سه شنبه 21 آبان 1398

به پایگاه اینترنتی آثار تالیفی داریوش شهبازی خوش آمدید. تمامی مطالب این سایت تحت حمایت قانون « حقوق مولفين » میباشد. هرگونه سوء استفاده به هر شکلی يا انتشار مطالب در سایتها یا نشریات بدون کسب اجازه از مولف و بدون ذکر منبع اکيدا ممنوع است. استفاده از مجموعه مقالات بصورت یکجا ممنوع میباشد.

 

صفحه اصلی arrow مقالات و عناوین arrow انار و تهران (1)

انار و تهران (1)

انار و تهران (1)

پیش تر ،طی مقاله ای از پیشینه  چنار در تهران و از ارتباط تنگاتنگ آن دو یار قدیم ،در طول تاریخ یادکردیم و آوردیم ،که چگونه گستره این شهر ،ماننده  مهد گرمی در آغوش مادرانه خود پذیرای  قامت رعنا و استوار چنار بوده است ، و از تبرک و تیمن آن ارتباط دلپذیر است ،که چنار های امامزاده صالح و اوین و . . . پرورش یافته است .

امروز بر آنیم تا از سابقه دیرینه انار در این پهنه سخن گوییم . اناری که پیشینه اش در تهران  به طور یقین از چنار کهن تر است و مقامش به لحاظ تقدسی که در میان زردشتیان یعنی ساکنان اولیه این گستره دارد، برتر و از جهت اینکه میوه ای خوراکی ، و بسیار سود مند است،مهم تر به حساب می آید .

در بررسی تاریخچه انار تهران، عنوان های پایین را می کاویم و باز می شناسیم :

1-  سابقه رویش انار در روستا های البرز و گستره تهران .

2-  جایگاه آیینی انار در دین زردشت وتوجه به آن در دین اسلام.

3-  پوست انار کوبی .

4-  باغ اناری .

5-  انارستان .

1-  سابقه رویش انار در روستا های البرز و گستره تهران :

خاستگاه انار با نام علمی«یونیکا گرانتوم» ،سرزمین ایران است.نام قرآنی آن؛ رمان(ضم را و تشدید میم)و فارسی،اردو،هندی،و پنجابی؛انار وعبری؛رمن(تشدیدمیم)و بنگالی و مراتی؛دالم و سانسکریت و گجراتی؛دادم(کسره دال دوم) و...است.
 
به عهد باستان و قرون گذشته انار تهران در خوبی و لطافت شهره آفاق بوده است . از همین رو ی نام تهران به صورت نسبت ( طهرانی ) در ذکر انار آنجا در فارسنامه ابن بلخی که به نام سلطان محمد بن ملک شاه سلجوقی در فاصله سال های پانصد و ده هجری فراهم آمده مذکور است . در این کتاب در شرح بلوک « کوار » فارس آمده ، انار این بلوک در نیکویی به انار طهرانی تشبیه گردیده :  

« کوار شهرکی است سخت خوش و خرم و نواحی بسیار دارد . درختستانی عظیم است ، چنانکه میوه ها را قیمتی نباشد و همه میوه های آنجا به غایت نیکو ست ، خاصه انار ، کی مانند انار طهرانی است . »

از این پس نام انار تهران در کتب انساب و مسالک و تواریخ به استقلال نیز درج است  ، چنانکه در الانساب سمعانی از مولفان حدود 555 هجری در ذکر تهران اصفهان و تهران ری بدین صورت مذکور آمده ( متن مزبور عربی است . ) یعنی :

«. . .  و نیز تهران دیهی است در ری و انار نیکو بدانجا منسوب است . . . »

ذکر انار تهرانی در« عجایب نامه »  نیز که چند سالی پس از الانساب تالیف یافته درج افتاده است : « ری شهری است معظم ، نعمت ها آید از آنجا نیکو پنبه و سنجد رازی و انار تهرانی و انگور . . . » / عجایب نامه ، ورق 39 ص2.

«  . . . و طهران ایضاً قریة بالری و . . . » / الانساب ورق 373 ، صفحه 2 . یعنی :

« و نیز طهران دیهی است در ری و انار خوب دارد . میوه های ایشان بسیار است و سخت  نیکوست به ويژه انار ایشان که همانند آن در هیچ سرزمینی یافته نشود . » / آثار البلاد ، صفحات 34 و 241 که به سال 674 قمری ، توسط زکریای قزوینی فراهم آمده / تاریخ تهران ص 5 .

ناصرالدین شاه در توصیف میوه های سمنان به برتری انار کن اشاره کرده است :

« دیگر از میوه جات سمنان  . . .  انار شیرین است که خیلی وفور دارد ، اما انار شیرین کن طهران از انار اینجا بهتر است . . . » / سفر نامه خراسان ، ص 214 .

گذشته از آبادی تهران ، در بیشتر دیه های اطراف آن هم نظیر مراد آباد ، کن ، ونک ، نارمک ، حسین آباد ، سوهانک ، باغ فیض ، قنات کوثر ، و غیره انار به دست می آمد . افزون بر این آبادی های کوهستانی البرز نیز خاستگاه این گیاه بشمار می رود.   به همین سبب در گستره تهران چندین « باغ اناری »را در تاریخ این شهر می توان سراغ گرفت .

2-  
 جایگاه آیینی انار در دین زردشت و توجه در دین اسلام :

در طرف غربی اوشان در دامنه کوه تلهرز چند درخت انار مفردی است ، و می گویند بعضی از شب های جمعه آثار روشنایی به مثابه چراغ در میان آن اشجار هویدا ست ، و سبب معلوم نیست . شاید این زمین مدفن یا معبر بعضی از اشخاص کامل بوده است . / جغرافیای دره رودبار ، ص 41 .

مقدس بودن این بوته های انار ظاهرا ً ریشه زردشتی دارد و مربوط به دوره اسلامی نیست ، دیه اوشان و آبادی های دیگر مجاور آن به تفصیلی که بیاید تا روزگار تسلط علویان طبرستان بر آن حدود زردشتی بوده اند ، و به سبب دشواری تسخیر محل آیین مقدس اسلام تا قرن چهارم و پنجم در بسیاری از آبادی های آنجا راه نیافت ، و تقدس این انار به سبب ارتباط آن با شخصیت مقدسی در اسلام نتواند بود.

 
انار را با آیین زردشت و به ويژه ناهید ارتباطی خاص است ، استاد پور داود در مقالتی که درباره برسم نوشته ذکر کرده :

« در کتب متاخرین قید شده که برسم باید از درخت انار چیده شود ، این شاخه ها یا تای ها با شست و شو و آداب و ادعیه مخصوصی با کارد مخصوصی که آن را بر سمچین گویند بریده می شود . » / مقاله برسم به قلم پورداود ، یشتها ، ج1 ، ص 556 .

چون انار دانه های فراوان دارد و نشان کثرت و فراوانی و باروری است ، تهیه چوپ برسم از آن برای برکت است ؛ و انار را بدین سبب مظهر ناهید که الهه حاصلخیزی و فراوانی است دانسته اند ، و گیرشمن در«  کتاب ایران از آغاز تا اسلام » نوشته :

« ماهی و درخت انار دو مظهر این خدای آب و فراوانی {یعنی ناهیدند } . »

در«  شاهکار های هنر ایران » تألیف پوپ در ذکر دختر شاه هند « سپینود » یکی از بانوان حرم بهرام گور ، و شرح جام منقشی که بهرام را در حال مبادله تحف با زنی نشان می دهد ذکر گردیده :

برسم (بَ سَ ) همان برسمن اوستا و یا برسوم پهلوی به معنای شاخه های بریده درخت است ، که برای بر هم زدن آتش در ایستگاه به کار می رود .

« این زن تاجی با دو شاخ دارد  ، و این رسم معمول شاهان هند و سکائی بوده است . در میان شاخ ها اناری است ، و آن با گلی که روی جامه زن نزدیک ران نقش شده رابطه او را با آلهه حاصلخیزی نشان می دهد ، زیرا همچنان که شخص شاه با قوای الهی ارتباط دارد ، شهبانو هم باید با مقامات آسمانی متقابل رابطه ای داشته باشد . »

ناهید ، فرخی و باروری جهان و جانوران را تضمین کرده ، و گله ها و کشتزار ها را در پناه خود دارد ، و گویا از این جا ست که در قدیم درخت انار را به صورتی کوچک از طلا می ساختند و وسیله زینت قرار می داده اند ، چنانکه در کتاب باستان شناسی ایران باستان تالیف لویی واندنبرگ در ذکر اشیاء بدست آمده در ویرانه های همدان از یک گنجینه هخامنشی ذکر گردیده :

« در میان تزیینات طلا دو شاخه درخت انار با برگ و میوه های کوچک . . .  به چشم می خورد . »

و در کتاب «  معماری ایرانی »  پوپ درج آمده :

« در آرایش ساسانی شکل های طبیعی بزرگ تر شده ، آب ورنگ یافته ، و به صورت طرح کلی نمایان گشته است . . . درخت انار و پیچک های تابدار رواج کامل داشت . » 

نام بسیاری از اماکن از کلمه انار ترکیب یافته ، که تواند بود از این نام انتساب آن ها را با ناهید می خواسته اند ، مانند : نارمک در قصران خارج و ناران ( = نارون )  در لواسان قصران داخل و ناروهه در گرمسار ، و ناراب در سراب و نارابی در سنندج و ناران در جیرفت و ناربند در مشهد و بسیاری از آبادی های دیگر ؛ و گویا به سبب همین مقدس دانستن انار است که داستان انار فرهاد به وجود آمده است . در فرهنگ آنندراج و برهان  قاطع در ذیل « انار فرهاد » ذکر شده :

« درخت اناری است که در بیستون واقع است . گویند چون فرهاد از شنیدن فوت شیرین تیشه بر سر خود زد دسته تیشه خون آلود گردید و از کوه بر زمین افتاد و سر آن بزمین نشست ، و چون آن از چوب انار بود به قدرت الهی سبز شد و درخت انار به همسرسید ، و انار آن را چون باز کنند اندرون آن سوخته و خاکستر شده باشد . »
 

به موجب این افسانه دسته تیشه فرهاد از چوب انار بوده است ؛ همچنین  نام دو زیارتگاه زردشتی در یزد یکی « نارکی » و دیگری « نارستان » است و ا ین دو نام نیز بی گمان تاییدی در مقدس بودن انار تواند بود .

انار در آیین مقدس اسلام امتیاز خاصی ندارد ، و به موجب مطالب پیشین روشن می شود که تقدس بوته انار اوشان اصل زردشتی دارد ، و چون رسم بود که در آتشکده ها چند درخت انار می کاشتند و شاخه های آن را جهت تهیه برسم بکار می بردند ، و در آتشکده قصران منسوب به ناهید در آهاربشم و آبادی های آنجا به سبب شدت سرما انار پرورش نمی یافت ، بوته وحشی انار جنگلی اوشان علاوه بر همه جهات دیگر از این باب نیز مورد توجه بود . بدین دلائل ، مقدس دانستن بوته انار که مظهر ناهید است ، از دیر باز در اوشان ، دلیلی بارز بر انتساب آن حدود به ناهید تواند بود که آنرا مؤیدی جهت حرم ناهید دانستن خانه های بناشده در دره اسبول به حساب توان آورد .

در اینجا به مناسب اشارت می شود که از انار با اهمیت خاص در تورات یاد گردیده است ؛ و از جمله آنکه در سفر خروج باب بیست وهشتم بند 31-34 ذکر شده:

« و ردای ایفود را تماما از لاجورد بساز . و شکافی برای سر در وسطش و حاشیه گرداگرد شکافش از کار نساج مثل گریبان زره تا دریده نشود . و در دامنش « انارها » بساز از لاجورد و ارغوان و قرمز گرداگرد دامنش و رنگ های زرین در میان آن ها به هر طرف . زنگله زرین و« اناری » و زنگله زرین و« اناری » گرداگرد دامن ردا  . » / ترجمه فارسی تورات ، ص 128 / نقل در قصران ، ص 745 .

هر چند انار در اسلام از تقدسی بهره نمی برد،ولی ذکر نام آن در قرآن کریم نشان از اهمیت این میوه در دین اسلام دارد.در سوره مبارکه انعام سه بار(141،99،6)و در سوره مبارکه الرحمن دو بار(68،55) نام انار آمده است.ترجمه آیه 68 سوره الرحمن:

«در آن دو میوه هست،و نخل هست و انار هست»


3-  پوست انار کوبی :


پوست انار مانند روناس ، حنا ء ، زردچوبه و غیره جزو گیاهانی است که کوبیده آن به کار رنگرزی نخ ، پشم و پارچه می آمد و پوست انار کوبی هم از جمله مشاغل تهران قدیم به شمار می رفت ، که خود تواند گواهی باشد بر دیر ینگی آشنایی مردم این خطه با این گیاه .

 
4-  باغ اناری :

با گستردگی کاشت درخت انار درآبادی های گستره تهران بدیهی است باغ های اناری بسیاری را میتوان در این پهنه سراغ گرفت :

الف – باغ  اناری باغی قدیمی است واقع در محله تهرانپارس همجوار با قنات کوثر . در این باغ بنای قدیمی وجود دارد که معماری آن به دوره قاجاری می رسد که متاسفانه این  بنا آسیب های فراوانی دیده است . این باغ که در گذشته به باغ مجید آباد معروف بوده است نام قدیمی آن باغ قوقوک بوده و ورود آن از سمت جنوب به کوه شکارگاه سلطنتی از سمت شرق به دره ای در کنار خاک سفید و از سمت غرب به دره ای بین قنات کوثر و مجیدیه آباد محدود و مساحت آن 200 هکتار بوده است .

این باغ ابتدا به حاجب الدوله تعلق داشت .  وی آن را به ناصر السلطنه می فروخت و او نیز باغ را به لطفعلی خان امیر مفخم بختیاری واگذار می نمود . لطفعلی خان هم ملک را به پسرش ابوالقاسم خان و یا در واقع به دوستش عظیمه خانم داد.

در سال 1324 خورشیدی ، دو برادر زردشتی به نام های گشتاسب و هرمز تیر انداز ، باغ را به مبلغ یک میلیون و صد هزار تومان خریدند . ساختمان داخل باغ را لطف علی خان امیر مفخم بختیاری در دوران مالکیتش بر این باغ  برای سکونت خود ساخت .

منابع آب : آبریز رو به تهران دره های شاه نشین ، گلوبند دره ، غلام عداوند تا گرد نه زانوک قلعه متعلق به این ملک است .

قنوات باغ عبارتند از :

در گستره وسیع دامنه جنوبی کوه های شمیران آبادی های فراوانی بود که امروز شهر تهران را تشکیل داده است . در نقاط مختلف این گستره باغ هایی بسیار با نام اناری توان سراغ گرفت .

قنات حسین آباد ، که هنوز آب دارد و مادر چاه آن حدود 140 متر عمق دارد . قنات سلسبیل تا آبی که به آن سوی رودک می ریزد . آب این قنات به استخر چهار گوش باغ می ریزد . قنات لطف ، که مظهر آن در قلعه موجود و در گوشه باغ است .

 
قنات داود آباد ، که مظهر آن بین فلکه دوم و فلکه سوم تهرانپارس است .

 
قنات دیگر که به جنوب حکیمیه می آمد و سفارت آمریکا این قنات را خرید و مظهر آن را به سفارت برد .

تقسیمات داخلی باغ : باغ نو تخت ملس – خیابان تبریزی – تنگه – استخر – زمین تنیس –  درختان باغ : ارغوان – پسته – زالزالک – گردو – لیلکی ( آمریکایی ) – نوعی زردالو به نام الندری .

احداث پارک جنگلی لویزان در شمال باغ ، منابع آب را تقویت کرده است .

محدوده باغ مجید آباد : از شمال به پارک جنگلی لویزان ، از شمال شرق به خیابان صاحب الزمان و از جنوب شرقی به زمین شهرک تعاونی فرهنگیان محدود است / روزنامه همشهری ، 19 اسفند ماه سال 1375 .

ب –  نزدیک سه راه سلسبیل جایی است که به باغ اناری شهرت دارد و آن نام یادگاری است از باغی در تهران قدیم .

ج –  در بررسی های زمین شناسی شمال تهران و در کوه پایه در محدوده وسیعی در غرب کن به  « باغ اناری » اشاره شده که در نقشه های مربوط در کتاب « پژوهش و بررسی ژرف نوزمینساخت » مندرج است .

 
د –  در  کتاب « جغرافیای تاریخی شمیران » ، صفحه 145 ، محدوده باغ اناری کن در جنوب جاده قدیم کن به کاروانسرا سنگی ( جنوب غربی قلهک دره کن ) معرفی شده است .

ه – تقی فکری ، در رساله ای در سال 1342 خورشیدی ، به  « باغ اناری » دیگری در باکک ( آبادی جنب شیان ) اشاره می کند .

در آن حوالی هنوز هم  خرابه های باغات گذشته با درختان انار توان دید .


5-
انارستان :

در لغت باغی است ،که دارای درختان انار باشد .
داخل ارگ سلطنتی در عصر قجر بنایی بود، که با نام انارستان خوانده می شد .چنانکه پیش تر گفته آمد ،وجود آن در دستگاه پادشاهی، نشانی است از قداست انار بازمانده از دوران ایران باستان در فرهنگ ایران زمین .

مسعود میرزا ظل سلطان پسر ناصرالدین شاه مطلبی در این باره دارد :

« . . . روز ها ی – غیر از ایام تعطیل – دیوانخانه که اسمش ( انار ستان ) بود منزل مخصوص ما هر دو بردار ( مسعود میرزا و سلطان حسین میرزا پسران ناصرالدین شاه ) بود / خاطرات ظل السلطان ، ج 1 ، ص 52 .

عزیز السلطان، معروف به ملیجک نیز در این باره می نویسد :
ناصر الدین شاه تالار معروف به فتحعلی شاهی را خراب نکرد ... در طرف شمال این عمارت حیاط انارستان و طر ف جنوبش حیاط انیس الدوله بود ... »/لعل نقل در جغرافیای تاریخی تهران .
    

منوی اصلی

صفحه اصلی
مطبوعات و رسانه
مقالات و عناوین
برگ هایی از تاریخ تهران
تاریخ سکه
خرید کتاب
دانلود کتاب
کتاب‌های منتشر شده
ارتباط با مولف

جستجو
حاضرین در سایت
6 میهمان حاضرند
آمار بازدید ها
امروز163
دیروز217
تا کنون2215247

تهران نامه

© Copyright 2008 DARIOUSH SHAHBAZI . All rights reserved.