دوشنبه, 05 مهر 1400

تكیه رضا قلی خان

اشتراک‌گذاری این مطلب: WhatsappTelegram
تكیه رضا قلی خان

تکیه رضا قلی خان از تکایای نامدار تهران قدیم است که در محله عودلاجان قرار داشت. کهن محله عتیق عودلاجان یکی از چهار محله عتیق تهران است که هسته اولیه قریه تهران را به اشتراک با دو محله دیگر چال میدان و بازار در ضلع جنوبی خود جا داده است. این هسته مرکزی که گام‌های نخستین تکوین تهران به شمار می‌رود محدوده سرپولک است که آغازین روزهای عمر خود را به سال‌هایی پیش از اسلام می‌رساند. این خبر، ما را آگاهی از قدمت و پیشینه محله عودلاجان می‌دهد. گو این که قدمت این محله با پیشینه تهران پهلو می‌زند اما توسعه و گسترش آن در نواحی شمالی به عصر قاجاریه می‌رسد و اوج آن تحول مانند توسعه دیگر نقاط محلات تهران حصار صفوی در اواسط عصر قاجاریه است.

برای مطالعه پیشینه این تکیه ابتدا به نخستین نقشه‌های تهران که در دوران قاجاریه تهیه شده نظری می‌افکنیم و سپس اسناد و کتب جدید‌تری را که از این تکیه یاد کرده‌اند، می‌کاویم:

در دو نقشه اولیه تهران ترسیمی دو تن روسی به نام‌های؛ ناسکوف و برزین نامی از این تکیه نمی‌بینیم، فقط در نقشه برزین محل تکیه ترسیم شده بی آن که نامی از آن ثبت شده باشد. این بدان سبب بوده که در سال‌هایی (1258قمری) که این نقشه تهیه گردیده قسمت‌هایی از نواحی شمالی محله عودلاجان هنوز باغ بوده و آثاری از خانه‌سازی در آن قسمت از شهر تهران دیده نمی‌شود بنابراین تا دوره محمد شاه تراکم جمعیت در قسمت شمال و شمال شرقی این محله بسیار کم بوده و این تکیه که باید در همان سال‌ها شکل گرفته باشد از اهمیت زیادی برخوردار نبوده است. نقشه بعدی تهران مربوط به سال 1275 قمری است که موسیو کرشش و محصلان دارالفنون مهیا کرده‌اند. در این نقشه قسمت‌های باغ و بستان نواحی شمال و شمال شرقی ساخته شده و تراکم جمعیت نیز به طور محسوس افزایش یافته است و تکیه رضا قلی خان و کوچه‌های اطراف آن هم کاملا مشخص شده است. در نقشه موسیو کرشش تکیه را در محل تقاطع چهارراه شمال – جنوبی و شرقی – غربی ترسیم کرده‌اند. راه شمالی – جنوبی راهی است که در نقشه بی‌نام مشخص است و از جوار ضلع شمالی حصار صفوی تا جنوب محله کشیده شده بود و راه غربی مجاور ضلع شمالی خانه بیگلربیگی و راه شرقی کوچه بی‌نامی که خانه میرزا سید علی در آن واقع بود تشکیل می‌داد. در این نقشه تکیه را در گوشه شمال شرقی خانه بیگلربیگی و جنوب خانه و عمارت وسیع حشمت‌الدوله ثبت نموده‌اند.

آخرین نقشه‌ای که در این باره مورد توجه قرار می‌دهیم، نقشه نجم‌الدوله مربوط به سال 1309 قمری است. در این نقشه نخست آن که تکیه رضا قلی خان (ناظم دارالفنون) جنب چال میدان تغییر نام داده و با نام تکیه چال میدان مشخص شده دیگر این که محدوده تکیه رضا قلی خان عودلاجان مسکونی‌تر و شلوغ‌تر شده است و معابر چهارگانه آن تقاطع دارای نام گردیده‌اند راه شمالی موسوم به راسته سرچشمه (در سطح خیابان شهید مصطفی خمینی قرار گرفت) و راه جنوبی به گذر درب مدرسه (خیابان شهید خمینی) و راه غربی بی‌نام (کرانه) و راه شرقی به نام کوچه حکیم الهی (پرفسور شهاب) شده است. بعد در کنار این تکیه مسجد و سقاخانه و آب انبار ساخت شد.

بعد‌ها در عصر پهلوی در جریان خیابان‌کشی‌های تهران بخش بزرگی از این تکیه در سطح خیابان قرار گرفت و از میان رفت. چنان که راسته سرچشمه و گذر درب مدرسه از بین رفتند. باقیمانده مسجد و تکیه رضا قلی خان در خیابان شهید مصطفی خمینی تا کنون چند بار مورد مرمت قرار گرفته که آخرین مرتبه آن مربوط به سه چهار سال قبل است.

در گذشته در تهران داخل حصار صفوی و حتی حصار وسیع‌تر ناصری تکایای بسیاری بود به طوری هر محله‌ای چندین تکیه داشت و مردم در دهه عاشورا آن‌ها با پارچه مشکی و .‌.. آذین می‌بستند و آن‌ها را مهیای اجرای مراسم محرم می‌کردند. دسته‌ای از تکایا در تهران قدیم کنار گذر قرار داشتند مانند تکیه افشارها در محله چال میدان این تکیه‌ها تا پایان ماه محرم برقرار بودند ولی پاره‌ای از آن‌ها در تقاطع و سطح گذر و معبر اصلی قرار گرفته بودند که پس از اتمام دهه محرم تا سال دیگر تکیه برچیده می‌شد و سطح تکیه و معبر به حال خود باز می‌گشت تا عبور و مرور مردم براحتی انجام گردد. تکیه رضا قلی خان هم از همین دست تکایا بود. این تکیه نامدار و مهم در مسیر راسته سرچشمه قرار داشت که بعد از پامنار مهم‌ترین و طولانی‌ترین گذر محله عودلاجان را تشکیل می‌داد.

عبدالله مستوفی در این ارتباط آورده:

«... ولی اکثر (تکایا) بی موقوفه بودند و اهالی محل هر سال در ایام عزاداری تکیه را راه می‌انداختند. گاهی هم این تکیه‌ها مانند تکیه رضا قلی خان و تکیه سرتخت در معبر عام اتفاق افتاده بود. این تکیه‌ها اگر سر راه نبود سرتاسر سال خالی افتاده و زباله‌دان اهل محل بود یا بقال‌های گذر در غرفه‌های آن پیاز خشک می‌کردند و اتاق‌های آن را انبار خواربارهای فروشی خود قرار می‌دادند ...» / شرح زندگانی من، ج1، ص300.

در عصری که تکیه رضا قلی خان چال میدان هم بدین نام خوانده می‌شد در تداول عام آن را تکیه رضا قلی خان سرچنبک می‌گفتند و در برخی از اسناد (تهران در آینه زمان) هم این‌گونه یاد شده است.

 و در روزگاری که رمال‌ها و فال‌گیر‌ها بازارشان داغ بود و آزادانه فعالیت می‌کردند و مردم تهران هر تصمیمی را منوط به اظهارنظر این قماش حقه‌باز می‌دانستند، تکیه رضا قلی خان از مراکز جن‌گیر‌های تهران به شمار می‌رفت و آنجا پاتوق میرزا حسن جن‌گیر بود:

«... مردم به جن و جن‌گیر عقیده داشتند .‌.. حاج مهدی رمال در گذر قاطرچی‌ها سید دربندی در کوچه نقیب ... و میرزا حسن در تکیه رضا قلی خان در رمالی و جن‌گیری سرکتاب باز می‌کردند.» / تهران در آینه، ص.177

در دوره قاجاریه تکیه رضا قلی از مراکز مهم عمومی این محله بود که در محله (خرده محله) سادات قرار داشت. حجت بلاغی درباره آن نوشته است:

«تکیه رضا قلی خان با رقبات زیر موقوفه است:

آب‌انبار جنب تکیه به مساحت دویست مترمربع.

آب‌انبار دیگر به مساحت چهار صد و پنجاه مترمربع.

سقاخانه به مساحت هفت مترمربع.

مسجد به مساحت ششصد مترمربع با پلاک 1293.

بیست و پنج باب دکان جزو املاک اوقافی این تکیه است» / تاریخ تهران (گزیده)، ص301.

بیشتر بخوانید: