دوشنبه, 05 مهر 1400

لزگی (لکزی)ها در تهران (رقص لزگی)

اشتراک‌گذاری این مطلب: WhatsappTelegram
رقص لزگی

تهرانی‌ها امروز «لزگی» را تنها به عنوان نوعی رقص که با موسیقی تندی شبیه به ترکی اجرامی شود، می‌شناسند و نه بیش از آن. این مطلب به بازشناسی لزگی‌ها و سابقه آنها در تاریخ تهران می‌پردازد:

در کتب تاریخ و جغرافیای قدما که مربوط به سده‌های اولیه اسلامی ازقبیل؛ نزهه‌القلوب، سفرنامه ابن‌حوقل، احسن‌التقاسیم، المسالک و الممالک (استخری) و ... و حتی ظرایف و طرائف، که با وجود تازگی به معرفی شهر‌های کهن اسلامی هم پرداخته است، از لزگی‌ها خبری نمی‌بینیم.

در مسالک و ممالک ابن‌خردادبه، سرزمین «لکز» را این‌گونه معرفی کرده است:

شهرکی پشت دربند، هم‌مرز خزران، به نام بنا کننده‌اش نامیده شد / مسالک و ممالک،ص126.

در ترجمه تقویم‌البلدان آمده:

لکز از دربند خزران است، لکز به قول صاحب‌اللباب به فتح لام و سکون کاف و در آخرش زاء نقطه‌دار، بلده‌ای است در دربند خزران منسوب به کسانی که آن را بنا کردند یعنی قوم لکز / ترجمه تقویم‌البلدان، ص448.

لکزی‌ها در کوهستانی که میان تاتارهای شمالی و تاتار‌های جنوبی واقع است، زندگی می‌کنند. در شمال لکزی‌ها فیتیق‌ها هستند. / همان، ص610.

چنانکه از این اسناد برمی‌آید در قرون اولیه اسلامی از «لزگی» نه به عنوان طایفه و نه نام محل خبری نیست و آنچه دیده می‌شود تنها «لکزی» است. اینک با بررسی دیگر اسناد و کتب می‌خواهیم ببینیم آیا لزگی‌ها همان لَکزی‌ها هستند یا نه:

درباره لزگی در لغتنامه دهخدا آمده است:

نام طایفه‌ای در قفقاز و شاید لکز که یاقوت نام می‌برد، چنانکه در مجمل‌التواریخ گلستانه نیز آمده است: قومی از ساکنین قفقاز که اصل ایشان از مردم داغستان است و چون اقوام دیگری به داغستان هجوم کرده و سکنی گزیدند. قسمتی از مردم آنجا ناچار از مهاجرت به شیروان و گرجستان و اراضی دیگر قفقاز شدند. مجموع نفوس آن پانصد هزار تن است به بیش از پنجاه قوم و قبیله تقسیم می‌شود با زبان ترکی و فارسی و عربی مقاصد خود را به یکدیگر می‌فهمانند و چون قسمتی از آنان موسوم به آوار هستند به عقیده نژاد‌شناسان، آریایی می‌باشند. قمه لزگی و رقص لزگی معروف است.

و باز در همین کتاب درباره لکز می‌خوانیم:

لکز، شهری است به پشت دربند / منتهی‌الارب.

نام شهری بدان سوی دربند / قاموس.

شهرکی بدان سوی دربند به دنبال خزران که به نام بانی آن نامیده شده است و گویند لکز و خزر و صقلب و بلنجر پسران یافث بن نوح بودند. اهل آن مسلمان و موحد می‌باشند.به زبانی واحد تکلم کنند ... / معجم‌البلدان.

در تاریخ تهران، به دوره صفویه که می‌رسیم با این قوم آشنا می‌شویم:

در دوره سلطنت شاه سلطان‌حسین، مولا عبدالله لزگی که افرادش در سال پیش شورش کرده و ارمنستان و گرجستان و بعضی از شهرهای آذربایجان را غارت نموده و حاکم شماخی را که مامور دفع آن‌ها شده بود به قتل رسانیده بودند، به سبب مقابله واختانگ خان حاکم گرجستان با آن‌ها از موقعیت استفاده کرده و فرستادگانی را به تهران نزد شاه سلطان حسین فرستاد. فرستادگان لزگی پس از ورود به تهران به ملاباشی و حکیم‌باشی متوسل شدند. فرمانی به مضمون زیر برای والی گرجستان صادر شد:

اگر سواری پیاده شو، شمشیر کشیده در نیام کن، تعاقب می‌کنی لزگی‌ها را برگرد که ایشان بخشوده شده‌اند و بعد‌ها نباید به ایشان صدمه زد.

واختانگ خان فرستاده شاه سلطان‌حسین را خواسته شمشیر خود را از نیام کشید و گفت: «شمشیر را در نیام می‌گذارم اما نه برای خدمت شاه سلطان‌حسین و برای دفع لزگی‌ها بعد از این خواهم کشید.» / مرآت‌البلدان، ج1،ص602. نقل در تهران بروایت تاریخ، ص96.

خبر دیگری که در قرون اخیر از لزگی‌ها داریم، مربوط به دوره نادر است:

 در سال 1146 قمری که نادر شاه هنوز به سلطنت نرسیده بود و عهده دار نیابت سلطنت شاه عباس سوم بود با لزگی‌های داغستان و سایر طوایف قفقاز برای سرکوبی آنان مشغول به نبرد بود، در این هنگام جمعی از بختیاری‌هایی که به خراسان کوچ داده شده بودند، از عرض راه فرار کرده و پس از رساندن خود را به کوهستان‌های بختیاری در آنجا شورش بر پا کردند ... / رجال ایران، ج5، ص33.

لسان‌الملک در وقایع سال1223 قمری در دوره پادشاهی فتحعلی شاه از این قبیله با نام لگزی چنین یاد کرده:

پس از آن مکشوف شد، که شیخعلی خان قبه‌ای لشکری از قبایل لگزی فراهم کرده وارد قبه گشت و با روسیه آغاز مقاتلت نهاد. / ناسخ‌التواریخ، ص177.

«... بر داشته بطرف شکی و اراضی لگزیه کوچ داد ...» / همان، ص83

«... این هنگام ینرال (ژنرال) مرکیز سردار روس که به استمالت شیخعلی خان قبه‌ای و لگزیه داغستان و مصطفی خان شیروانی رفته بود... / همان، ص219.

در وقایع سال 1267 قمری آمده:

«... و از آن سوی روز سیم جانشین از جنگ لگزیه از آمد ...» / همان، ص1143.

از این جستار چنین برمی‌آید:

ظاهرا لزگی تحریف شده لکزی است. همان لکزی (لگزی)‌ها سده‌های اولیه اسلامی است، که نامشان بیش و کم در کتب تاریخ و جغرافیای آن عصر آمده است و در قرون اخیر هر چند هر دو وجه را در اسناد تاریخی می‌توان دید، ولی لزگی وجه غالب است، بطوریکه در تداول عامه نیز وجه اخیر مورد اقبال بوده است.

بیشتر بخوانید: