سه شنبه 21 آبان 1398

به پایگاه اینترنتی آثار تالیفی داریوش شهبازی خوش آمدید. تمامی مطالب این سایت تحت حمایت قانون « حقوق مولفين » میباشد. هرگونه سوء استفاده به هر شکلی يا انتشار مطالب در سایتها یا نشریات بدون کسب اجازه از مولف و بدون ذکر منبع اکيدا ممنوع است. استفاده از مجموعه مقالات بصورت یکجا ممنوع میباشد.

 

صفحه اصلی arrow مقالات و عناوین arrow تهران و مشروطه

تهران و مشروطه

تهران و مشروطه

مطالعه و بررسی تاریخ تمدن بشر نشان می دهد ،هرگز تحول و دگرگونی زندگی ملّت ها ناگهانی و یکباره رخ نمی دهد ، بلکه مرگ تمدن های بزرگ و تولد تمدن و فرهنگ های نو ، در طول بستری از زمان و در پی سلسله رخدادها و حوادثی پیوسته و مربوط، اتفاق می افتند، انقلاب ها نیز که خود از عظیم ترین اتفاقات ودگرگون کننده ترین حوادث جامعه خود اند، خارج از این قاعده نیستند .

انقلاب مشروطه ایران هم یکی از آن حوادث مهم تاریخی این سرزمین است ،که خود در بستری از حوادث و وقایع متولد شده . حوادث و اتفاقاتی که بسیار جلوتر از وقوع انقلاب مشروطه در تهران و دیگر شهر های ایران رخ داد،که هر چند هیچیک از بازیگران آن حوادث ،بدان روزگار به طور مشخص مشروطه را در نظر نداشت ،ولی محصول نهایی ، نظام مشروطه بود . مشروطه ای که تهران به سبب استقرار شاه و دربار در آن خاستگاه اصلی اش بود .

در این مطلب به طور موجز به حوادث و رخدادهای مقدماتی مشروطیت در تهران اشاره می کنیم :

سرزمین مقدس ما ایران ،در نقطه ای حساس از عالم یعنی خاورمیانه قرار دارد . خاورمیانه ای که شروع همه تمدن های کهن جهان را در خود دارد ، خاورمیانه ای که روزگاری خود بخشی از امپراتوری بزرگ هخامنشیان را تشکیل می داد . این سرزمین حوادث و اتفاقات بسیاری در لوح حافظه جا داده است.

بخش مهمی از پیشینه خاورمیانه را تاریخ  ایران تشکیل می دهد . ایران در طول تاریخ کهنش بارها دچار فراز و فرودهایی شده است . نکته ای که در این میان ،بسیار حایز اهمیت است ،تداوم حیات فرهنگ ایرانی در مواجهه با خیل عظیم حوادث بزرگ و سهمگین و ویرانگرانه است .حوزه نفوذ این فرهنگ بسیار وسیع و فراتر از مرزهای ایران امروز است .به همین خاطر کارشناسان تاریخ ،از آن با نام دنیای (جهان)فرهنگ و زبان ایرانی یاد می کنند . فر هنگی که حوزه نفوذ آن کشور های فراوانی(چون؛افغانستان،پاکستان،هندوستان،عراق،ترکیه،آذربایجان،تاجیکستان و... )را در بر می گیرد .

ایران با انقراض حکومت مقتدر صفویه ،دچار ضعف عمومی شد . با تلاش و کوشش جسته گریخته قبایل و طوایف ایرانی دوبار  قرعه تشکیل حکومت به افشاریه و زندیه برخورد ، ولی هیچیک موفق به سازماندهی حکومت مرکزی قدرتمندی نشدند . نادر گام نخست را محکم و استوار برداشت ،لیکن دولتش مستعجل بود ،و کریم خان هم با وکیل الرعایا خواندنش خود را سزاوار آن حکومت مقتدر، ندید و به کم قناعت کرد.

آقا محمد خان  در کوتاه زمانی ،وارثان زندیه و حتی باقیمانده افشاریه و دیگر مدعیان  داخلی و خارجی حکومت را ازمیان برداشت . به مرزهای وسیع ایران از قفقاز شمالی مرز روسیه تا هندوستان و از کرانه جیحون تا بصره سروسامان داد ،و از تعرض بیگانگان جلوگیری کرد . او سلسله ای را تشکیل داد ،که هیچیک از جانشینانش خصوصیات اخلاقی و رفتاری او را نداشتند .در حقیقت وی را باید آخرین پادشاه قدرتمند ایران شمارد.

 تشکیل سلسله ایل قجر مواجه شد، با سده نوزدهم میلادی . در این سده اروپا با جهشی خارق العاده خود را از آسیا پیش انداخت ، و با ثروت و علمی که بدست آورد ، موازنه هزار ساله دو قاره را به نفع  خود برهم زد . این دوران شروع استعمار و  استثمار و قدرت نمایی اروپاییان بود . اروپاییانی که  چشم طمع به سایر نقاط جهان داشتند. دو دولت اروپایی انگلیس و روسیه به دلایل متعددی ایران را مهم ترین نقطه طمع ورزی خود تشخیص داده ،و آن را مورد تعدی و چپاول قرار دادند  .

فتحعلی شاه ،جانشین آقامحمدخان حریف روسیه در جنگ با این کشور نشد ، و  در پی دو دوره جنگی که در این عصر رخ داد،بخش های مهمی از ایران جدا گشت . محمد شاه هم که جانشین فتحعلی شاه شده بود ،آن توانایی را نداشت، تا زخم های غرور ملّی ایرانیان را التیام بخشد،و نتوانست گلی سر این ملت بزند .حتی مرو و قسمت های دیگری از ایران هم در این دوران از مام وطن جداشد .

با روی کار آمدن ناصرالدین شاه ،مردی نیز از سُلاله نیکان صدارت و سُکان اداره کشور را به دست گرفت . با مدیریت میرزا تقی خان امیرکبیر ،شمیمی روح بخش و جان افزا مشام ایرانیان را نواخت ،و امیدی از زندگی و آسایش در دلها ی مردم زنده شد ،ولی دست پلیدان و حیله بدسگالان ،این نعمت الهی را از مردم ایران گرفت ، و از آن پس روند تحقیر و تخفیف ایرانیان شتاب تندتری یافت،و متاسفانه در این دوران هم باز بخش هایی دیگر ،از خاک ایران جدا شد ،و بیش از پیش بر سر خوردگی ملت ایران انباشته شد.

 ناصرالدین شاه هرچند نتوانست حریف قدرت روزافزون و مهاجم دو دولت ثروتمند انگلیس و روس شود،امّا خوب توانست پنچاه سال با زورگویی و اختناق بر مردم ایران حکومت کند . این حکومت زورگویانه و آن تهاجم تحقیر آمیز بیگانه ،منشاء اعتراض مردم و نخبگان شد . گامهای نخستین اعتراض بار ها در نطفه خفه شد ،ولی چون عمر ظلم و ظالم در قیاس باعمر تاریخی ملت ،کوتاه است . رفته رفته اعتراض ها و فریاد ها ادامه یافت و سامان گرفت. تا اینکه درپایان به بار نشست .

در سی سال انتهایی سده نوزدهم، که مواجه با سال های پایانی سلطنت ناصر الدین شاه است ،اغلب کشورهای اروپایی صاحب پارلمان شدند. اروپا در این سده انقلاب فرانسه را پشت سرگذاشت. ثروت فراوان به دست آورد . انقلاب صنعتی به بار نشست . مکاتب سیاسی و فرهنگی اجتماعی فراوانی را با مردانی چونان مارکس ، انگلس ، نیچه و ... تجربه کرد .

تطابق پیشرفت های اروپایی با پسروی های ایران، آتش اعتراض مردم را شعله ور تر ساخت، و انتقال تجارب مردم  آن سامان در تشکیل پارلمان و تفهیم واژه های نویی چونان آزادی ،قانون ،حقوق بشر ، مساوات و برابری و حقوق مردم در برابر حکومت، مقصد این اعتراض را روشن و معین کرد .

با مقدمه ای که گذشت، اینک به ترتیب زمان به رئوس سلسله حوادث آن دوران که منتهی به صدور فرمان مشروطیت شد ،اشاره می کنیم :

8 مارس 1890 میلادی / 1307 قمری ،دراین سال ناصرالدین شاه بدون رعایت حقوق مردم امتیاز انحصار فروش توتون و تنباکو را به کمپانی رژی یکی از اتباع انگلیسی واگذار نمود .دیری نپایید ،مردم به رهبری روحانیون نامداری چون میرزا محمد حسن شیرازی و میرزا محمد حسن آشتیانی به اعتراض برخاستند ،که حاصلش صدور فرمان لغو این امتیاز در 23آوریل 1892 میلادی / 1309 قمری بود. این اقدام پایه های  حکومت استبداد را لرزاند و ظرف بهت زدگی و سکون مردم را درمقابل حکومت تکاند،و عده ای را به خود آورد.

اول مه 1896 میلادی  / 1313 قمری ،ناصرالدین شاه هنگامی که مست از باده فتح و پیروزی و سرخوش از جشن پنچاهمین سالگرد سلطنتش بود، به تیر خشم و اعتراض میرزا رضای کرمانی در زاویه حضرت عبدالعظیم به خون غلتید .

قتل ناصرالدین شاه اوج اعتراض مردم بود.با روی کار آمدن مظفرالدین شاه اعتراض مردمی و نخبگان وارد مرحله جدیدی شد .

29 ژانویه 1900 میلادی / 1317 قمری، دولت ایران ، قرضه ای را از دولت روسیه گرفت .مبلغ دریافتی را مظفرالدین شاه به بهانه معالجه در اروپا با همراهان فراوانش در آن قاره خرج کردند .روسیه بهره بالایی از ایران گرفت و گمرک شمال را برای ضمانت پرداخت از اختیار ایرانیان خارج کرد .

در اواخر سال 1900 میلادی/ 1318 قمری، ایران اجازه تاسیس بانک استقراضی را به روس ها داد .

در  21 مه 1901 میلادی /1319 قمری، دولت ایران امتیاز نفت جنوب را به دارسی از اتباع دولت انگلیس اعطا کرد .

نوامبر 1901 میلادی/ 1319 قمری ،دولت ایران در پی فشار دولت روسیه تعرفه گمرکی بسیار نازلی را برای ورود کالاهای روسی تصویب کرد ، درحالی که  در آن روزگار بازرگانان ایرانی مجبور به پرداخت حقوق گمرکی سنگینی به روس بودند. حلقه این اجحاف به ایرانیان با واگذاری همان اختیارات به بازرگانان انگلیسی تکمیل شد .

در سال 1902 میلادی / 1320 قمری ، روسیه قرضه دیگری به ایران داد، و در مقابل آن امتیاز  راه شوسه آذربایجان و انزلی - قزوین و همدان - تهران را گرفت .

مبلغ هر دو قرضه به اصطلاح عوام توسط همراهان شاه در اروپا لوطی خور شد ،و این بدهی سنگین بدوش مردم تهیدست ایران باز ماند .

مظفرالدین شاه در سال های 1317 ، 1320 ، 1323 سه بار به اروپا سفر کرد.

در سال 1905 میلادی/1323 قمری ،انقلاب روسیه رخ داد. در این انقلاب مشروطه امپراتور روسیه مجبور شد، پاره ای از آزادی های اساسی ،چونان آزادی افکار و آزادی بیان و نیز مصونیت های فردی و تشکیل اجتماعات را به مردم باز گرداند.انقلاب روسیه بیشترین تاثیر را در تندتر شدن سرعت حرکت مشروطه خواهان ایران داشت .

23 فوریه 1905 /1322 قمری / 4 اسفند 1283 شمسی ،جلسه انجمن مخفی در تهران تشکیل شد .

1322 قمری ،انجمن ملی در تهران تشکیل یافت .بعد ها هسته مرکزی و هیت رئیسه این انجمن با نام « کمیته انقلاب » جلسات سری را در تهران تشکیل دادند ،و برای سرعت بخشیدن به حرکت آزادی خواهان تصمیمات مهمی اتخاذ کردند .

ماه های پایانی 1283 شمسی ،و ماه های آغازین سال 1284 برابر با 1905 میلادی، نا آرامی و اعتراض های مردم تهران وارد مرحله جدیدی شد ،و به دنبال گماردن موسیو نُوز به وزارت پست و تلگراف مردم به رهبری سید عبدالله بهبهانی و سید محمد طباطبایی آشکارا علیه عین الدوله صدر اعظم وقت تظاهرات کردند .

13 دسامبر 1905 میلادی/  22 آذر1284 شمسی، قند در تهران نایاب و گران شد.

در پی آن علاالدوله حاکم تهران سید هاشم تاجر معتبر را به همین علت به فلک بست. انقلاب مردم که داشت به نتیجه می رسید ،از این عمل بیشترین نتیجه را گرفت. همصدایی اقشار مختلف چونان بازاریان ، روحانیون و دیگر نخبگان تعطیلی بازار و سپس تحصن عدّه کثیری را در حضرت عبدالعظیم فراهم ساخت .

1 ژانویه1906 میلادی / 22دی 1284 شمسی، این نا آرامی ها و تحصن نتیجه داد. مظفرالدین شاه دراین تاریخ فرمان تاسیس عدالتخانه را صادر کرد، و در پی آن مهاجرین به تهران باز گشتند ،و مورد استقبال مردم واقع شدند. این واقعه تاثیر سترگ و روحیه بخشی در آزادی خواهان و به عکس اثر مخرب و ویرانگرانه ای در ارکان سلطنت گذاشت .

ژوئیه 1906 میلادی /1324 قمری /تیر و مرداد 1285 شمسی، عین الدوله که هنوز مقاومت می کرد ، وعده های مظفرالدین شاه راعملی نکرد ، باز هم مردم را سرکوب نمود . دراین زمان نا آرامی و شورش مردم شکل دیگری به خود گرفت . برای نخستین بار «مشروطه » و « مشروطه خواهی » بر سر زبان ها افتاد ،و حدود هزار نفر در اعتراض به دولت زورگو، تهران را به قصد قم ترک کردند.وگروهی هم در تهران به سفارت انگلیس پناه بردند، و بست نشستند.

 دولت انگلیس برای تضعیف  قدرت روس(توازن نفوذ این دو دولت در ایران در آن دوران به نفع روس بهم خورده بود.) در دربار ایران، از مشروطه خواهی حمایت می کرد .

5 اوت 1906 میلادی /1324 قمری/ 14 مرداد 1285 شمسی، مظفر الدین شاه فرمان مشروطیت را امضاء کرد ،او کمی بعد در 14 ذیقعده 1324 قمری برابر 1285 شمسی قانون اساسی را صحه گذاشت، و ده روز بعد از دنیا رفت .

9 سپتامر 1906 میلادی /  شهریور 1285 شمسی، در مدرسه نظام در ارگ سلطنتی مجلسی از علما،آزادی خواهان و ... تشکیل شد، و نظام نامه انتخابات نمایندگان ملّت تدوین گردید ، و در هفدهم شهریور به امضاء شاه رسید، و بر اساس آن نخستین انتخابات نمایندگان شصت گانه تهران آغاز شد .

7 اکتبر 1906 میلادی / 15 مهر 1285شمسی، برمبنای نظامنامه انتخابات ابتدا نمایندگان تهران برگزیده و مجلس شورای ملّی کار خود در آغاز کرد.

 نمایندگان تهران بر اساس این نظامنامه به شش گروه تقسیم شدند :

 شاهزادگان چهارتن ، علما چهار تن ،اعیان و بازرگانان ده تن ،زمین داران و کشاورزان ده تن ، پیشه وران سی و دو تن.

 لوحه سر در مجلس را با عنوان «دارالشورای ملی ایران » و «عدل مظفر » رقم شده بود نصب کردند .

منوی اصلی

صفحه اصلی
مطبوعات و رسانه
مقالات و عناوین
برگ هایی از تاریخ تهران
تاریخ سکه
خرید کتاب
دانلود کتاب
کتاب‌های منتشر شده
ارتباط با مولف

جستجو
حاضرین در سایت
9 میهمان حاضرند
آمار بازدید ها
امروز163
دیروز217
تا کنون2215247

تهران نامه

© Copyright 2008 DARIOUSH SHAHBAZI . All rights reserved.