سه شنبه 21 آبان 1398

به پایگاه اینترنتی آثار تالیفی داریوش شهبازی خوش آمدید. تمامی مطالب این سایت تحت حمایت قانون « حقوق مولفين » میباشد. هرگونه سوء استفاده به هر شکلی يا انتشار مطالب در سایتها یا نشریات بدون کسب اجازه از مولف و بدون ذکر منبع اکيدا ممنوع است. استفاده از مجموعه مقالات بصورت یکجا ممنوع میباشد.

 

صفحه اصلی arrow مقالات و عناوین arrow پیشینه تهران2( از سقوط ری تا پایتختی تهران)-ج1

پیشینه تهران2( از سقوط ری تا پایتختی تهران)-ج1

از سقوط ری تا پایتختی تهران :

یافتن نیکو است
جستن نیکو تر است

ادوارد هریو

بر اثر کشفیّات حدود یک صد سال اخیر که توسط با ستان شنا سان در گستره وسیع تهران صورت گرفته،پیشینه تمدنی ساکنان این ناحیه به 9 هزار سال قبل می رسد.در تپه های از بکی کو مو ش تپه ، جیران تپه ، مارال تپه ، یان تپه ، دوشان تپه و تپه  تختگاه در غرب تهران در منطقه ساوجبلاغ ، آثار ارزشمندی با قدمت 9هزار سال کشف شده است.

در چشمه علی ری ، آثاری از زندگی مردمانی که هشت هزار سال پیش در آن ناحیه می زیستند ، به دست آمده است.

در مارس 1900 میلادی ،ارنست آملیوس رنی
(Ernest Amelius Rennie ) دبیر سفارت انگلیس در ایران از یکی از تپه ها ی قلهک نزدیک باغ اقامتگاه انگلیس ، مجموعه ای متشکل از هفت پارچه ظرف سفالی و سه شیء مفرغی کشف و پنهانی از ایران خارج کرد و در سال 1901 میلادی ، آن ها را به موزه لندن تحویل داد. این اشیاء به ایرانیان هزاران سال پیش تعلق دارد.

بعدها کشفیات دیگر در تپه قیطریه ، دروس،چندار ، خوروین  ، خجیر ، تهرانپارس ، خیابان بوستان پاسداران یا شهر جدید پردیس و ... کشف شد. که حاصل زحمات باستان شناسان ایرانی و اروپایی نظیر واندانبرگ
(Vanden Berghe) ،یانگ (young) کریمر (Kramer ) و . . . است.

کشفیات و بررسی های باستانشناسان همه بر این واقعیت پای می فشارند که گستره تهران با قابلیت های فراوانی که داشته، از هزاران سال پیش مهد تمدن بوده و با آگاهی و اطلاعاتی که فعلا ً به دست داریم ، این پهنه پس از لرستان و مناطق زاگرس جزو کهن ترین مناطق مسکونی در ایران زمین به شمار می رود.

شهر ری که از قدیمی ترین شهر های عالم است و در قدمت و پیشینه با بابل و نینوا در بین النهرین پهلو می زند و نامش در تورات و بسیاری از کتب و منابع کهن یاد شده در این خطه از خاک ایران زمین ، پا به عرصه وجود نهاد و در همین پهنه گسترش و توسعه یافت . راه ابریشم ، که از دویست سال پیش از میلاد به مدت دو هزار سال شرق را به غرب پیوست ، از کنار ری می گذشت.

این مطلب به بررسی اجمالی حوادث چند قرن میانی از حمله مغول تا شروع قاجاریه که در این گستره رخ داده اختصاص دارد . حوادث و وقایعی که سبب سقوط و انحطاط شهری به قدمت و عظمت ری و ظهور تهران در عرصه پایتختی کهن سرزمین ایران شد.

حمله ویرانگرانه مغول در سال 617 قمری ، ضربه مهلکی بود ، بر پیکر شهر ری . در این حادثه ابنیه شهر ، خساراتی فراوان دید و بسیاری از ساکنانش کشته شدند . نجم الدین دایه رازی در « مرصاد العباد » نوشته است :

« هفتصد هزار آدمی کشته و اسیر گشتند زنان بسیاری اسیر شدند وخردسالان فراوانی به بردگی برده شدند و گروهی از شهر فرار نمودند. که تعدادی از آن ها به آبادی تهران آمدند و ساکن گشتند.»

در مدت کوتاهی باز هم حمله مغول تکرار شد. شهر ری در طول حیات خود بار ها مورد حمله و خرابی دشمنان و آسیب زلزله واقع شده بود ، اما این بار قوم خونریز مغول صدمات جبران ناپذیری بدان وارد کرد. گو این که پس از گذشت روز های پر التهاب و فرو کش نمودن اثرات جنگ دوباره حیات نیمه جانی در شهر آغاز شد،ولی شهر ری دیگر از سنگینی این فاجعه کمر راست نکرد . این فاجعه هرچند شهر ری را در ورطه هلاکت و انحطاط انداخت، تهران را هم به راهی کشاند که منتهی به پایتختی آن شد. ورود اهالی ری ، به تهران و انتقال دانش و آگاهی ایشان در زمینه های شهروندی ، خانه سازی ، تجارت و . . . به ساکنین آبادی تهران ، از یک سوی و پدیدن آمدن شرایطی مناسب براثر پیدا شدن خلاء نبود مرکز خرید و فروش کالا و زمینه هایی دیگر در این پهنه از دیگر سوی، آبادی تهران را در مسیر رشد و توسعه قرار داد . لهجه تهرانی که صورت دگرگون شده زبان مردم ری است ، تأثیر مهاجرین ری به تهران را در ایجاد تحولات بیشتر آشکار می کند.

چنگیز پس از سال ها جنگ و خونریزی به سال 624 قمری،در گذشت و از این پس شعبه ای از چنگیزیان با نام ایلخانان که مطیع «قاآن» بودند ، حکومت ایران را بدست گرفتند .

در سال 782قمری ، ایران باز هم با هجوم تیمور مواجه شد. ری در این زمان بسیار کوچکتر و کم جمعیت تر از زمانی بود که مغولان بدان حمله کردند.

امیر تیمور در سال 786 قمری ،ری را بدون هیچ مقاومت به اختیار گرفت.و بدین ترتیب گستره تهران و مناطق کوهستانی دماوند،قلعه فیروزکوه و اطراف آن تحت حکومت وی در آمد. در سال 806 قمری ، (1404 میلادی) کلاویخو
(clavijo ) سفیر پادشاه اسپانیا با همراهان برای حضور یابی امیر تیمور عازم دشت لار شدند. دراین سفر کلا ویخو و همراهان به تهران وارد شدند و مورد پذیرایی خان تهران بابا شیخ که از طرف امیر تیمور  مأمور پذیرایی بود،قرار گرفتند، و فردای آن روز، تهران را به قصد لار ترک کردند. خانه بزرگ خان در تهران محل اقامت ایشان بود. همان خانه ای که بعدها محل ارگ سلطانی(کاخ گلستان و...) شد .

 
هفت تن از همراهان کلاویخو در لار مریض شدند که برای استراحت و بهبودی به تهران مراجعت کردند.

از ماجرای سفر کلاویخو چند نکته استنباط می شود. نخست آن که در این زمان دیگر ری،دارای اهمیتی به اندازه تهران نیست،که بتواند، پذیرای مهمانان امیر تیمور باشد. دیگر آن که تهران صاحب کاخ یا خانه ای آنقدر بزرگ که دست کم ، در حد و اندازه پذیرایی شاهانه و نیز از سوی دیگر در منطقه صاحب اهمیت و امکانات بیشتری در مقابل ری و ورامین بود، تا برای معالجه و استراحت بیماران اسپانیایی ، تهران در این میان برگزیده شد .

بنابراین توان گفت،آبادی تهران در شروع قرن نهم ، گام های توسعه و پیشرفت را نسبت به گذشته بلندتر و شتابان تر برداشت .

کما این که در ادامه همین تحولات بقاع امامزاده های تهران بنا شد :

امامزاده سید اسماعیل مربوط سال 886 قمری است.

امامزاده یحیی مربوط به سال 895 قمری است.

امامزاده زید مربوط به سال 902 قمری است

امامزاده سید ناصرالدین مربوط به سال 993 قمری است.

در اواخرقرن نهم قراقویونلوها و آق قویونلوها به حکمرانی تیموریان در عراق ، آذربایجان ... از جمله ری خاتمه دادند.

از اوایل قرن هفتم و بروز فاجعه مغول که سقوط ری آغاز شد ، هرگز عوامل و اسباب رونق دوباره این شهر عظیم فراهم نیامد و در این رهگذر ، خرابی ری را اختلاف شدید مذهبی و نزاع طولانی و ادامه دار ، مزید بر علت شد . به طوری که با گذشت قرون نه و ده تنها شعله های فروغ آن شهر عظیم نیز به خاموشی گرایید و سرانجام این شهر پر آوازه و کهنسال سقوط کرد و از میان رفت ، بدان گونه که در اوایل قرن یازدهم نام ری در این گستره نامدار فقط آبادی خردی را تداعی می کرد نه بیشتر .

از این تاریخ به بعد دیگر نام ری را هرگز به عنوان شهر در هیچ یک از منابع تاریخی نمی بینیم .

به استناد « لب التواریخ  » و« تاریخ جهان آرا » ، در اوایل قرن دهم شاه اسماعیل صفوی پس از به اختیار گرفتن آذربایجان به ری آمد و آنجا و قلعه فیروزکوه را به تصرف در آورد.

نویسنده « حبیب السیر» می نویسد :

شاه اسماعیل در سال 924 قمری ،در ری بیمار گشت ، و پس از چند روز بهبودی حاصل نمود .

پس از در گذشت شاه اسماعیل پسرش شاه تهماسب ، به سال 943 قمری ، به ری آمد . این زمان ری ، هیچگونه نشانی از آبادانی و شهریت نداشت و در مقابل آن تهران در این عهد به شهرت و اعتباری در خور توجه ، دست یافته بود ، به طوری که سال 944 قمری ، شاه تهماسب به تهران وارد شد . وی در سال 961 قمری ، فرمان داد ، گرداگرد تهران حصاری با 114 برج به تعداد سوره های قرآن بنا کردند. امین احمد رازی در« هفت اقلیم » می نویسد :

از این زمان تهران ، شهرت یافت.

سوای حصار ، داخل تهران هم در این دوران بناهایی احداث شد. خواهر شاه،مدرسه، حمام ،  تکیه در محله چال میدان ساخت که همگی با نام « خانم » شهرت یافت .

شاه تهماسب ، در دوران پادشاهی اش هراز چندگاهی که به زیارت امامزاده حمزه در جوار حضرت عبدالعظیم و یا به شکار در اطراف تهران می آمد . در شهر تهران اقامت و استراحت می کرد. منطقه قرق شده خجیر و سرخه حصار ، که به وجه موجزه آسایی تا کنون از گزند خانه سازی مصون مانده اند،از یادگارهای شکارگاه های سلطنتی آن عهد است.در حقیقت این مناطق کهن ترین شکارگاه های سلطنتی تهران به شمار می رود.

این زمان،تهران دیگر نامی آشنا در حکومت صفویه بود. به سال 985 قمری ، سلطان حسین میرزا فرزند محمد شاه خدابنده به دستور شاه اسماعیل ثانی در تهران به قتل رسید.

اعتماد السلطنه  در« مرآت البلدان» می نویسد :

شاه عباس در سال 995 قمری پدرش را که قبلاً در تهران زندانی کرده بود ، در این شهر فرا خواند و مورد بزرگداشت قرار داد .

شاه عباس بازهم به تهران آمد. به سال 996 قمری ، که به قصد دفع ازبک ها عازم خراسان بود ، وارد تهران شد ، ولی این بار در این شهر بیمار گشت و پس از بهبودی ، جمله معروفش را به زبان راند :

«لعنت بر کسی که از خارج به تهران وارد شود و شب در این شهر بماند.»

شاه عباس ، در تهران فرمان داد. تا چهار باغ را پی افکندند جاییکه بعد ها  «ارگ سلطانی» نام گرفت و چنار های فراوانی که بعد ها به چنار های عباسی شهرت یافت ، غرس نمودند.

نکته مهمی که باید در اینجا به ذکر آن اشاره شود، درباره درختان چنار عباسی است ، پیترو دلاواله
Della Valle سیاح ایتالیایی که در سال 1038 قمری ، هنگام ورود شاه عباس به تهران همراه ایشان بوده،می نویسد :
در تهران  چنار هایی مشاهده شد ، که قطر آن به اندازه حلقه ایست که دو مرد دست های خود را گرفته و حلقه کنند .  بنابراین قول، آن چنار ها باید درآن زمان دویست سیصد ساله بوده و به قرون قبل مثلاً دوره باباشیخ ،خان تهران در دوره تیموری یا حتی جلوتر تعلق داشته باشند. از آنچه گذشت توان دانست همه چنار هایی که در ارگ وجود داشته و دارد ، مربوط به دوره شاه عباس نیست . بلکه قدیمی تر نیز در میان آنها بوده است . این نکته از آن جهت یاد شد که ، برخی از مورخان به اشتباه همه چنار های ارگ سلطنتی را چنارهای غرس شده شاه عباس می دانند .

 
شاه عباس ، نخستین پادشاهی است  ، که بیگلر بیگی برای تهران و بلوکات آن تا فیروزکوه معین کرد / مرآت البلدان ، ص40 .

و این عمل نیز یکی از اسباب اعتبار و  رشد و توسعه تهران شد.

تهران در این زمان به سرعت در حال ، توسعه و رشد و کسب اعتبارش کاملاً قابل رصد بود. به طوری که، در گذار آن از روستایی به شهریت هر کسی پوشیده نیست .

سرتوماس هربرت انگلیسی  (
Herbert ) ده سال بعد از دلاواله تهران را دیده، می نویسد :
« این شهر سه هزار خانه دارد . زیبا ترینشان خانه خان و بازار است ، ولی هیچکدام قابل تحسین نیست .»
فازغ از میزان صحت وسقم آمار اعلام شده هر برت ، اظهار نظر وی ، اهمیت یافتن تهران را در مقابل سرعت یافتن خرابی شهر ری بیشتر آشکار می کند.
تاورنیه فرانسوی (
Tavernier) هم به سبب اهمیت یافتن تهران ، آن را از یاد نبرده و این شهر را در سال 1074 قمری ، شهری متوسط که هیچ چیز قابل ملاحظه ای ندارد ، توصیف کرده است .

شاه سلیمان صفوی (1109-1078 قمری) ، در جایی که بعد ها ارگ سلطنتی تهران شد ، قصری بنا کرد ، همان قصری که بعد ها سفیر عثمانی در آن پذیرایی شد.

بنا بر قول سانسون (
Sanson ) در اواخر دوره صفوی ، تهران دیگر از  شهرت و اعتبار شایسته ای در میان شهر های ایران بر خوردار بود ، به طوری که بنابر قول ایشان ، در عهد آخرین پادشاهان صفوی ، بعضی اوقات تهران مقر موقتی دربار شد. در دوره صفویه مسجد جامع ، مدرسه رضاییه ، مدرسه حکیم باشی ، مدرسه محمودیه ، مدرسه چال حصار،  مدرسه چال ، مدرسه امامزاده زید ، موقوفات چهارده معصوم ، قنات مهرگرد و قنات سنگلج بر پا و مرمت شد.
شاه سلطان حسین صفوی ، به سال 1135 قمری ، بدان هنگام که محمود افغان ،  در نواحی مختلف ایران قدرت نمایی می کرد ، به تهران پناه آورده بود .

بنابر نوشته اعتماد السلطنه در «مرآت البلدان» شاه سلطان حسین سفیر عثمانی را در همین عصر در تهران در عمارت چهار باغ به حضور پذیرفت .

افاغنه در سال 1135 قمری ، وارد تهران شدند و خرابی زدند و در مدت توقف خود جهت دفاع و یا فرار در مقابل احتمال شورش و حمله تهرانیان ، حصار ارگ را بنا کردند و دروازه شمالی آن را  با نام  « اسدالدوله »  که بعد ها « دروازه دولت » نام گرفت ، احداث نمودند .

تهران هم مانند دیگر نقاط ایران باروی کار آمدن نادر و پیدایی حکومتی مقتدر به آرامش نسبی دست یافت . نادر شاه چندین بار به تهران آمد . وی به سال 1154 قمری ، که مورد سوء قصد قرار گرفت، پسرش رضا قلی میرزا را در تهران گذاشت و اداره شهر بدو سپرد . تهران در عهد افشاریه هم روز به روز براهمیت  و اعتبارش افزوده گشت و راه رشد و توسعه را پیمود . نادر به جامعه یهود محبت و توجه داشت ، و به خواست او علمای یهود زبور حضرت داود را به فارسی ترجمه کردند. این کار در تهران انجام گرفت. به سال 1158 قمری، (1745میلادی) ورود یهودیان به تهران سبب تأسیس جامعه یهود ، در تهران شد. محله یهودی ها بیرون از محدوده  مسکونی آن زمان در محله عودلاجان بود. نادر افکار خاصی داشت، از علما و مجتهدان ایران برای تأسیس ملت جدید دعوت کرد،آنان در تهران گرد آمدند و جلساتی تشکیل نتیجه ای حاصل نشد. نادر عمل مجنونانه کور کردن رضا قلی پسرش را هم در تهران به اجرا در آورد.

پس از نادر تهران ، دوباره دچار مشکل شد، الهیار خان ازبک از لاهور به فارس رفت ، بعد به کاشان رسید و آنجا را ویران نمود و به تهران آمد و «عمارت عالیه آن را خراب وبی آب وتاب نمود و منار مدرسه آن را از نیمه بینداخت» ولی نتوانست ارگ را تصرف نماید.

 
در سال 1171 قمری ، محمد حسن خان قاجار پدر آقا محمد خان که رییس قبیله قاجار بود ، پس از کشته شدن نادر از مخفی گاه بیرون آمد و برای از میان برداشتن کریم خان زند به فارس رفت . وقتی از تعقیب او نتیجه ای نگرفت ، از اصفهان به تهران آمد ، ولی در بازگشت سپاهش منهزم شد .  وقتی به مازندران محل استقرار قبیله اش رسید ، 14 تن همراهش بیش نبودند .

کریم خان  ، پس از کسب آگاهی از پراکنده شدن سپاه گرد آورده محمد حسن خان قاجار ، از طریق اصفهان به تهران آمد و در فکر مقابله با دشمن سرسخت خود بود ، که محمد حسن خان به دست فردی کشته شد و سرش را نزد کریم خان ، به تهران آوردند ، و او حالا که خیالش از جانب دشمن راحت شده بود ، فرمان داد ،  سر محمد حسن خان را با گلاب شستند و در حضرت عبدالعظیم دفن کردند و بدین ترتیب در سال 1172 قمری ، کریم خان پادشاهی ایران زمین را به استقلال به دست آورد . وی خواهر محمد حسن خان را به نکاح خود در آورد ، وآقامحمد خان و حسین خان  جهان سوز پسران او  را تحت نظر و مراقبت به دربارش خواند.

در بسیاری از منابع از آن جمله «مرات البلدان »،«تاریخ قاجار»، «ناسخ التواریخ»،«روضة الصفا» و...آمده که کریم خان در دیوان خانه تهران بر اریکه سلطنت تکیه زد. بدین ترتیب تهران برای نخستین بار تخت گاه پادشاه ایران زمین شد.

کریم خان در سال 1173 قمری ، فرمان داد ، عمارت شاهی و دیوانخانه بزرگ و حرم خانه در ارگ سلطنتی ساختند.

دیگر همه چیز برای پایتختی تهران فراهم شده بود و کریم خان بنا داشت که پایتختی این شهر را اعلام نماید ، که تقدیر چنین نخواست و در سال 1176 قمری ، وی از پایتختی تهران کلا ً منصرف شد و به فارس و شیراز نزدیک محل استقرار ایل زند رفت . 

کریم خان ، هنگام خروج از تهران غفور خان زند را حاکم تهران نمود ، و شهر را بدو سپرد. در سال 1193 قمری ، کریم خان در شیراز درگذشت و آقا محمد خان که در دربار او تحت نظر بود ، با کمک عمه اش زن کریم خان از شیراز گریخت و خود را به مازندران به ایل قاجار رساند . او پس از گرد آوردن سپاهی از قاجاریان و برخی از گروه های مخالف زند نظیر اعراب ساکن ورامین که پیش تر به فرمان نادرشاه ، از شیراز به ورامین کوچانده شده بودند ، به جنگ با بازماندگان زندیه پرداخت.

آقا محمد خان ، در سال 1196 قمری ، برادرش علی قلی خان را برای تصرف تهران به جنگ با غفورخان فرستاد ، که موفق نشد .  غفور خان چون می دانست ، آقا محمد خان باز هم حمله خواهد کرد ، از علی مراد خان زند کمک خواست ،  و او رمضان خان را به کمک وی فرستاد. بار دیگر آقا محمد خان برادر دیگرش جعفر قلی خان را به تصرف تهران گسیل کرد. او هم نتوانست قلعه تهران را بگشاید.

به سال 1197 قمری،آقا محمد خان خود با سپاهش به تهران حمله برد ،لیکن باز موفقیت ازآن غفورخان بود. در این اوان بر اثر گرسنگی وکم غذایی حاصل از محاصره قاجاریان وبا بر تهرانی ها وارد آمد و بسیاری را فرا گرفت.بر سپاه خان قجر هم این بلا وارد شد. برخی از سربازان بر اثر بیماری «وبا» از پای درآمدند. بنابراین آقا محمد خان ناگزیر شد، تهران را ترک کند . ولی حکم تقدیر بر این بود ، که او پادشاه گردد ، بر این اساس غفور خان  ، که سخت از تهران دفاع می نمود ، بر اثر «وبا » بیمار شد و سرانجام در گذشت و محمدخان زند مأمور ایالت تهران شد/مرآت البلدان.

آقا محمد خان ، بار دیگر به سال 1199قمری ،  به تهران حمله ور شد. در این سال علی مراد خان زند دشمن سرسخت آقا محمد خان هم از دنیا رفت و سرانجام تغییرات و حوادث پیش آمده همه به نفع آقا محمد خان تمام شد ، و او توانست  تهران را تصرف کند . محمد خان حاکم شهر و بسیاری از بزرگان شهر را گردن زد و تهرانیان را سخت مجازات نمود، و دمار از روز گار شان برآورد.

آقا محمد خان ، پس از دوازده سال جنگ و گریز ، با سرداران خاندان زند و از میان برداشتن یک به یک آن ها و کشتن و یا مطیع کردن دیگر مدعیان ، که برادرانش نیز در شمار آنان بودند ، بالاخره در نوروز 1200 قمری  در شهر تهران  ، طی جشنی بر اریکه سلطنت ایران تکیه زد . در این مراسم به رسم معمول به نامش خطبه خواندند  و سکه زدند و سرانجام «تهران» فرزند کم سن و سال این گستره پیر ایران مرکز حکومت گردید و این چنین تهران پایتخت شد. تهرانی که درحمله مغول روستایی بیش نبود و براثر تغییرات حاصل آمده از این حمله ظرف پنج قرن فاصله روستایی تا پایتختی را پیمود.

آقا محمد خان بدین ترتیب آرزوی دیرینه ایل قاجار را برای پادشاهی ایران زمین ، که پس از صفویه آن را حق خود می دانستند ، جامه عمل پوشاند،به همین دلیل پس از فتحعلی خان جدش و محمد حسن خان پدرش و حسین خان جهانسوز بردارش چهارمین پادشاه قاجار خطاب کرد، و بدین ترتیب شهر «ری» با آن  قدمت و عظمت  از میان رفت و دهی جوان چون «تهران» برجای او تکیه زد، و این حقیقت بار دیگر تکرار شد، تنها اوست که باقیست . «چنین است رسم سرای سپنج» 
  

منوی اصلی

صفحه اصلی
مطبوعات و رسانه
مقالات و عناوین
برگ هایی از تاریخ تهران
تاریخ سکه
خرید کتاب
دانلود کتاب
کتاب‌های منتشر شده
ارتباط با مولف

جستجو
حاضرین در سایت
14 میهمان حاضرند
آمار بازدید ها
امروز69
دیروز217
تا کنون2215153

تهران نامه

© Copyright 2008 DARIOUSH SHAHBAZI . All rights reserved.