سه شنبه 21 آبان 1398

به پایگاه اینترنتی آثار تالیفی داریوش شهبازی خوش آمدید. تمامی مطالب این سایت تحت حمایت قانون « حقوق مولفين » میباشد. هرگونه سوء استفاده به هر شکلی يا انتشار مطالب در سایتها یا نشریات بدون کسب اجازه از مولف و بدون ذکر منبع اکيدا ممنوع است. استفاده از مجموعه مقالات بصورت یکجا ممنوع میباشد.

 

صفحه اصلی arrow مقالات و عناوین arrow سماور(اولین سماور و...)-ج1

سماور(اولین سماور و...)-ج1

اولین سماور و یا به قول عوام ؛ «حمام برنجی» ای که وارد تهران شد :

ورود نخستین سماور به تهران مصادف شد، با صدارت میرزا تقی خان امیر کبیر،  رادمردی که ساختار اقتصادی جامعه اش را خوب می شناخت، جامعه ای که از صنعت جدید بی بهره و کشاورزی اش عقب افتاده بود. او می دید چگونه مردم کشورش، مصرف کننده کالای بی مصرف فرنگی شده اند . و چگونه تولید اندک کالا های داخلی که هنوز بر پا بود، کم کم  دارد از کار می افتد. او به خوبی خطر خروج ذخیره طلا را از ایران به فرنگ  و نکات ظریف سیاسی ـ اقتصادی  دیگر را حس می کرد. امیر خوب می دانست، پیشرفت کشور به ایجاد صنعت جدید و پیشرفت کشاورزی و توسعه بازرگانی داخلی و خارجی و گسترش روابط اقتصادی ، با دنیا و . . . بسته است . او در گام نخست می خواست از سیر تنزل اقتصادی  ، جلوگیری کند و صنعت مناسب توان صنعتگران داخلی را راه اندازی نماید. کشاورزی را از رکود خارج سازد و از فرار طلا جلوگیری نماید و بسیاری  موارد  دیگر .

 

او برای نیل به اهدافش، مجمع الصنایع را در تهران پدید آورد و صنعتگران را حمایت کرد، دارالفنون را به همین منظور شروع به ساخت نمود. از معلمین فرنگی برای انتقال دانش فنی استفاده کرد. محصلان و صنعتگران را برای تحصیل علم و فن به روسیه و دیگر کشور های اروپایی اعزام نمود. فرمان آزادی استخراج معدن برای اتباع ایرانی را صادر کرد. کارخانه هایی را از فرنگ خریداری نمود و هزاران اقدام دیگر که شرح همه آنها در این مختصر ، هرگز نمی گنجد.

بعد از این مقدمه کوتاه به موضوع مورد بحث، یعنی «سماور» باز می گردیم در این مجال و زمان تنگ،شرحی کوتاه از تاریخچه سماور در ایران می آوریم.

سماور، در لغت به معنای خود جوش است. در لغت نامه دهخدا، ناظم الاطباء و فرهنگ عمید و .. .  ریشه این کلمه روسی معرفی شده و آمده آن یک قسم ابزاری است، فلزی که جهت جوش آوردن آب به کار می رود و در میانش آتشخانه دارد.

فریدون آدمیت ، در کتاب «امیرکبیر و ایران» می نویسد:

 در نوشته های رسمی به تلفظ صحیح اصل کلمه سماوار آمده و عوام آن را   « حمام برنجی» می گفتند .

ایرانیان در ابتدای سلطنت ناصرالدین شاه، یعنی اواسط قرن نوزدهم میلادی، با سماور آشنا شدند. بدین ترتیب که دربار فرانسه، هدایایی برای شاه و صدر اعظمش امیر کبیر، فرستاد که دو سماور یکی برای شاه و دیگری برای امیر جزو آن هدایا بود. سماور شاه نقره مطلا و سماور امیرکوچکتر و نقره منبت بود. این دو سماور با عرق دو آتشه یعنی همان الکل، گرم می شد.

در آن اوان غیر از این دو سماور به سال 1266 قمری  ملک التجار روسیه «ویش قرتسوف» نیز سماوری با یک دست ظرف چایخوری برای امیر ارمغان داد.

امیر همان سماور رسیده  از روسیه را به یکی از صنعتگران زبردست اصفهان، سپرد تا نظیر ش را بسازد. استاد اصفهانی از عهده آن خوب برآمد. امیر شادمانه او را بنواخت و سرمایه ای در اختیار اوگذاشت، تا به فن سماور سازی بپردازد. استاد با ذوق نیز با صرف هزینه بسیار چنین کرد، ولی از بد روزگار و بدشانسی استاد امیر از صدارت برکنار شد و پس از بر کناری امیر کار آن صنعتگرهم به تباهی رسید.

 داستان سرنوشت استاد سماور ساز، بسیار عجیب و شنیدنی است. ماجرا را محمد علی فروغی، به نقل از پدرش چنین بیان می کند(در مجله یغما آذر 1346 خورشیدی ) :

«پس از عزل امیر، مأموران دولت سراغ سماور ساز رفتند، و سرمایه دریافتی را مطالبه کردند. چون آن را صرف تهیه لوازم کار نموده بود،  نتوانست همه وجه را به مأموران بپردازد، مأموران هم استاد هنرمند را دور بازار می گرداندند و چوب برسر و رویش می زدند، مگر رهگذاران ترحمی کنند، چیزی بدهند تا قرض خود را کار سازی نماید، استاد از آن ضربه ها که بر سرش وارد آمد، نابینا گشت و بقیه عمر به گدایی نشست .»

«سماور سازی»صنعتی که با سعی و همت صدر اعظم دانا و وطن دوست داشت پا می گرفت با رفتن امیر کبیر از میان رفت و تا مدت ها در ایران دیگر کسی سراغ آن را  هم نگرفت.

البته بعد ها که سماور در عالم عمومیت یافت در ایران هم چونان دیگر نقاط جهان سماور سازی مرسوم شد. محصول سماور نوشیدنی چای بود که به مذاق همه جهانیان خوش آمد و بدین ترتیب همه جا مرسوم و معمول گشت.  

آشنایی ایرانیان با چای، به گذشته های دور می رسد. ایران در قدیم از شرق با دو کشور چین و هندوستان همسایه و همجوار بود. به همین سبب مردم این کشورها در تبادلات تجاری همسایگان با محصولات و کالاهای تولیدی یکدیگر آشنا یی داشتند. ابوریحان بیش از هزار سال پیش در کتاب «صید نه» از این گیاه یاد می کند، امّا در آن عصر مردم ایران «چای» را به عنوان دارو می شناختند، و تا قرن ها بعد در ایران هنوز«چای»  به وجه نوشیدنی معمول امروز،  مصرف نمی شد.

 در کتاب «چای در ایران» آشنایی ایرانیان با چای به سه دوره مجزا تقسیم شده است :

1- از آغاز ورود چای به ایران  تا اواخر قرن دهم و اوایل قرن یازدهم قمری به مثابه دارو.

2- از آغاز قرن یازدهم (صفوی) تا اوایل قرن سیزدهم دوره تحول  در مصرف و یافتن یک نوشیدنی آرام بخش و تفریحی .

3- از آغاز قرن چهاردهم شروع کشت و تولید و گسترش مصرف.

در دوره ناصری ابتدا سماور و چای در محدوده دربار و مهمانی های رجال و اشراف مرسوم شد. با گسترش مصرف چای به مثابه یک نوشیدنی دلپذیر، نقش سماور در تهیه چای در میان درباریان و رجال آن دوره بیشتر احساس شد و حس رقابت و چشم و هم چشمی نیز براین علت افزود تا جاییکه به سرعت سماور بین رجال و اعیان تهران و درمیان فرادستان دیگر بلاد ایران شیوع یافت.

بدین ترتیب مدت زیادی طول نکشید، که چای جزو لاینفک بساط غلیان اعیان و اشراف درآمد وکمی بعد این رفتار عمومیت پیدا کرد.

 دکتر پولاک طبیب ناصرالدین شاه در این باره می نویسد:

«مصرف چای امروز در شهر ها چندان عمومیت دارد ، که به زحمت می توان خانواده ثروتمندی یافت که در خانه اش یک سماور روسی نباشد. هر مهمان محترم و مثلا طبیب را به هنگام عیادتش با چای پذیرایی می کنند و در مسافرت های بیابانی هر جا که آب آشامیدنی گوارا فراهم نباشد چای هست.»

آن قدر سماور در بحبوحه رواجش ارج و قرب یافت، که نقش سماور و قوری و استکان و غیره بر پیشانی خانه بروجردی ها در کاشان و حتی بر روی سنگ مزار خان ها و بزرگان لرستان حک شد.

علی جواهر کلام ، در «اطلاعات بانوان» به سال 1338 خورشیدی از «سماور ساز زن »  قمر السطنه یاد کرده است که در بیان حال و هوای مردم در برخورد با سماور شنیدنی است :

«خانم قمر السلطنه دختر فتحعلی شاه و همسر میرزا حسین خان سپهسالار، صدر اعظم ناصرالدین بود. از آن جایی که فرزندی نداشت و سپهسالار هم ثروت فراوانی داشت ، سرگرمی های متعددی در خانه قصر مانند خود که اکنون مجلس شورای ملی است فراهم می ساخت از جمله سرگرمی های او سماور ی بود، که از روسیه آورده بودند. وقتی آب در این سماور به جوش می آمد، در اثر خروج بخار آب، صدایی ایجاد می شد، که می گفتند، سماور ساز می زند. قمر السلطنه ، خواجه زرنگی را مأمور آن کرده بود، و او خوب می دانست ، که به اصطلاح چطور ساز ِ سماور را کوک کند ،که تا آخر مجلس ساز بزند.  البته حسادت دیگر خانم های قاجاری بالاخره کار سماور را ساخت.  بدین ترتیب که روزی در حضور همه میهمانان قمر السلطنه عده ای از خانم ها به سبب این که ساز، حرام است،  بنابراین سماورِ ساز زن، هم حرام است. مجلس را ترک کردند و از استعمال آن جلوگیری کردند.»

در کتاب « چای در ایران » حکایتی از گرم کردن سماور، برای ناصرالدین شاه با آتش زدن اسکناس، به نقل از کتاب « موانع رشد سرمایه داری در ایران » آمده که آن هم در جای خود  شنید ش خالی از لطف نیست:

« .... به هنگام سفر ناصرالدین شاه به فرنگ حاج شیخ از تجار معروف آذربایجان از نماینده خود در آنجا می خواهد ناصرالدین شاه را به نوشیدن چای دعوت کند و هنگام پذیرایی آب سماور طلا را با سوزاندن اسکناس به جوش آورد و او هم چنین می کند...  

بعد ها در تهران ، روزی حاج شیخ به حضور شاه می رود و به نحوی  از آن حادثه یاد می کند. شاه ضمن ابراز خرسندی از آن  پذیرایی در اشاره به ماجرا ابراز تأسف می کند، از این که ، چرا چنین سرمایه دارانی، در داخل کشور فعالیت نمی کنند. حاج شیخ می گوید، قربان او نمایند حقیر در اروپا ست. شاه خوشحال می شود، بر می خیزد او را می بوسد.»

در اواسط دوره ناصری، انگلیسی ها، مدتی پس از دو دوره جنگ های تریاک با چینی ها ، بدنبال کشتزار های جدید برای کشت خشخاش و تولید تریاک ، ایران را هم در کنار هندوستان و چین قراردادند. از این پس بود، که با خرید تریاک، کشاورزان ایران را که می توانستند با تغییر نوع کشت از گندم به خشخاش، سود بیشتری ببرند، ترغیب نمودند، تا بجای گندم، خشخاش ، بکارند. بدین ترتیب پس از رواج کشت فراوان خشخاش، زمان زیادی طول نکشید که کشیدن تریاک با وافور نیز در میان تهرانیان و ایرانیان که نخستین بار بود در ایران اتفاق می افتد، رواج یافت، به طوری که از اواخر دوره ناصری به بعد به خصوص تهرانی ها کاملاً به کشیدن تریاک عادت کردند.

در این سال ها بساط چای به قهوه خانه ها کشیده شده بود و در تهران قهوه خانه ای نبود که سماور و قوری و دیگر ملزومات چای و غلیان نداشته باشد و با شیوع تریاک کشی، این بساط کامل شده بود و دیگر نمی شد، قهوه خانه ای پیدا کرد که، این اقلام در بساطش نباشد.

بجاست که یاد آوریم سماور های قدیمی ذغالی بود و حمل و نقل و روبراه کردن آنها در سفر و در بیابان امکان پذیر.  بنابراین تهرانی های خوش ذوق در هر فرصتی که می یافتند، نظیر ایام عید نوروز و یا تعطیلات دیگر و به خصوص سیزده بدر وقتی بساط خود را در باغ ها و بستان های اطراف شهر مانند: اراضی آب کرج، طرشت، ونک، دولاب و غیره می گستراندند، سماور و لوازم تهیه چای اصلی ترین قلم آن بساط بود.

 

منوی اصلی

صفحه اصلی
مطبوعات و رسانه
مقالات و عناوین
برگ هایی از تاریخ تهران
تاریخ سکه
خرید کتاب
دانلود کتاب
کتاب‌های منتشر شده
ارتباط با مولف

جستجو
حاضرین در سایت
20 میهمان حاضرند
آمار بازدید ها
امروز163
دیروز217
تا کنون2215247

تهران نامه

© Copyright 2008 DARIOUSH SHAHBAZI . All rights reserved.