سه شنبه 28 آبان 1398

به پایگاه اینترنتی آثار تالیفی داریوش شهبازی خوش آمدید. تمامی مطالب این سایت تحت حمایت قانون « حقوق مولفين » میباشد. هرگونه سوء استفاده به هر شکلی يا انتشار مطالب در سایتها یا نشریات بدون کسب اجازه از مولف و بدون ذکر منبع اکيدا ممنوع است. استفاده از مجموعه مقالات بصورت یکجا ممنوع میباشد.

 

صفحه اصلی arrow مقالات و عناوین arrow پل چوبی

پل چوبی

پل چوبی

                                                                                   دست طمع که پیش کسان می کنی دراز
                                                                                    پل بسته ای که بگذری از آبروی خویش


(صائب تبریزی)

 این نام به سر عت در ذهن ما ، محله ای را به یادمان می آورد ،که زنده یاد احمد شاملو در «کتاب کوچه» درمعرفی آن می گوید :

« محله ای است در فاصله میدان شمالی دروازه شمیران و عشرت آباد ، دراین محل که تا سال های دهه دوم قرن شمسی حاضر خندقی بود، که بیرون دروازه شمیران قرارداشت ، پلی چوبین زده بودند، که با انباشتن خندق  از میان رفت، ولی نام آن به مثابه اسم محل باقی ماند .»
البته چنانکه در پایین اشاره خواهد شد،آن پل چوبی بر شاخه ای از رود خانه پس قلعه ساخته شده بود نه خندق تهران ، زیرا پل روی خندق آجری و از ابنیه ناصری بود،که در دوران رضا شاه خراب شد.
 
محله پل چوبی ، ده ها سال بازار چوب فروش ها و پهنه نجاری ها بود .ولی در این سال ها با مدیریت شهر داری تهران کار گاه های نجاری به حاشیه جنوب شرقی شهر در جاده خاوران انتقال یافت، و تنها چوب فروش ها باقی مانده اند ، که آنها نیز در شرف انتقال اند.

در این مطلب با محله مزبور کاری نداریم ،بلکه به بهانه «پل چوبی » بر آنیم تا به اختصار پیشینه پل را در گستره تهران بررسیم و بکاویم :

پل کلمه ای است، پارسی  و در «برهان قاطع» چنین معنا شده است :

«طاقی باشد، که بر رودخانه آب ببندند، و آن را به عربی قنطره خوانند. »

واژه پل در زبان پارسی گرفته از پوهل (
PUHL) پهلوی (=پول )و بارزترین نشانه آن در نام دزفول (دژپول = قلعه نگهدارنده پل ) دیده می شود . در لهجه ساکنین گستره تهران، که نزدیک به لهجه روستانشینان آبادی های البرز است ،این کلمه «پول» گفته می شد . آبادی های تهران که پس از قرن ها توسعه گام به گام،حدود دویست سال پیش به پایتختی  انتخاب  شد، در پهنه ای واقع است که رودخانه پر آب و دایمی ندارد ، بنابراین در این شهر سابقه ای از پل هایی عظیم نظیر دیگر شهرهای حوزه رود خانه های دایمی از قبیل کارون ، زاینده رود و ... نمی بینیم ، ولی وجود محله کهن «سرپولک» در مرکز تهران ،داخل حصار صفوی نشان از وجود پل ( = پول ) در تهران قدیم دارد .

کوه های شمیران با قله رفیع اش «توچال» در شمال گستره تهران از زمان های دور علاوه بر تامین آب قنوات احداثی در دامنه  آنها موجب سرازیر شدن نهرها و رود ها ی فصلی از دره های آنها نظیر ؛دارآباد ،جنی ، پس قلعه ، درکه و ... بوده است . این رود ها و نهر ها در سطح این پهنه پراکنده بودند . بنابراین در نقاط مختلف با راه های متعدد در این حدود بر خورد می کردند،که در برخی از آن نقاط پل هایی وجود داشت . پل هایی از چوب یا سنک و آجر و جز آن . لیکن توسعه سریع شهر تهران درسده اخیر و بی توجهی گذشتگان در ثبت شرحی از آنها و نبود تحقیق و بررسی در این باره هیچ گونه اثری از این پل ها وجود ندارد . پل هایی که قطع به یقین به لحاظ معماری و هنری ساختمان ارزشمندی نداشته اند . پل هایی که پیش از ماشین رو شدن راه ها در جای پل تجریش، پل رومی،پل زرگنده ، پل قلهک و... قرارگرفته بود .         

بررسی نقشه های گونه گون تهران ،بازمانده از دوران قاجاریه و اوایل سلطنت رضا شاه و نیز جست و جو در متون این عصر و توجه به شیب ( به اصلاح معماران « ران » تهران که از شمال به جنوب است ) و بررسی وضعیت توپو گرافی زمین داخل حصار صفوی ، وجود رودخانه فصلی  پس قلعه را برما مسلم و مسیر آن را روشن ساخته است . این رودخانه پیش از رسیدن به حصار صفوی دوشاخه شده و شاخه غربی اش اواخر زمستان و بهار که پر آب می شد، از شمال ارگ سلطنتی وارد حصار صفوی می گردید، و پس از طی مسیر شمالی – جنوبی پیش از رسیدن به میدان ارگ کنونی به سمت شرق تغییر جهت داده و بعد از عبور از سرپولک به مقصد مزارع دولاب از حصار صفوی خارج می شده است .

نامگذاری محله سرپولک نشان از وجود پلیدر گذشته در این محله دارد ، با توجه به آنچه گذشت در باره وجه تسمیه این محله باید گفت، که تهرانی ها به لهجه قدیم پل را «پول» می خواندند، و بنا بر عادت معمول ایشان ( و بر خی مناطق دیگر ) در نامگذاری جای ها کلمه «سر» را به نشان  تاکید در تعیین محل به کار می بردند، مانند «سرگوگل» ،«سر آسیاب» و ... یعنی در گذشته های دور در محل «سرپولک» پلی شمالی – جنوبی واقع بوده و از دیگر سوی کوچک بودن پل سبب افزودن حرف کاف در انتهای کلمه به وجه تصغیر است ،که بعد ها با از میان رفتن مسیر رود خانه به سبب خشک شدن بر اثر مصرف آب در بالا دست آن، تخریب شده است .

خلاصه اینکه ،«سر پولک» با ترکیب سر  (= کلمه تاکید)، پول (=پل) وکاف (علامت تصغیر)  تشکیل شده است
. بعد ها به سبب مصرف آب در بالا دست، رودخانه خشک شد، واراضی مسیر آن ساخته شد، و در پی آن پل موصوف هم از میان رفت ،لیکن نام «سرپولک»درفصل مشترک دو محله عودلاجان و بازار به یادگار ماند .

 
سوای این پل ،در حصار صفوی (خیابان های امیر کبیر ، ری ، مولوی ، و وحدت اسلامی محیط حصار صفوی بوده است) پل های دیگری هم بود، که در جنوب ارگ سلطنتی قرار داشت ،و زمانی تنها راه ارتباط ارگ با شهر را تشکیل می داد . این پل که بر خندق گرداگرد حصار ارگ احداث شده بود، چوبین و با نام ( تخته پل ) خوانده می شد .

رضا قلی خان هدایت ،در روضه الصفا در توصیف خیابان جبه خانه (بوذر جمهری =15 خرداد) از این پل چنین یاد می کند :

 
«این  خیابان که از زیر ساختش خندق جنوبی ارگ و افزودن خندق بر آن در زمان ناصر الدین شاه پدید آمده قبلاً با پل چوبی به نام تخته پل
که روی خندق بسته شده بود ...»

 
هنگامی که هنوز حصار صفوی خراب نشده بود، در ضلع شمالی حصار در مدخل خیابان الماسیه (=باب همایون = جنوب غربی میدان توپخانه فعلی)پلی روی خندق شهر قرار داشت .این پل چوبی را افاغنه در اواخر صفویه که در تهران مستقر شدند ، احداث کردند . در عصر ناصری وقتی که سطح شهر گسترش یافت ،و حصار ناصری بنا شد ، همزمان با خراب کردن حصار صفوی و پر شدن خندق شهر این پل هم از میان رفت .دوستداران تاریخ تهران به لطف هنر «ژول لوران »نقاش فرانسوی ، می توانند ،شمایی از این پل و دروازه اسدالدوله (=دروازه دولت ) و حتی امام زاده غیبی را که اکنون دیگر وجود ندارد ، در تابلویی از این نقاش که به سال 1264 قمری برابر با 1848 میلادی کشیده شده است، ببینید .

در تهران قدیم، افزون بر این دو پل باز هم پل هایی وجود داشت. می دانیم که مقابل دروازه های عتیق تهران ( دروازه های شمیران اول پامنار ، قزوین میدان شاهپور یا وحدت اسلامی  ، حضرت عبدالعظیم چهار راه مولوی و دولاب اول بازارچه نایب السلطنه ) و نیز دروازه های ناصری (شمیران ، دولت ، یوسف آباد ، باغشاه ، قزوین ، گمرک ، خانی آباد ، غار ، حضرت عبدالعظیم ، راه آهن ، مشهد یا خراسان ، دولاب ودوشان تپه ) پل هایی قرار داشت، که روی خندق شهر احداث شده بود .

 
بجاست که یاد آور شویم در محله پل چوبی علاوه بر پل دروازه شمیران، در محل فعلی میدان ابن سینا به فاصله کمی در شمال آن پل دیگری بود،که بر شاخه ای از رودخانه فصلی بر سر راه روندگان به  شمال قرار می گرفت .

بعد از اینکه حصار صفوی به سال 1284 قمری (تا 1286)به فرمان ناصر الدین شاه خراب شد، تا حصار جدید بنا شود ، دروازه عتیق شمیران در ابتدای خیابان پامنار نیز برچیده شد، و در وازه  جدید شمیران را در محل فعلی میدان ابن سینا ساختند .مقابل این دروازه پلی از آجر سنگ و ساروج چونان دیگر پل های حصار ناصری بنا کردند . لیکن خارج از حصار ناصری و به فاصله ای از دروازه شمیران بر شاخه ای از رودخانه شمیران پلی از چوب وجود داشت، که بعد ها از میان رفت .محله پل چوبی نام خود را از آن به یادگار دارد .

گو اینکه در تهران قدیم هم بنابر عادت معمول و رایج اغلب آبادی های کوهستانی گستره تهران،که پل ها را از چوب می ساختند، پل چوبی وجود داشت،ولی پل های حصار ناصری دارای چند دهانه طاق و از اجر و سنگ و ملات و گچ و ساروج احداث شده بود . در گستره تهران و ارتفاعات البرز آبادی هایی بسیار وجود دارد ،که در هر کدام هنوز دست کم یکی دو پل چوبی رفت و آمد مردم را از رود ها و نهر ها ممکن می سازد .

در پایان جای دارد، که به هنر معماری ایرانیان باستان در ساختن پل های عظیم اشاره کنیم . پل ، سازه ای پیچیده و بسیار حساس دارد، و اجداد ما این لیاقت را داشتند ،که در میان ملل جهان صاحب این دانش ارزشمند باشند .
در سراسر ایران زمین فراوان است، پل هایی که قرن ها در مسیر راهها و شریان های این اب و خاک پابر جا مانده است . از آن جمله پل دزفول در خوزستان است که 1700 سال از زمان احداث آن می گذرد پلی که هفده قرن پیش از آجر و سنگ و ساروج شاخته شده و برای رفت و آمد ادمی و وسایل نقلیه آنزمان در نظر گرفته شده بود،امروز نیز اتومبیل ها از روی آن می گذرند . این شاهکار ایرانیان برای کارشناسان بتون امروزی اعجاب آور است، که چطور این سازه توانسته است ،مقاومت خود را قرن ها حفظ کند، و ترکیب ماده چسبنده ساروج که سنگ های پایه های پل را به هم چسبانده و در مقابل آب تا امروز پا بر جا مانده و از میان نرفته ، بیش از طراحی و معماری این بنای ارزشمند موجب حیرت همگان شده است . از این دست پل ها در اقصی نقاط ایران فراوان است .

در بیان این مطلب به دو نکته باید توجه داشت ؛ نخست آنکه به نظر می رسد . امروز باید از رفت و آمد اتومبیل ها بر این پل باستانی و ارزشمند جلوگیری کرد تا این اثر گرانقدر همچنان غرور آفرین در پهنه این مرز و بوم سرافرازی کند . دیگر آنکه وجود این پل و بناهایی نظیر آن می تواند معماران و سازندگان ساختمان های امروزی را درسی باشد عبرت آموز تا عمر بناهای کنونی از عدد تمسخر آمیز بیست یا سی سال فراتر رود .

منوی اصلی

صفحه اصلی
مطبوعات و رسانه
مقالات و عناوین
برگ هایی از تاریخ تهران
تاریخ سکه
خرید کتاب
دانلود کتاب
کتاب‌های منتشر شده
ارتباط با مولف

جستجو
حاضرین در سایت
26 میهمان حاضرند
آمار بازدید ها
امروز2
دیروز119
تا کنون2216756

تهران نامه

© Copyright 2008 DARIOUSH SHAHBAZI . All rights reserved.