سه شنبه 21 آبان 1398

به پایگاه اینترنتی آثار تالیفی داریوش شهبازی خوش آمدید. تمامی مطالب این سایت تحت حمایت قانون « حقوق مولفين » میباشد. هرگونه سوء استفاده به هر شکلی يا انتشار مطالب در سایتها یا نشریات بدون کسب اجازه از مولف و بدون ذکر منبع اکيدا ممنوع است. استفاده از مجموعه مقالات بصورت یکجا ممنوع میباشد.

 

صفحه اصلی arrow مقالات و عناوین arrow زعفرانيه-ج1

زعفرانيه-ج1

زعفرانيه

هرچند قيمت آپارتمان‌ها، حتي برج‌هاي مسکوني اين منطقه گرانتر از برخي برج‌هاي مسکوني ديگر نقاط شميران نيست، ولي به هر روي، سکونت در اين نقطه حال و هواي ديگري  و خوش آب و هوايي اين محله وخانه‌هايش شهرت بيشتري دارد، که البته این شهرت را مرهون همسايگي خانه شاه و خانه‌هاي خيابان قافلانکوه و چنارهاي زيبا و استوارش است.
در اين مطلب قصد داريم، به وجه تسميه زعفرانيه و پيشينه اين محله که اکنون جزيي از تهران بزرگ است، بپردازيم. گو اينکه سند متقني در دست نيست، که زعفرانيه به زعفران و يا زعفران کاري در آن اراضي منسوب باشد، ولي به هر حال پيش از بررسي پیشینه زعفرانیه، ضروري مي‌دانيم، به گياه زعفران و سابقه کشت آن در ايران و به ويژه درگستره تهران اشاره کنيم.
نام گياه معطر و خوشبوي زعفران خوشرنگ را در کتيبه‌هاي باستاني هخامنشيان و اشکانيان مي‌توان يافت، و در سده‌هاي جديدتر هم اين نام در لابه لاي دیوان اشعار شاعران نامداری نظير؛ مولوي، عطار، نظامي، گنجوي، دهلوي و غيره به فراواني دیده می شود.
زعفران اگر چه امروزه خاستگاهي (قاين خراسان)بسيار دور از گستره تهران دارد. اما نخستين منطقه کاشت پياز زعفران رشته کوه دماوند، يعني پهنه تهران بوده است ،که اين دوران به زمان مادها بر مي‌گردد.
در دوره قاجاریه هم معروف است، حاج نصرالله تقوي، از آزاديخواهان مشروطيت و از شاعران این دوره در باغ سادات اخوي (نياکانش) واقع در اراضي باغ سردار، در شرق مجلس شوراي ملي امروز زعفران کشت مي‌کرده است.
و نيز مقدسي در«احسن التقاسيم» در مقام وصف اقليم جبال، که ري، نيز جزو آن سرزمين بوده،از پیشینه زعفران در آن گفته:
«هذا اقليم حشيشه الزعفران...»
قوامي رازي در شعری ازنام محل« زعفران جا» یاد کرده است :
    آرد به زعفران جا هر سال گريه‌ها         آن زعفران که خاصيتش خنده آورد
که نظر شاعر اشاره به «زعفران جاي» در ري، است. اين ها همه شواهد و قرايني است، بر اين واقعيت، که در ري،پیش از این، کشت و کار زعفران انجام می شد.
عبد الجليل رازي در کتاب «النقض»در ارتباط با زعفران جای ری چنين گفته:
«بسي مردم جامه‌ها چاک کردند... زيادت از آن بود، که شيعه به زعفران جاي کنند»
 که اشاره به «زعفران جاي» محلي در فاصله امامزاده عبدالله تا حضرت عبدالعظيم است.
این زعفران جای از محلات شیعه نشین ری به روزگاری است،که اهل تسنن و پیروان دیگر مذاهب در ری سکونت و هر یک محله ای داشتند،و وجود این نام حکایت از پیشینه کشت زعفران در این حدود دارد.
حاصل سخن آنکه ايرانيان، دست کم بيش از دوهزار و پانصد سال است، با زعفران آشنايي دارند، و گستره تهران اولين سرزميني است، که نياکان ما، کاشت اين گياه را در آن تجربه کرده‌اند.
اينک پس از آشنايي مختصر، با پيشينه کشت و مصرف زعفران در ايران به بررسي محله زعفرانيه شميران مي‌پردازيم.
زعفرانيه، فاقد سابقه تاريخي مانند ديگر آبادي‌هاي همجوار خود نظير؛ اوين و تجريش و غيره است، و حتي در دوره ناصري زماني که از مزرعه اسد آباد واقع در غرب تجريش از املاک معير الممالک در متون قاجاري ياد مي‌شود، نامي از زعفرانيه نمي‌بينيم.به تعبیری دیگر تا اوایل سده چهاده هجری زعفرانیه وجود خارجی نداشته است.
اراضي زعفرانيه، شهرت و گراني قيمت امروزي اش را مرهون مجاورت کاخ سلطنتي سعد آباد رضاشاه و آب و هواي خنک و لطيف شميران و اشتهار درختان چنارش است.
 اراضي زعفرانيه و باغ فردوس را حسين علي خان معير الممالک پسر دوست علي خان معير الممالک (متوفي به سال 1274 ق.) خريداري کرد، و بعد عمارت باغ فردوس را در آن‌جا بنا نهاد. نمي‌دانيم، وي اراضي را از چه کسي خريده است. ولي دکتر منوچهر ستوده در سخن از وجه تسميه زعفرانيه مي‌گويد:
«... که اراضي زعفرانيه بخشوده محمد شاه قاجار به يکي از کنيزانش مشهور به زعفران باجي بوده است.»
 متاسفانه منبع خبر معرفي نشده، و صحت آن محرز نيست، اما به لحاظ زماني مغايرتي ديده نمي‌شود، و مي‌توان زعفران باجي را فروشنده آن اراضي به معير الممالک فرض کرد.
به هر صورت تا دوران رضا شاه اراضي زعفرانيه به صورت باير و بخشي از آن کشتزار کشاورزان شميراني بود (در اواخر حکومت محمدرضا پهلوي هنوز در آن حوالي زمين‌هايي بود که گندم کشت مي‌شد.)
از این زمان به بعد با خيابان کشي‌هاي جديد(درسال های آخر رضا شاه خیابان ولی عصر احداث شد)، آن اراضي تقسيم و باغ‌ها و خانه‌هايي در آن بنا گردید، واز اواسط سلطنت محمد رضا پهلوی به بعد، مجموعه آنها با درختان سر به فلک کشيده، فضاي سرسبز يکدست باغي، را تشکيل مي‌داد، که علاوه بر اينکه محيطي مصفا براي سکونت و زندگي ساکنان آن محله بود، پايتخت نشينان خسته از روزمرگي را نيز در اوقات فراغت به آغوش مي‌کشيد، و تفرجگاهي دل انگيز و مسحور کننده براي آنان بود، و هم خلوت خیابان ها و سایه سار چنار های بیشمارش، فضايي مناسب براي ترسيم روياهاي زوج‌هاي جوان و عاشق پيشه به شمار مي‌آمد، ولي در سال‌هاي اخير آن باغ‌ها يکي پس از ديگري ويران شد، و انبوهي از آهن و آدم جانشين آن درختان سر به فلک کشيده گرديد، و قيل وقال ماشين‌ها، جاي ترنم پرندگان را گرفت.
چنانکه پيشتر اشاره شد، زعفرانيه فاقد پيشه کهن است، و درباره وجه تسميه آن هم سند استوار و معتبري نيست، تا نظري را صائب بدانيم. بنابراين هر سه نظريه موجود در اين ارتباط را بي هيچ ترجيهي متذکر مي‌شويم:
سليمان بهبودي که رییس دفتر رضا شاه و از همراهان او در دوران سلطنتش بود، در خاطراتش مي‌نويسد:
1- موقعي که خيابان پهلوي از شهر به شميران امتداد پيدا کرد، يک خيابان فرعي هم از ابتداي زمين‌هاي اسد آباد که مجاور و هم مرز باغ فردوس بود، تا قسمت شمالي باغ اسد آباد يعني تا تپه علي خان که امروزه به نام «شهوند» است، امتداد يافت. موقعي که براي عبور از خيابان جديد به داخل باغ، دري مي‌ساختند، در آن را زعفراني رنگ انتخاب کردند. اين در زعفراني رنگ، خيابان را معروف به زعفرانيه کرد.
2- از طرف ديگر با کمک شوکت الملک پنجاه من پياز زعفران در سعد آباد کاشتند، که خوب به عمل آمد، و اين کشت زعفران هم نزديک خيابان زعفرانيه بود ،که کم کم اين خيابان به نام زعفرانيه خوانده شد.
3- دکتر ستوده، بي آنکه منبع خبرش را معرفي کند، درباره نظر وي مي‌نويسد:
«...سليمان بهبودي از بي اطلاعي اين مطالب را نوشته است. اراضي زعفرانيه بخشوده محمد شاه به يکي از کنيزانش مشهور به« زعفران باجي» بوده است. ظاهرا ً بازارچه زعفران باجي هم در محله بازار ساخته اين کنيز است. و الله اعلم.»
در حقیقت دكتر ستوده معتقد است، نام زعفرانيه بر گرفته از «زعفران باجي» نام مالك اوليه اين اراضي بوده است.

منوی اصلی

صفحه اصلی
مطبوعات و رسانه
مقالات و عناوین
برگ هایی از تاریخ تهران
تاریخ سکه
خرید کتاب
دانلود کتاب
کتاب‌های منتشر شده
ارتباط با مولف

جستجو
حاضرین در سایت
33 میهمان حاضرند
آمار بازدید ها
امروز163
دیروز217
تا کنون2215247

تهران نامه

© Copyright 2008 DARIOUSH SHAHBAZI . All rights reserved.