انتقال یافت) در چه گران به رخمان مي‌کشند. خوب، اين درخت که بردني نبود، را هم نتوانستيم، حفظ کنيم. اي کاش اين چنار هم بردني بود، و انگليسي‌ها مانند «کوه نور» و دیگر آثار گرانبها مي‌بردندش و در موزه لندن به نام ايران حفظش مي‌کردند.
به تازگي مدير عامل سازمان پارک‌ها و فضاي سبز شهرداري تهران از احداث نمايشگاه گل وگياه خبر داد، و گفت: اين نمايشگاه به زودي در جنوب پارک گفتگو به بهره برداري مي‌رسد. وي افزود: اين نمايشگاه در جنوب پارک گفتگو به مساحت 150 هزار متر مربع و با هدف به نمايش گذاشتن گونه‌هاي مختلف گل و گياه، آموزش به عموم، بازديد مردم، گردشگران خارجي و صادرات اين گونه‌ها به خارج از کشور، احداث و ظرف ماه‌هاي آينده به بهره برداري مي‌رسد. به گفته مدير عامل سازمان پارک‌ها و فضا ي سبز شهرداري تهران، صادرات گل و گياه از نظر اقتصادي براي کشور بسيار حائز اهميت بوده، اما تا کنون کمتر به آن توجه شده است. وي افزود: 7 ميليارد تومان براي احداث نمايشگاه گل وگياه در بودجه سال 85 و 86 با تاکيد شهردارتهران تخصيص يافته است. وي همچنين در ادامه از شناسنامه دار شدن درختان کهنسال و قديمي تهران خبر داد، و گفت: تهيه شناسنامه براي درختان کهنسال به منظور حفظ و نگهداري و توجه بيشتر به اين درختان از سال گذشته در دستور کار قرار گرفت، و هم اکنون تمامي اين درختان شناسنامه دار و پلاک کوبي شده‌اند. وي در خصوص خطر آفريني برخي درختان کهنسال تهران و احتمال سقوط آن‌ها گفت:
اين درختان سرمايه‌هاي ملي به شمار مي‌روند ،که حفظ و حراست از آن‌ها بسيار اهميت دارد، اما در صورتي که خطر آفرين باشند قطع و به جاي آن‌ها درخت ديگري کاشته مي‌شود.
به گفته مدير عامل سازمان پارک‌ها، برخي درختان کهنسال تهران بيش از 1500 سال قدمت دارند.
مدير عامل سازمان پارک‌ها و فضا‌ها سبز شهرداري تهران يادآور شد: طرح شناسايي و شناسنامه دار کردن درختان کهنسال تهران با انعقاد قرار داد با مشاورين دانشکده منابع طبيعي دانشگاه تهران انجام شده است.
چنارهاي خيابان ولي‌عصر كه در دوران رضاشاه پس از احداث خيابان ولي‌عصر (پهلوي سابق) در حاشيه آن غرس شد، و به گفته «سليمان بهبودي» دو حلقه چاه در شميران براي آبياري اين درختان حفر گرديد، و اكنون حدود هشتاد سال است كه از عمر آن‌ها مي‌گذرد و هشتاد سال است فرزندان اين مرزوبوم در نگهداري و آبياري آن‌ها كوشيده‌اند، و امروز دسترنج آنان خياباني پديد آورده كه بي‌گمان در دنيا بي‌نظير است، و اكنون ثروت ملي و ميراث طبيعي شهر تهران به شمار مي‌رود، جداً ياري مسئولان و مردم را در پايداري‌اشان مي‌طلبند گو اين كه حالا هم بسياري از آن‌ها را نابود كرده‌ايم.
ديدن چنارهاي اين خيابان حس غريب خوشايندي در آدمي پديد مي‌آورد، كه وظيفه خطير شهروندي را در حفاظت از آن‌ها در گوشمان زمزمه مي‌كند.

منوی اصلی

صفحه اصلی
مطبوعات و رسانه
مقالات و عناوین
برگ هایی از تاریخ تهران
تاریخ سکه
خرید کتاب
دانلود کتاب
کتاب‌های منتشر شده
ارتباط با مولف

جستجو
حاضرین در سایت
32 میهمان حاضرند
آمار بازدید ها
امروز163
دیروز217
تا کنون2215247

تهران نامه

© Copyright 2008 DARIOUSH SHAHBAZI . All rights reserved.