سه شنبه 21 آبان 1398

به پایگاه اینترنتی آثار تالیفی داریوش شهبازی خوش آمدید. تمامی مطالب این سایت تحت حمایت قانون « حقوق مولفين » میباشد. هرگونه سوء استفاده به هر شکلی يا انتشار مطالب در سایتها یا نشریات بدون کسب اجازه از مولف و بدون ذکر منبع اکيدا ممنوع است. استفاده از مجموعه مقالات بصورت یکجا ممنوع میباشد.

 

صفحه اصلی arrow مقالات و عناوین arrow تجارت تهران در عصر قجر

تجارت تهران در عصر قجر

تجارت تهران در عصر قجر

به سال 1277 شمسی برابر با  1898 میلادی یک گروه بلژیکی برای اداره گمرگخانه های ایران استخدام شد .دوسال بعد نخستین مجله آمار سالانه تجارت نشر یافت، و از این گونه آمار کم و بیش منظم به زبان های پارسی ، فرانسه و انگلیسی تحت عنوان های مختلف منتشر شد.یعنی پیش از سال 1279 شمسی هیچ گونه آماری و اطلاعات دقیقی جز گزارش های پراکنده از تجارت و اقتصاد ایران وجود نداشت، و تنها از این تاریخ به بعد دست کم چنین آمار اقتصادی را در اسناد و منابع تاریخی این دوره می توان یافت . آماری که هرگز شامل تمامی اقلامی که از مرزهای 6000 کیلومتری ایران می گذشتند، نمی شد . در آن عصر دولت های بیگانه نفوذ زیادی در کشور داشتند، و ماموران ایرانی گمرکخانه ها در جهت منافع اروپاییان صاحبان کالا ثبت اقلام ورودی و خروجی را مطابق واقعیت درج نمی کردند.  به طور کلی اسناد گمرکخانه ها واقعی نبود .

 پایتختی تهران با سلطنت آقا محمد خان حدود صد سال پیش از نشر این مجله آغاز شد .بنابراین برای مطالعه و بررسی پیشینه تجارت تهران از شروع دوره پادشاهی قاجاریه اسناد و مدارک کافی وجود ندارد .بلکه آنچه در این امر می تواند راهگشای این پژوهش باشد ،گزارش های جسته گریخته مامورین سفارتخانه های دولت های روسیه و انگلیس و برخی اروپاییان دیگر است .

گو اینکه آثار و کتب محققانی چونان «چالز عیسوی» و « ج باری یر » ، « محمد علی جمالزاده » و غیره در حوزه اقتصاد این عصر می توانند کمک زیادی به این مطالعه و بررسی بکنند، لیکن آنها نیز به همان دلیل نبود منابع کافی ،بیشتر به دوره اخیر پرداخته شده اند . در شروع سده سیزدهم قمری هرچند ایران در اوج قدرت سیاسی ،نظامی و قدرت اقتصادی نبود،و اوضاع بسامانی نداشت، اما در آن هنگام فاصله ایران با اروپا آنقدر که بعد پیش آمد ،زیاد نشده بود ،و هنوز بنیه اقتصادی کشور آنقدر بود که ، ابریشم ، تنباکو ، شال ، فرش ، چرم رنگی ، مازو، گل زعفران ، پیه ،زرنیخ زرد ، موم، خشکبار و ... از ایران صادر شود، و پول به آن اقتصاد تزریق گردد . سده سیزدهم قمری که برابر با قرن نوزدهم میلادی است ، دوران انفجار قدرت سیاسی نظامی و بویژه اقتصادی اروپا به شمار می رود . در این سده کشور های اروپایی به رهبری انگلستان و یکی دو کشور دیگر ،روز به روز قدرتمندتر وصنایع آنان پیشرفته تر شد .کالاهای صنعتی انگلستان توسعه فراوانی یافت ،بدین ترتیب اروپا بیش از پیش از سویی به مواد اولیه دیگر کشور ها برای صنایع خود،و از طرفی برای کالاهای تولیدی شان بدنبال بازار های جدید بودند ، تهران پس از پایتختی اهمیت زیادی پیدا کرد.وجود دربار سلطنتی و شروع مهاجرت به این شهر و افزایش جمعیت و توسعه شهر موجب شد ،تا پایتخت ایران هدف نخست تجار انگلیسی و روسی و دیگر اروپاییان شود .

پیش تر تهرانیان در کنار واردات برخی اقلام مصرفی از دیگر ولایات، پاره ای از اقلام را نیز صادر می کردند ،ولی با روند روبه ازدیاد نفوذ سفارتخانه های انگلیس و روسیه در تهران،واردات اجناس انگلیسی و روسی و غیره رفته رفته افزایش یافت . به طوریکه به استناد گزارش تامسون مامور انگلیس در30 نوامبر 1843 میلادی تجارت بخاطر واردات گسترده کالاهای تولیدی اروپاییان روبه افزایش گذاشت . در آن سال ها اجناس وارداتی ایران بیشتر از طریق تبریز و بغداد وارد می شد .

با گذشت زمان آهسته آهسته ثروت و جمعیت تهران و مرکزگرایی رو به فزونی نهاد ،و به تبع آن واردات کالا رو به افزایش گذاشت . ابوت از مامورین انگلیسی به سال1840 میلادی گزارش داده است :

« ... در میان اجناس وارداتی تفوق بریتانیا شدید بوده است. بهتر است ،پذیرفته شود ،که دوسوم کالاهای وارداتی اروپا از راه استانبول به ایران از آن انگلستان است .اینها مرکب از پارچه های پنبه ای ساده و منقش می باشد لیکن واردات کالاهای روسی در حال افزایش بوده است .»

بعد از این تجار روسی به کمک ماموران دولت خویش دست به فعالیت بیشتری زدند .به طوریکه می بیینم ، گزارش های کنسولی انگلیس در اواخر قرن نوزده پر از شکایت از تفوق روسیه در بازار تهران است .تا این سال ها هنوز تجار انگلیسی خود در تهران اقامت نگزیده بودند. بلکه بنابر گزارش کنسول انگلستان فقط دو سه هندی الاصل انگلیسی در تهران اقامت داشتند، و به تجارت مشغول بودند . ابوت مامور سفارتخانه انگلیس در این باره گزارش دارد:

« هر چند تهران پایتخت کشور است،ولی از حیث بازرگانی جزو شهر های درجه 2 یا درجه 3 امپراطوری به شمار می رود ... قزوین و تهران و سایر شهر های ایران ملزومات خود را از امتعه اروپایی به طور کامل بدست می آورند ...»

در سال های بعد اجناسی چونان شکر ، چایی ، ادویه ، شال های کشمیری  و پارچه های منقش پنبه ای از هند از راه اصفهان و شیراز به بازار تهران وارد می شد .

زمان پادشاهی ناصر الدین شاه رفته رفته دولت انگلستان در امور ایران نفوذ بیشتری یافت .در این عصر مزارع گندم اطراف تهران و دیگر نقاط کشور به تشویق و ترغیب انگلیسی ها به کشت خشخاش اختصاص پیدا کرد ،و سال به سال بر وسعت این مزارع افزوده شد ،و تولید تریاک افزایش یافت .از سال های میانی سلطنت  ناصرالدین شاه به بعد ، تهران دیگر چیزی برای صادرات جز تریاک نداشت .

تهرانی ها در اواخر دوره قاجاریه هر چه کوشیدند ،تا در پی تحولات و توسعه صنعتی اروپا  بقدر وسع خود کالاهایی صنعتی تولید کنند ،بر اثر دخالت مستقیم و دشمنی علنی و آشکار دولتین روس و انگلیس اقدامات آنها به شکست گرایید . همین عامل موجب شده بود ،تا سیاستمدارانی چون ؛امین الدوله و امین السلطان و غیره بجای همفکری و کمک به تجار و سرمایه داران و صنعتگران داخلی با یکدیگر دشمنی و اقدامات اصلاحی همدیگر را خراب کنند .

از کار افتادن کار خانه های کبریت سازی الهیه ، چلوار بافی مهران (ضرابخانه ) و قند کهریزک ، صابون سازی و غیره نمونه هایی از این دست اقدامات  بود .

منوی اصلی

صفحه اصلی
مطبوعات و رسانه
مقالات و عناوین
برگ هایی از تاریخ تهران
تاریخ سکه
خرید کتاب
دانلود کتاب
کتاب‌های منتشر شده
ارتباط با مولف

جستجو
حاضرین در سایت
5 میهمان حاضرند
آمار بازدید ها
امروز69
دیروز217
تا کنون2215153

تهران نامه

© Copyright 2008 DARIOUSH SHAHBAZI . All rights reserved.