سه شنبه 28 آبان 1398

به پایگاه اینترنتی آثار تالیفی داریوش شهبازی خوش آمدید. تمامی مطالب این سایت تحت حمایت قانون « حقوق مولفين » میباشد. هرگونه سوء استفاده به هر شکلی يا انتشار مطالب در سایتها یا نشریات بدون کسب اجازه از مولف و بدون ذکر منبع اکيدا ممنوع است. استفاده از مجموعه مقالات بصورت یکجا ممنوع میباشد.

 

صفحه اصلی arrow مقالات و عناوین arrow  باروتخانه تهران(تنها تصویر بازمانده از با روتخانه تهر

باروتخانه تهران(تنها تصویر بازمانده از با روتخانه تهر

تنها تصویر بازمانده از با روتخانه تهران قدیم

مطلب امروز را به معرفی طرح ارزشمند «اوژن فلاندن» نقاش و سیاح فرانسوی (Eugen .N . Flandin) اختصاص دادیم که برای تهران پژوهان بسیار حایز اهمیت است . این اثر بی همتا که توسط فلاندن فرانسوی در سال 1256 قمری ، در اواسط سلطنت محمد شاه قاجار ترسیم شده است ، تنها تصویری است از باروتخانه تهران که خارج شهر قرارداشت. از این باروتخانه اثری برجای نیست و حتی محل دقیق آن را هم نمی دانیم ، لیکن با بررسی اسناد و متون دوره قاجار گمان می کنیم ، این باروتخانه  بر فراز تپه ای در شرق بنای امیر آباد و جنوب آسیاب یوسف آباد و بر خطی فرضی که از عباس آباد به سمت امیر آباد کشیده شود ، به طوریکه این خط از جنوب پارک ساعی کنونی بگذرد ، قرار داشت . از شرق این باروتخانه رودخانه ای که از شمیران به یوسف آباد می رسید، و سپس به سمت تهران می رفت ، می گذشت . بدان روزگار در تپه ماهور های شمال تهران در این ناحیه چند بنای مختصر وجود داشت، از قبیل عباس آباد ، باغ وزیرکشور ( با تقریب محل پارک ساعی) ، باروتخانه ، آسیاب یوسف آباد (آن زمان نام یوسف آباد را نداشت. یوسف آباد، آباد کرده  میرزا یوسف مستوفی الممالک صدراعظم ناصرالدین شاه است.)، امیر آباد.

باروتخانه یوسف آباد برفراز تپه ای به گونه قلعه ای از خشت و آجر ساخته شده بود. این بنا دارای ورودی مستقلی بود، و برج سه اشکو به مدوری نظیر بنا های کلاه فرنگی داشت، که طبقه سومش بسیار کوچک و به کار دیده بانی می آمد، و حصار کنگره داری گرداگرد آن کشیده شده بود .

طرح باروتخانه تهران در کتاب « سفر به ایران » اثر اوژن فلاندن در چاپخانه «بسینه برژر» پاریس به چاپ رسیده است .

اوژن فلاندن پسر سردار معروف ناپلئون بود، که به نقاشی علاقمند شد و بعد ها جزو نقاشان مشهور فرانسه گردید . او در سال 1844 میلادی هنگامی که خرابه های شهر نینوا در بین النهرین کشف گردید،از طرف دولت فرانسه مامور شد،که ظرف مدت شش ماه از بناهای نینوا تصاویری تهیه کند . او غیر از انجام این ماموریت از بنا های اصفهان و دیگر شهر های ایران و تهران نیز تابلو ها و طرح های فراوانی پدید آورد . دولت فرانسه پس از بازگشت از سفر ایران به او مدال شوالیه لژیون دونو اعطا نمود . آثار او هرچند به قصد تامین منافع کشور متبوعش بوده لیکن در مبحث ایران شناسی می تواند بسیار سودمند باشد.

حال که این باروتخانه را شناختیم ، بجاست مختصری از تاریخچه باروتخانه در تهران در این مجال اندک عرضه شود :

باروت که به صورت بارود و باروط هم به کار رفته است ، ترکیبی است از گوگرد ، زغال و نیترات پتاسیم (شوره) و به رنگ سیاه و قهوه ای می باشد . محل تهیه باروت را باروتخانه ، باروت کوبی و یا باروت سازی می گفتند . باروت نیاز اولیه در قورخانه و از ضروریات قشون به شمار می رفت .

محل باروت کوبی تهران در عصر قاجاریه چند بار تغییر کرد . این تغییرات به جهت گسترش و توسعه فضای مسکونی شهر از سویی و نیاز به مکانی وسیع تر و بزرگتر برای تولید باروت بیشتر از سوی دیگر بود . از یاد نرود که باروت کوبی به جهت احتمال انفجار، همیشه دور از مراکز مسکونی ساخته می شد.

نخستین گام در ایجاد باروت کوبی جدید به منظور تولید بیش از شیوه سنتی معمول در ایران به روزگار فتحعلی شاه می رسد ،که در برخورد با همسایگان نیرومند روسیه ، انگلستان و عثمانی برداشته شد و آن هم توسط میرزا بزرگ فراهانی و سپس فرزند برومندش میرزا ابوالقاسم فراهانی وزیر با کفایت عباس میرزا نایب السلطنه انجام یافت. در نهضت تجدد خواهی پدید آمده بدان روزگار که بانیایش این پدر و پسر بودند ، اقدامات فراوانی در تحصیل علوم و فنون جدید شد ، که از آن جمله است احداث باروت سازی در تبریز .

در زمان ناصرالدین شاه و صدارت میرزا تقی خان امیر کبیر موج دیگری از اصلاحات و آبادانی در کشور پدید آمد . در این هنگام کارخانجات متعددی در تهران و دیگر نقاط کشور ایجاد شد . باروتخانه و قورخانه نیز جزو همین اقدامات به شمار می آید .

نتیجه بررسی و پژوهش انجام یافته فعلا ً با عنایت به اسناد دسترس  به خصوص نقشه های موجود تهران قدیم فهرست باروت سازی های تهران را چنین می شود برشمرد :

1-  باروت کوبی بازار تهران : این باروت کوبی در کوچه غربی در چهار سوق کوچک بازار در چهار دکان تو در تو قرار داشت . این مکان را باید اولین باروت سازی تهران بدانیم به احتمال فراوان بنیادش باید به دوران پیش از قاجاریه و پایتختی تهران برسد . بعد ها با توسعه فضای مسکونی وتجاری در محله بازار باروت کوبی از این مکان به محله سنگلج منتقل شد .


2- باروت کوبی سنگلج : دومین محل باروت کوبی تهران گوشه شمال شرقی محله سنگلج در حوالی ارگ سلطنتی و ضلع شمالی حصار صفوی قرار داشت  که بعد از احداث قورخانه جدید داخل ارگ در گوشه جنوب غربی میدان توپخانه به قورخانه قدیم شهرت یافت . باروت کوبی سنگلج ( = قورخانه قدیم ) در دوران سلطنت محمد رضا پهلوی جزو اراضی پارک شهر قرار گرفت . به روزگار محمد شاه این محله را باروتخانه می گفتند .این بار هم با رسید موج توسعه خانه سازی به محله سنگلج این باروت خانه هم تعطیل و به خارج شهر منتقل شد .


3-  باروت سازی یوسف آباد : این باروتخانه به سال 1252 قمری در اراضی شمال تهران و خارج از حصار صفوی بنا شد ، که پس از احداث کارخانه باروت سازی مهران این بنا به عنوان انبار باروت مورد استفاده قرار گرفت . این باروت سازی همان بنایی است که «اوژن فلاندن» تصویرش را کشیده است .هیچ نمیدانیم بر سر اراضی این باروت خانه چه آمده است . امروز تمامی این اراضی ساخته شده است.


4- باروتخانه مهران : جهانگیر خان پسر سلیمان خان و برادر زاده منوچهر خان گرجی (ارمنی) معتمدالدوله معروف به وزیر صنایع که باغی داشت ،در خیابان علاءالدوله (فردوسی) در شمال سفارت انگلیس به سال 1307 قمری ، وزیر قورخانه شد . او در این سمت کارخانه های باروت کوبی ، کاغذ سازی ، آسیاب نجاری و . . . خریداری و احداث کرد .کارخانه باروت کوبی احداثی او در اراضی باغ مهران واقع در شمال تهران و در شرق ضرابخانه قرارداشت  .   

منوی اصلی

صفحه اصلی
مطبوعات و رسانه
مقالات و عناوین
برگ هایی از تاریخ تهران
تاریخ سکه
خرید کتاب
دانلود کتاب
کتاب‌های منتشر شده
ارتباط با مولف

جستجو
حاضرین در سایت
17 میهمان حاضرند
آمار بازدید ها
امروز2
دیروز119
تا کنون2216756

تهران نامه

© Copyright 2008 DARIOUSH SHAHBAZI . All rights reserved.