جمعه 23 آذر 1397

به پایگاه اینترنتی آثار تالیفی داریوش شهبازی خوش آمدید. تمامی مطالب این سایت تحت حمایت قانون « حقوق مولفين » میباشد. هرگونه سوء استفاده به هر شکلی يا انتشار مطالب در سایتها یا نشریات بدون کسب اجازه از مولف و بدون ذکر منبع اکيدا ممنوع است. استفاده از مجموعه مقالات بصورت یکجا ممنوع میباشد.

 

صفحه اصلی arrow مقالات و عناوین arrow مسجد امين الدوله ( فخر الدوله )

مسجد امين الدوله ( فخر الدوله )

مسجد امين الدوله ( فخر الدوله )

اين مسجد را که به نام امين الدوله ساخته شد، گاهی مردم با نام بانی اش فخر الدوله نيز می خوانند . اين مطلب  به شرحی از آن بنا اختصاص دارد :

پیش از اینکه پیشینه مسجد امین الدوله را بکاویم، بجا ست مختصری در سخن از « مارکف » معمار و سازنده این بنا یاد آوریم .
 
نیکلای مارکف  (Nikolai Markov 1882- 1957 / 1261 -1336 ) پسر « لو » یکی از افسران عالی رتبه روسیه تزاری و متولد شهر تفلیس است . او پس از گذراندن تحصیلات اولیه در زادگاهش ، برای ادامه تحصیل به دانشگاه سنت پترزبورگ رفت، و در رشته هنر و معماری از آن دانشگاه فارغ التحصیل شد . مارکف پیش از انقلاب روسیه به ایران آمد، و در نیروی قزاق مشغول کار شد ،و بدین ترتیب با رضا خان آشنایی يافت .

پس از سقوط خاندان رومانف ها از سلطنت در انقلاب اکتبر روسیه، وی که جزو وابستگان درباری به  شمار می رفت، و امکان بازگشت به روسیه را نداشت، در ایران ماند ، تا اینکه بعد از سال ها اشتغال به معماری در تهران در گذشت، و در قبرستان مسیحیان دولاب، کنار قبر همسرش آرام گرفت .

مارکف در دوران سلطنت رضا شاه از مطرح ترین معماران ایران بود، و بناهای بسیاری را در تهران و دیگر شهر ها ساخت . ساختمان دبیرستان البرز از اولین کارهای ماندگار او ست . مسجد امین الدوله را هم وی به درخواست بانی اش خانم فخرالدوله بنا نهاد . مسجد امین الدوله در گوشه شمال غربی پارک پر آوازه امین الدوله قرار گرفته است .

پارک امین الدوله ،  بخش اعظم اراضی جنوبی خیابان شهید محسن مشکی فعلی و شرقی خیابان بهارستان ( خیابان دروازه شمیران ) و شمالی خیابان مجاهدین اسلام ( خیابان دروازه دوشان تپه ) و غربی خیابان زرین خامه را تشکیل می داد . خیابان های کنونی پارک امین الدوله ، قائن ، بزرگمهر ، افراز و . . . با همه کوچه های منشعب از آن ها در همان اراضی احداث شده است . پارک امین الدوله در دوره ناصری بنا شد ، که آن وقت در منتها الیه شمال شرقی تهران و مجاور حصار ناصری و جنوب دروازه شمیران(جنوب میدان سینا) واقع بود.

میرزا علی خان امین الدوله، صدراعظم ناصرالدین شاه و مظفرالدین شاه است . وی در عصر مظفری بنا به خواست مظفرالدین شاه ،پسرش محسن خان (امین الدوله بعد)  را واداشت، تا از همسرش جدا شده و با دختر شاه قجر اشرف خانم، ملقب به فخر الدوله ازدواج کند . بعد از این وصلت بود، که شاه روستا های حاصلخیز لشت نشاء رشت را به او بخشید . در پایان عمر امین الدوله تهران را ترک کرد، و در لشت نشاء رحل اقامت افکند، و در همان جا چشم از جهان فروبست .

فخرالدوله از زنان بسیار متجدد و زرنگ روزگار خود بود، و در فعالیت های اقتصادی و اجتماعی شرکت جدی داشت . برای مثال باید از وارد کردن نخستین  ماشین های تاکسی به تهران از انگلستان که از کار های اوست ،  یاد کرد .گو اینکه بعد ها فرزند این بانو آن را رد کرد. معروف است رضا شاه در حق او گفته بود :

«  سلسله قاجار یک مرد و نیم داشت،نیم مردش آقا محمد خان و مردش هم خانم فخرالدوله است . »

فخرالدوله ،  پس از مرگ امین الدوله، صاحب اختیار تمام املاک فراوان او واقع در تهران قدیم ، شمیران ( الهیه )، کهریزک ، لشت نشاء و . . . شد .

وی اوایل سلطنت محمد رضا پهلوی به سال 1324 شمسی مبادرت به ساخت مسجدی به نام پدر شوهرش« امین الدوله» نمود . این مسجد در جنوب دروازه شمیران ( میدان ابو علی سینا ) و ضلع شمالی خیابان شهید مشکی و غرب کوچه دوازدهم قرار دارد .

خانم فخرالدوله ساخت بنای مسجد را به مارکف روسی که آن زمان در معماری ایران از شهرتی بسیار بر خوردار بود ، سپرد .

به نقل از کتاب « معماری مارکف »  مشخصات بنا از این قرار است :

بنای مسجد شمالی – غربی و نمای آن از آجر با کتیبه های کاشی معرق است . ورودی ها از دوسمت و طرفین پیش بینی شده اند . در محور نما نیم هشتی پیش آمده ای قرار گرفته که در انتهای گوشه های بالایی آن چهار منار کوچک طراحی شده است . مسجد دارای یک منار اصلی است که از داخل حیاط به سهولت قابل رؤیت نیست . فضای داخلی بنا دارای یک بخش مرکزی و متقارن است، و گنبدی  بر فراز آن به روی چهار جفت ستون قرار گرفته است . گنبد اولیه شکل خوابیده ای داشته، و گنبد فعلی بعداً اضافه شده است . در چهار جفت طاق هایی متکی بر ستون های مرکزی و نیم ستون های جانبی فضای مرکزی مسجد را احاطه کرده اند .

پلان متقارن و قرار گیری گنبد خانه در وسط آن منطبق با الگوهای رایج مساجد ، پیشین ایرانی نیست . به همین ترتیب ، می توان به گنبد خوابیده اولیه اشاره کرد . کاشی کاری و آینه کاری در نما های داخلی بنا بعدا ً اضافه شده اند . در طرح اولیه ستون های داخلی  از موزاییک در جا استفاده شده و سرستون ها با مقرنس و باقی بدنه با نمای گچ پرداختی تزیین شده اند . نمای بیرون ساختمان از آجر و در تزیین آن از کاشی کاری به صورت کتیبه و لچکی استفاده شده است . کاشی کاری ها از نوع معرق و دارای نقوش اسلیمی است .

در این بنا در سال های پس از ساخت تغییراتی داده شد . از آن جمله اضافه کردن کاشی کاری ها و آینه کاری داخلی ، ساخت گنبد جدید حذف نیم طبقه داخلی مسجد که مورد استفاده خانم فخرالدوله هنگام حضور در مسجد بود – و اضافه شدن بخش زنانه در زیر زمین واقع در حیاط را می توان نام برد .

طرح مسجد، آمیزه ای از اصول معماری فرنگی دوره قاجار و معماری ایرانی است، که در هندسه و ترکیب اصلی گرایش به پلان پرستشگاه های بیزانس دارد . استفاده از منار های کوچک را نیز در همین رابطه می توان مقایسه کرد . هر چند این مناره ها از سالیان پیش و از دوره قاجار مورد استفاده بوده اند .

تکرار مناره های کوچک و استفاده از گنبد خوابیده، در طرح مسجد سپهسالار تهران و از دوره قاجاریه سابقه دارد، که خود متأثر از هنر بیزانس است .

منوی اصلی

صفحه اصلی
مطبوعات و رسانه
مقالات و عناوین
فرهنگ تاریخ تهران
برگ هایی از تاریخ تهران
تاریخ سکه
پیشینه تهران قدیم
تهران امروز
گالری
ارتباط با مولف
خرید کتاب
دانلود کتاب
کتاب‌های منتشر شده

جستجو
حاضرین در سایت
12 میهمان حاضرند
آمار بازدید ها
امروز336
دیروز431
تا کنون2131151

تهران نامه

© Copyright 2008 DARIOUSH SHAHBAZI . All rights reserved.