سه شنبه 21 آبان 1398

به پایگاه اینترنتی آثار تالیفی داریوش شهبازی خوش آمدید. تمامی مطالب این سایت تحت حمایت قانون « حقوق مولفين » میباشد. هرگونه سوء استفاده به هر شکلی يا انتشار مطالب در سایتها یا نشریات بدون کسب اجازه از مولف و بدون ذکر منبع اکيدا ممنوع است. استفاده از مجموعه مقالات بصورت یکجا ممنوع میباشد.

 

صفحه اصلی arrow مقالات و عناوین arrow تاریخچه خیابان ولی عصر-ج1

تاریخچه خیابان ولی عصر-ج1

تاریخچه خیابان ولی عصر:

یکی باغ ماننده آسمان
خیابان آن چون ره کهکشان
انجمن آرای ناصری

سخن گفتن از پیشینه خیابانی که با تاریخ شهرش در آمیخته است ، بسیار دشوار است و زمانی این دشواری از کنج پنهان اندیشه و متون تاریخی رخ می نماید که بخواهیم به اختصار از این پیشینه سخن بگوییم .


گو این که ، تهران فقط در حدود دویست سال است ، که با انتخاب پایتختی  به جمع شهر های ایران و جهان پیوسته،اما این شهر در گستره ای پا به جهان نهاده که در آن از کهن ترین آثار تمدنی ماقبل تاریخی بشر تا عروس شهر های جهان ری باستان و . . . نشانه  ها دارد .


کلمه «خیابان» را در متون کهن به شهادت لغتنامه دهخدا ، ناظم الاطباء ، آنندراج، انجمن آرای ناصری ، برهان قاطع و . . . راه و گذرگاهی معنا کرده اند که میان گل ها و درختان باغ احداث کرده باشند و یا راهی که از میان باغ ها می گذرد ، یعنی کوچه باغ ها ، و از آن جا که « باغ ایرانی » با طراحی و ويژگی هایش پیشینه ای دست کم برابر با عمر سکونت آریاییان در این سرزمین را دارد . این معنای خیابان بسیار قدیمی و پر سابقه است ، لیکن در نظام شکل گیری فضا های عمومی شهر تهران  خیابان به عنوان عنصری از عناصر طراحی و معماری تشکیل دهنده شهر بسیار جدید و در فرهنگ شهر سازی این شهر کلمه ای جوان است .


در بررسی و مطالعه نقشه های قاجاری شهر تهران نکته ای مهم از تاریخچه خیابان در تهران آشکار می شود. در نقشه برزین روسی که به اواخر دوران محمد شاه 1258قمری و نقشه موسیوکرشش که به اوایل دوران ناصری 1275 قمری ، تعلق دارد ، هرگز کلمه خیابان در میان نام معابر و گذرگاه ها نظیر :


کوچه،گذر،راسته،بازارچه و ... دیده نمی شود بلکه نخستین بار این کلمه را در نقشه نجم الدوله 1309 قمری می بینم نقشه ای که مربوط است ،به اواخر عهد ناصرالدین شاه . در این نقشه تغییرات و توسعه شهر در زمان احداث حصار ناصری 1286 قمری،خود نمایی می کند .  نجم الدوله برای نخستین بار «خیابان» را در نقشه اش بکار برده است. نام خیابان هایی نظیر :


 جلو قبرستان (مولوی) ، باغ معیر الممالک (مولوی) و باغ قوام الدوله (= شاهپور =وحدت اسلامی) و امیریه (ولی عصر) امیریه (سپه = امام خمینی)و باغ جنت (ولی عصر)  و ...


اگر چه این خیابان ها به لحاظ شکلی و ابعاد گوناگون با خیابان های امروزی تهران بسیار فاصله داشتند اما بنیاد و شالوده خیابان های امروزی را تشکیل داده اند. از میان آن ها که تعداد شان زیاد هم نیست ، چند تکه خیابان در امتداد هم، بنیاد خیابان پهلوی سابق و ولی عصر امروز را پی افکنده اند .


در غرب تهران آن روز و در میان باغ ها و مزارع شاهزادگان و درباریان قاجاری چند تکه خیابان در امتداد هم پدید آمد ، که بعد ها تولد مهم ترین خیابان تهران بلکه ایران را موجب شد، این خیابان ها عبارت بودند از خیابان باغ جنت از پل امیر بهادر تا میدان منیریه فعلی و خیابان امیریه از میدان منیریه تا میدان سردرسنگی یعنی کاخ مرمر و خیابان باغ انگوری از کاخ مرمر تا جنوب چهار راه شاه (خیابان جمهوری) و خیابان جدید جناب وزیر که در میان اراضی بایر و بیابانی وزیر از جنوب چهار راه شاه فعلی تا مجاورت ضلع شمالی حصار ناصری ،  یعنی جایی که بعد ها کافه بلدیه (چهار راه پهلوی = چهارراه انقلاب) یعنی محل کنونی تاتر شهر ساخته شد ، کشیده شده بود.


در اواخر عصر قاجار این امتداد خیابان به ويژه در حوزه مرکزی و جنوبی اش که با بر خورد به باغ جنت گلشن که به احتشام الدوله تعلق داشت بن بست می شد . اهمیت زیادی به دست آورد و با وجود درختان نارون و زبان گنجشک و چنار کنار نهر های دو طرفش از زیبایی خاصی برخوردار شده بود . به طوری که تکه میانی اش یعنی خیابان امیریه به گردشگاه شاهزادگان قجر تبدیل شدگردید ، سطح خیابان جولانگاه کالسکه ها و درشکه های زیبا ی ساخت فرنگ ایشان و عصر ها پیاده رواش محل نمایش ورخ کشی لباس های فرنگی آن شاهزاده ها و رجال بود.


در آن عصر اطراف این خیابان را باغ های نامداران قجری احاطه کرده بود. باغ فرمانفرما (کاخ مرمر) باغ امیریه کامران میرزا امیرکبیر پسر ناصرالدین شاه (دانشکده افسری) باغ اقبال الدوله (بیمارستان نجات ) باغ منیر السلطنه مادر کامران میرزا ، باغ مستوفی، سبزی کاری فرمانفرما و ...


با خاتمه کار قاجاریان در صحنه سیاست ایران و به قدرت رسیدن رضا خان ، وضع این خیابان به سرعت دگرگون شد ، در همان اوان به دستور شاه ، بلدیه تهران ، باغ جنت گلشن را در سر پل امیر بهادر خراب کرد و خیابان باغ جنت را به سمت جنوب تا حصار ناصری (خیابان شوش فعلی)امتداد داد و بعد ها با احداث ایستگاه راه آهن در اراضی مشهور به سبزی کاری وزیر ، میدان راه آهن متنهی الیه جنوبی این خیابان شد.


در این ایام سرتیپ بوذرجمهری که بسیار مورد وثوق رضا شاه بود ، ریاست شهرداری تهران یعنی بلدیه آن روز را به عهده داشت، با اختیار تام و قدرت کامل و چاشنی نظامی گری به تخریب باقیمانده های حصار ناصری و خانه ها و باغ ها و ایجاد خیابان های جدید پرداخت که از آن جمله است ؛ این خیابان که از ضلع شمالی (خیابان شاه رضا=انقلاب فعلی) تا ضلع جنوبی حصار (خیابان شوش)کشیده شده بود، و در آن زمان به جای چند نام(باغ جنت،امیریه،باغ انگوری و جناب وزیر) فقط با نام «پهلوی» خوانده شد.  بدین ترتیب خیابان پهلوی از چهار راه انقلاب (کافه بلدیه = تأ تر شهر) تا میدان راه آهن تولد یافت. 


این خیابان مهمترین خیابان پایتخت شد. در سال 1307خورشیدی سرتیپ بوذرجمهری برای نخستین بار ضوابطی را جهت احداث بنا در دو سوی این خیابان اعلان و اجرا نمود . این آیین نامه تا حدودی نمای ساختمان و نوع مصالح و تعداد طبقات و شیوه کار را به لحاظ معماری و ساخت تعیین می کرد .مقرراتی که بعد ها شالوده ضوابط شهرداری تهران و دیگر شهر ها برای صدور پروانه ساخت و ایجاد بنا شد.


سلیمان بهبودی رییس دفتر رضا شاه  درباره خیابان پهلوی در کتاب «خاطرات» خود در باره ادامه این خیابان به سوی شمال  می نویسد:


«... آن روز شاه دستور بازکردن آن قسمت از خندق را که در امتداد خیابان پهلوی بود به خارج شهر صادر کردند و فرمودند اینجا را آباد و گردشگاه خواهیم کرد ... »


رضا شاه پس از تملک اراضی فرمانفرما در مجاورت خیابان پهلوی ، کاخ مرمر را برای سکونت خود و کاخ های دیگری برای دیگر اعضای خاندان خود در آن اراضی ساخت و بدین ترتیب آن محله به منطقه اعیان نشین و گرانقیمت آن روز تهران تبدیل شد.


خیابان پهلوی بالا وسیله بلدیه تهران سنگفرش شد و سپس با ورود آسفالت به صحنه خیابان سازی شهر ها در سال 1309 خورشیدی نخستین بار این خیابان قیر ریزی . در سال 1310 خورشیدی پیش از ورود ملک فیصل پادشاه عربستان به تهران ، خیابان الماسیه (باب همایون) و میدان توپخانه و اوایل خیابان  لاله زار برای اولین بار آسفالت شد و یک سال بعد یعنی در سال 1311 خورشیدی ، خیابان پهلوی نیز آسفالت شد.


در سال 1311 خورشیدی ، هتل بلدیه (کافه بلدیه یا بلدی) را در جنوب شرقی چهار راه پهلوی جایی که امروز پارک دانشجو و تأتر شهر قرار دارد ساختند.


پس از ساخته شدن کاخ سعدآباد و انتقال سکونت شاه از کاخ مرمر به این کاخ در سال 1318 خورشیدی ، به فرمان او جاده قدیم شمیران از باغ سفارت انگلیس در قلهک  تا میدان تجریش و جاده جدید شمیران (=پهلوی=ولی عصر) از چهار راه پهلوی (کافه بلدیه)  تا سر پل تجریش کشیده شد.


دو طرف جاده جدید را چنار کاشتند و برای آبیاری آن ها در سه راه زعفرانیه دو حلقه چاه حفر کردند و بعد ها با احداث پارک ملت ، آب دریاچه آن را هم از همین چاه تأمین کردند . باید از یاد نبریم ، که چنار با آب و هوای تهران بسیار سازگار است و وجود چنار های امامزاده صالح و امامزاده یحیی و پا چنار و هفت چنار و ... همگی شاهدی بر این ادعا ست .


 پیترودلاواله ایتالیایی که همراه شاه عباس به تهران آمده ، از فراوانی چنار در این شهر، تهران را چنارستان یا شهر چنارها خوانده است . وجود چنار های خیابان پهلوی که دسترنج حدود هفت دهه فرزندان این سرزمین است ، چنان زیبایی دلپذیری به این خیابان داده ،که بی شک آن را جزو زیبا ترین خیابان های شهر های جهان در آورده است . این چنار ها که اکنون جزو میراث ملی به شمار می آید، خاطرات دل انگیز چندین نسل از تهرانی ها را در حافظه تاریخی اشان دارند . بدین سبب حفظ و نگهداری آن ها از وظایف ملی تهرانیان بلکه ایرانیان است.


پیاده رو در طراحی شهری  و اصول علمی شهر سازی ، دارای اهمیت فراوان است که در این مقام ، مجال پرداختن بدان نیست ، فقط اشاره شود که به موازات اهمیت و ضرورت نقش خیابان در شهرها پیاده رو نیز در ایجاد آرامش روانی برای عابرین و به لحاظ ابعاد گوناگون دیگر از ضروریات فضاهای عمومی شهری به شمار می آید و خوشبختانه خیابان ولی عصر جزو معدود خیابان هایی است که در سطح تهران از موهبت این ضرورت بر خوردار است.


این خیابان در عصر پهلوی از مهمترین خیابان ها بود که در مجاورت و یا حوزه آن بسیاری از بناهای مهم دولتی و عمومی و حتی عمارات رجال آن دوره و کاخ های سلطنتی قرار گرفته بود. ابنیه مشهوری نظیر باغ فردوس (قاجاری ) ؛ باغ وحش ، پارک ملت ، پارک ساعی ، سازمان  صدا و سیما ، سفارتخانه ها ، کاخ مرمر، کاخ سعدآباد ، ایستگاه راه آهن ، تأتر شهر، دانشکده افسری ، بیمارستان ها ، رستوران ها ، هتل ها ، ادارات دولتی و ...


پس از پیروزی انقلاب اسلامی این خیابان نخست به «دکتر مصدق»و سپس به «ولی عصر»  تغییر نام  یافت . در این دوران نیز این خیابان شاهد حوادث مهمی از تظاهرات مردمی بود ، که از اواخر عصر پهلوی شروع شده بود . امروز هم خیابان ولی عصر مهمترین خیابان پایتخت در کشور عزیزمان ایران به شمار می آید .

منوی اصلی

صفحه اصلی
مطبوعات و رسانه
مقالات و عناوین
برگ هایی از تاریخ تهران
تاریخ سکه
خرید کتاب
دانلود کتاب
کتاب‌های منتشر شده
ارتباط با مولف

جستجو
حاضرین در سایت
22 میهمان حاضرند
آمار بازدید ها
امروز163
دیروز217
تا کنون2215247

تهران نامه

© Copyright 2008 DARIOUSH SHAHBAZI . All rights reserved.