پنجشنبه 27 خرداد 1400

به پایگاه اینترنتی آثار تالیفی داریوش شهبازی خوش آمدید. تمامی مطالب این سایت تحت حمایت قانون « حقوق مولفين » میباشد. هرگونه سوء استفاده به هر شکلی يا انتشار مطالب در سایتها یا نشریات بدون کسب اجازه از مولف و بدون ذکر منبع اکيدا ممنوع است. استفاده از مجموعه مقالات بصورت یکجا ممنوع میباشد.

 

صفحه اصلی arrow مقالات و عناوین arrow واجبی خانه

واجبی خانه

واجبی خانه
                                                                   حمامی را بگو گرت هست صواب
                                                                 امشب تو بخسب و تون گرمابه متاب
                                                                 تا من به سحرگهان بر آیم به شتاب
                                                                 از دل کنمش آتش و از دیده پر آب
                                                                                     « مهستی گنجوی »
واجبی خانه یا نوره کش خانه(در سالهای اخیر به خیال ناپسند بودن نامش آنرا نظافتخانه گفته و نوشته اند.) محلی در حمام های سنتی ایران بود،که مردم برای ستردن موی بدن بدانجا می رفتند. واجبی خانه از عناصر معماری حمام های سنتی ایران بشمار می رفت.
 واجبی یا نوره(دارو نیز بدان می گفتند) ترکیبی از آهک و زرنیخ بود،که در این امر مورد استفاده قرار می گرفت.این ترکیب را که به صورت پودر خشک بود، با آب خمیر می کردند و بر پوست بدن می مالیدند و زمانی را تحمل می نمودند تا دارو اثر خود را گذارد .این زمان در واجبی خانه سپری می شد.از آنجاییکه ایرانیان از دوران باستان بر امر نظافت  اصرار داشتند،و پس از اسلام هم این رفتار تشدید شد بنابراین در اعصار گذشته ستردن موهای بدن در میان ایرانیان بسیار اهمیت داشت،و از رفتارهای آیینی – اعتقادی بشمار می رفت.
برای شناخت واجبی و واجبی خانه ورفتار و اعتقاد مردم قدیم در این باره و هم برای ثبت در تاریخ، بررسی این موضوع بنظر ضروری رسید. این مطلب کنکاشی در این باره است:
بررسی لغوی
«...پیش از زرتشت بر نظافت و پاکیزگی تاکید فراوان شده است در ایران باستان از حمام یاد شده است در تخت جمشید آثار حمام بدست آمده ....»/بررسی باستانشناسی...ملایر،مجید ساریخانی.
واجبی کشیدن؛استعمال نوره برای ازاله مو (در درجه اول موی زهار و شرمگاه و گاه نیز برای موهای پا و سینه و پشت و زیر بغل و خلاصه تمام موهایی که بر روی بدن تنه آدمی روییده است.)/فرهنگ عامیانه ،جمالزاده.
محلی در حمام که در آن نوره می کشند/فرهنگ عامیانه ،جمالزاده.
در لغتنامه دهخدا آمده:
   
واجبی ج ِ ] (ص نسبی ، اِ) نوره . طین . حنا زرد. (یادداشت مؤلف ). به اصطلاح مردم تهران نوره که بدان مویها را سترند. (ناظم الاطباء). || وظیفه . روزینه . (غیاث ) (آنندراج ). راتبه . مقرر. آنندراج: 
میرسد واجبی ما ز نهان خانه ٔ غیب
ما چه شرمندگی از عالم امکان داریم .
از صائب /آنندراج.

|| حاصلی را که ضرابی باشیان ضابط و تحویلدار به جهت سرکار خاصه ٔ شریفه ضبط مینمایند واجبی میگویند. (تذکرة الملوک ). و واجبی سرکار دیوان از طلا و نقره که در ضرابخانه مسکوک میشده . در سوابق ایام بدین موجب بوده ، طلا از قرار مثقالی سی دینار، نقره ، از قرار مثقالی دو دینار. و ثانیاً معیران تدریجاً به جهت کفایت سرکار دیوان بر قدر واجبی افزوده طلا را از قرار مثقالی پنجاه دینار و نقره پنج دینار استمرار داده بودند. و در سالی که شاه سابق به قزوین حرکت مینمود وزن عباسی را هفت دانگ مقرر و بعد ازمعاودت از سفر مزبور قبل از ایام محاصره ٔ اصفهان محمدعلی بیک معیر الممالک به جهت توفیر سرکار دیوان اعلی و مزید انتفاع سرکار خاصه به خدمت شاه سابق عرض و یک دانگ از وزن عباسی را کم نموده عباسی را شش دانگ مسکوک و یک دانگ نقره اضافه را علاوه ٔ واجبی نموده ، از آن تاریخ الی نه ماهه سال جلوس شاه محمود واجبی ضرابخانه به همان دستور شاه سابق بدین موجب .ضبط و انفاد میشد... /تذکرةالملوک ص22 .
نوره  رَ / رِ ] (از ع ، اِ) چیزی است که برای دور کردن مو از بدن به کار برند، و آن آهک و زرنیخ به هم ساییده است . (از غیاث اللغات ). حلاق الشعر. (برهان قاطع).آهک .(جهانگیری ). نوره را از آن جهت نوره گویند که اندام را روشن و سفید و تازه کند. (از ترجمه ٔ صیدنه ). موی بر. مرکّبی که از آهک و زرنیخ و خاکستر و امثال آن کنند و به طلاء آن موی از تن بشود، فارسی آن آهک است . (بحر الجواهر از یادداشت مؤلف ). واجبی . طین . حنازرد. (یادداشت مؤلف ). تنویر. دارو. || نشان ستور. || قطران . || زن نیک جادوگر. (منتهی الارب)
شرح:  چيزي است که براي دور کردن مو از بدن به کار برند، و آن آهک و زرنيخ به هم ساييده است . (از غياث اللغات ). حلاقالشعر.( برهان قاطع). آهک .(جهانگيري ). نوره را از آن جهت نوره گويند که اندام را روشن و سفيد و تازه کند. (از ترجمه صيدنه ). موي بر. مرکّبي که از آهک و زرنيخ و خاکستر و امثال آن کنند و به طلاء آن موي از تن بشود، فارسي آن آهک است . (بحر الجواهر از يادداشت مولف ). واجبي . طين . حنازرد. (يادداشت مولف ).تنوير. دارو.


ترکیبات شیمیایی
واجبي ، مخلوطي از زرنيخ و آهك كه براي زدودن موهاي بدن به كار مي رود.
گویا از سولفات باریوم هم استفاده می شود
اعتقادات دینی
در اوقات نوره کشيدن و ساير آداب آن :
از حضرت صادق عليه السلام منقول است که : يکمرتبه در تابستان دارو کشيدن ، بهتر است در فضيلت و نفع از ده مرتبه که در زمستان بکشند.

از حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام نقل است که : احتراز کنيد از نوره ماليدن در روز چهارشنبه ، که روز نحس مستمر است ، جهنم در روز چهارشنبه خلق شده است .

از حضرت رسول صلّى اللّه عليه وآله وسلّم منقول است که : پنج چيز است که مورث پيسى است نوره در روز جمعه و چهارشنبه ماليدن ، وضو وغسل بآبى کردن که در آفتاب گرم شده باشد، در حال جنابت چيزى خوردن ، زن را در حال حيض جماع کردن ، و در حال سيرى چيزى خورد.

از حضرت امام رضا عليه السلام نقل شده است  : هر که در روز جمعه نوره بکشد و پيس شود، ملامت نکند مگر خود را و دور نيست که اين دو حديث ، محمول بر تقيه باشد، يا آنکه يکى از طريق اهل سنت است . زيرا که حديث گذشت که حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه وآله وسلّم در روز جمعه دارو ميکشيدند.
در حديث معتبر ديگر منقول است که : بخدمت حضرت صادق عليه السلام عرض کردند که مردم ميگويند: که نوره کشيدن در روز جمعه مکروه است ، حضرت فرمود: چنين نيست که تو گمان کرده چه چيز پاک کننده تر است از نوره کشيدن در روز جمعه .
در حديث ديگر منقول است که : على بن يقطين خواست که بخدمت حضرت امام موسى عليه السلام بنويسد که : آيا مرد در حال جنابت دارو ميتواند کشيد و فراموش کرد، حضرت از باب اعجاز باو نوشتند که باکى نيست ، نوره باعث زيادتى پاکيزگى جنب است .
از حضرت صادق عليه السلام نيز پريسدند، فرمود: باکى نيست .

در حديث حسن آمده : از حضرت صادق عليه السلام پرسيدند که کسيکه دارو کشد ايستاده بول ميتواند کرد، فرمود که : باکى نيست .
در روايت ديگر منقول است که : کسيکه در وقت دارو کشيدن بنشيند، بيم آنستکه بعلت فتق مبتلا شود.
بشير نَبّال با حضرت امام محمد باقر عليه السلام بحمام رفتند، حضرت لنگى بستند از ناف تا زانو و خدمتکار حمام را طلبيدند، آنچه بالا و پائين لنگ بود دارو ماليد، بعد از آن او را بيرون کردند و از ناف تا زانو خود کشيدند و با بشير گفتند که هر گاه دارو بکشى چنين کن .
در بعضى احاديث تجويز آن وارد شده است که : غير عورتين را ديگرى بمالد و به سند حسن منقول است که : از حضرت صادق عليه السلام پرسيدند که آيا جايز است که کسى آرد را با روغن زيت مخلوط کند و بعد از نوره بر بدن بمالد براى آنکه بوى نوره ببرد، فرمود که : باکى نيست .
در حديث ديگر منقول است که : حضرت امام موسى عليه السلام چنين ميکردند و در حديث ديگر منقول است که : از حضرت صادق عليه السلام پرسيدند آرد را بعد از نوره بربدن مى توان ماليد، فرمود که : باکى نيست ، راوى گفت که : مردم ميگويند که اسرافست ، حضرت فرمود که : در چيزيکه اصلاح بدن کند اسراف نيست ، من بسيار است که ميفرمايم که آرد پخته را با روغن زيت مخلوط ميکند و بر بدن ميمالم ، اسراف در چيزى مى باشد که مال را تلف کند و ببدن ضرر برساند.
قال اميرالمومنين(ع): «النّورة نشرة و طهور للجسد.» حضرت علي(ع) فرمودند: استفاده از نوره (زدودن موي زير بغل و اسافل اعضا) نشاط مي‌آورد و بهداشت بدن است. (بحارالانوار ، ج76، ص89.)
 «احادیث و روایات وارد شده در آداب و احکام نوره کشیدن از ائمه اطهار(ع)
1. نوره کشیدن مستحب است و پاکیزگی و امان از بیماری هاست .
2. نوره کشیدن مستحب است، اگرچه  به فاصله سه روز باشد .
3. نوره کشیدن هر 15 روز یکبار سنت است .
4. مستحب است هرگاه 20 روز گذشت و شخص پولی برای نوره کشیدن ندارد، قرض کند و خداوند به او خواهد داد .
5. کراهت بسیار دارد که 40 روز نوره کشیدن را ترک کنند، بلکه روایت شده است تارک آن مومن و مسلمان نیست و چنین کسی کرامت و احترامی ندارد .
6. نوره کشیدن در روز چهارشنبه مکروه است.
7. مستحب است موقع نوره کشیدن قدری نوره بر سر بینی خود بگذارد و آن را ببوید و این دعا را بخواند: «صلی الله علی سلیمان بن داود کما امر بالنوره.».
8. موی بدن وقتی بلند شود ... و مفاصل را سست می گرداند و موجب ضعف و تنبلی و سل می شود
9. نوره ... بدن را قوی می نماید و پیه کلیه ها را زیاد می کند و بدن را بانشاط و سرحال و سالم می سازد. 10. یکبار نوره کشیدن در تابستان بهتر است از ده بار نوره کشیدن در زمستان .
11. هر کس حمام برود و نوره بمالد، بعد حنا استعمال کند این عمل او امان از جنون و جذام و برص و آکله است تا دفعه دیگر که نوره بکشد و فقر را هم ازاو دور می کند .
12. نوره کشیدن پاک کننده بدن است و دفع دل گیری و پریشانی خاطر می کند .
13. نوره کشیدن از اخلاق پیغمبران است .»/حلیة المتقین مرحوم مجلسی /وسائل الشیعه مرحوم شیخ حر عاملی.
رفتار اجتماعی
در عطاری ها و میان عامه چنین گفته هایی شنیده می شود:
«...نوره یکی از اقسام دارو است و بدن را فربه میکند و اگر آنرا با حنا مخلوط کنند و در حمام برخود بمالند وضح (لکهای سفید پوست ) و بحق ( لکهای سیاه پوستی ) را می زداید . تنویر وسیله طهارت است و کسی که با انگشت ان را بردارد و ببوید و بر سر بینی خود بگذارد و دعای( الهم ارحم سلیمان بن داود کما امرنا بالنوره) را بخواند او را نمی سوزاند ،نوره اب صلب (منی) را زیاد می کند و بدن را نیرو می دهد و بر پیه کلیه می افزاید و بدن را فربه می کند و یک بار استعمال آن در تابستان مفیدتر از ده برابر آن در زمستان است موی بدن همین که بلند شد آب پشت را قطع می کند و مفاصل را سست می کند و ضعف و سل می آورد و کسی که پس مالیدن آنها از فرق تا قدم خود را حنا بمالد از جنون ، جذام، برص و آکله در امان است ضماد کردنی میباشد»

عنصر معماری:
واجبی خانه از عناصر تشکیل دهنده معماری حمام های قدیمی و سنتی ایران بود.و در بررسی طراحی حمام های قدیمی در می یابیم؛ محل آن  در بخش میانی حمام یعنی میاندرمعین شده بود.میاندر راهرویی بود که از سربینه به گرمخانه می رفتند.در حقیقت میاندر رابط دو بخش سرد سربینه و گرم گرمخانه بود ،تا بدین ترتیب مانعی برای خروج سریع هوای گرم بخش انتهایی حمام ایجاد شود که این امر در زمستانها بسیار اهمیت داشت.از این جهت ارتفاع این بخش را هم کوتاه در نظر می گرفتند.دردو شانه چپ و راست قسمت دالانوار میاندر نیز آبریزگاه و نظافت خانه قرار داشت.
در باره طراحی و اجزای معماری حمام های قدیم نویسندگان اشاراتی دارند:
«...همچنین حمام سر خانه بود که برای خانه های اعیان از حتمیات بشمار می آمد چه فقدان آن نقص شخصیت صاحبخانه را می رساند که عیالاتش از حمام عمومی استفاده کرده ....حمام سرخانه هم سوای قلت مساحت نسبت به گرمابه های عمومی درست شبیه حمام های عمومی بود با سربینه و کفش کن و رخت کن و گرمخانه و خزینه آب سرد و آب گرم و سرنون(آتشدان)و مستراح و واجبی خانه(نوره کش خانه)و ...»/تهران قدیم،ج3،ص200.
«...در حمام یا گرمابه های سنتی دارای سه بخش بنیادی هستند: 1-بینه یا رختکن ، فضایی بزرگ و سر پوشیده....2-میاندر میان دو بخش بینه و گرمخانه جای دارد میاندر راهرو یا دالانی است که به چند جا راه داشته یکی به آبریزگاه و دیگری به جایگاه ستردن مو(واجبی خانه)...3- گرمخانه یا صحن گرمابه ...خزانه و ...»/معماری ایرانی،پیرنیا،ص382.

«...از اجزاء حمام آتشدان،گربه رو ،دودکش،گنبد،جامخانه،آبریزگاه و نظافتخانه...»/بررسی باستانشناسی...ملایر،مجید ساریخانی.

با دقت و بررسی در معماری حمام های قدیمی باقیمانده در می یابیم که وجود نظافت خانه و نیز محل ثابت آن جزءاصول لاینفک طراحی این بنا ها بوده است.برخی از حمام های مشهور ایران عبارتند از:
حمام ارگ کریمخانی در شیراز،حمام گنجعلی خان در کرمان.
و حمام های تاریخی استان كردستان:
حمام پاشاخان،حمام حسن آباد،حمامِ خان ( ظهیری)،حمام خدری،حمام شجاع لشكر،حمام شیشه،حمام صلاحی،حمام عبدالخالق،حمام عمارت آصف،حمام عمارت مشیر دیوان،حمام عمارت ملا لطف الله شیخ الاسلام،حمام عمارت وكیل،حمام قصلان،حمام منزل معمارباشی
حمام وكیل الملك/کتاب میراث فرهنگی استان کردستان
و نیزحمام های قدیمی اردبیل
«...طبق اظهارات مورخان قبل از سال 1350 حدود 100 حمام تاریخی و قدیمی در اردبیل وجود داشت.
حمام های پیر عبدالملک ، ارمنستان، حمام پیرا عبیش آباد که قدمت 100 ساله داشتند و به دلیل
حمام عیش آباد
 بعضی از حمام های قدیمی در اردبیل به قبل از اسلام مربوط می شود مردم اردبیل اعتقاد دارند که حضرت امام حسن مجتبی (ع) در سفر به اردبیل در حمام اردبیل استحمام کرده است.
 حمام های تاریخی موجود در شهر اردبیل که با گذر از احداث طبیعی و بی مهری های انسان ها به ظاهر متمدن هنوز پا برجا مانده است.
  حمام قره دینگ (صفویه) که گنبد معماری سنتی باطاق و گنبد ضربی است، حمام حاج محسن باطاق و گنبد ضربتی هم واقع در کوچه ملا هادی است که آثار از نقاشی های سنتی در آن جاه مانده است.
 حمام حاج شیخ
حمام پیرزرگر 
حمام های ابراهیم آباد ، منصوریه ، یعقوبیه، کاظمیه، وکیل، زندان، سیدآباد، زینال،
در استان اردبیل ، در مجموعه 8 حمام تاریخی ثبت شده در فهرست آثار ملی وجود دارد که 7 مورد آن در اردبیل و یک مورد آن در اردبیل و یک مورد در شهرستان خلخال واقع شده است .
اکثر این حمام ها مربوط به دوره قاجاریه است و عده ای از آنها که مربوط به دوره های فبل از قاجاریه است در دوره قاجاریه تجدید بنا شده است
حمام نور، جاجی کاظم محمدیه و حمام تاریخی غین مراحل اولیه ثبت در فهرست آثار ملی را می گذاراند و تعدادی هم بلاتکلیف مانده است /خبرگزاری آریا .
و همین طورحمام های استان آذربایجان شرقی:
حمام كردشت(این حمام یكی از زیباترین حمام های آذربایجان است )،حمام مهرآباد
(تالار رخت ركن ،محل نظافت ، تالار شستشو ، گرم خانه ،خزینه آب)
از سایر حمام های تاریخی آذربایجان شرقی می توان حمام های زیر را نام برد: حمام های شازده تبریز ، حكم آباد تبریز ، نوبهار تبریز ، نوبر تبریز ، سرهنگ تبریز ، سراب ، جلفا ، میلان ، اسكو ، حاجی موسی مرند ، حاج فتح الله بناب ، چهارسوق مراغه ، چهار سوق آذرشهر .

منوی اصلی

صفحه اصلی
مطبوعات و رسانه
مقالات و عناوین
برگ هایی از تاریخ تهران
تاریخ سکه
خرید کتاب
دانلود کتاب
کتاب‌های منتشر شده
ارتباط با مولف

جستجو
حاضرین در سایت
41 میهمان حاضرند
آمار بازدید ها
امروز349
دیروز1008
تا کنون2507887

تهران نامه

© Copyright 2008 DARIOUSH SHAHBAZI . All rights reserved.